23 - LÝ LỘC VÀ LÝ TỬ KHẮC ĐUỢC THĂNG
TƯỚC NHƯ THẾ NÀO?

Lý Lộc và Lý Tử Khắc đều là
thân vương của triều Lý, nhưng sau đến triều Trần, do triều đình có lệ bắt những
người họ Lý phải đổi thành họ Nguyễn, nên đôi khi, hai người này cũng được sử
cũ chép là Nguyễn Lộc và Nguyễn Tử Khắc.

Thời Lý, cả hai cùng sinh ra
trên nhung lụa, cùng làm quan dưới triều Lý Nhân Tông và Lý Thần Tông, cùng có
cuộc đời quý tộc rất trưởng giả và cùng có cơ may được thăng tước trong năm Kỉ
Dậu (1129), là năm thứ hai trong đời trị vì của vua Lý Thần Tông (1128 - 1138).
Lý Lộc gặp may vào tháng 2 còn Lý Tử Khắc gặp may vào tháng 3. SáchĐại
Việt sử kí toàn thư(bản kỉ, quyển 3 tờ 33 a - b và tờ 34 - a) đã chép
về sự may mắn của họ, kèm theo lời bình của sử gia đời Trần là Lê Văn Hưu như
sau:

“Thân vương Lý Lộc tâu rằng,
ở núi Tản Viên có hươu trắng. Vua sai Thái úy Dương Anh Nhĩ đi bắt được, bèn
cho Lộc tước Đại liêu ban.”

“Tháng 3, Lý Tử Khắc dâng
lời tâu rằng, rừng ở Giang Để (có lẽ là vùng Sơn Dương, tỉnh Tuyên Quang ngày
nay) có hươu trắng. Vua sai Thái uý Lưu Khánh Đàm đi bắt được, bèn thăng Tử
Khắc làm khu mật sứ, xếp vào hàng tước minh tự, được đội mũ bảy cầu.”

Lê Văn Hưu nói: "Phàm
người xưa gọi là điềm lành là nói việc được người hiền và được mùa, ngoài ra
không có gì đáng gọi là điềm lành cả. Còn như chim quý thú lạ thì không nên
nuôi ở kinh đô, ấy cũng là lời răn của tiên vương để lại. Thần Tông nhân Nguyễn
Lộc và Nguyễn Tử Khắc dâng hươu trắng, cho vật ấy là điềm lành. Tặng Lộc tước
Đại liêu ban và Tử Khắc tước minh tự, thì cả người tặng thưởng và người nhận
thưởng đều là sai cả. Vì sao? Thần Tông vì dâng thú mà cho quan tước thế là lạm
thưởng, Lộc và Khắc không có công lao mà dám nhận thưởng, thế là dối vua.”

Lời bàn:Ai bảo chuyện hươu
chuyện vượn là chuyện tào lao, còn đây, chuyện hươu lại thực là chuyện làm nên
danh vọng. Những kẻ vào sống ra chết để giữ gìn xã tắc, những người cúc cung
tận tụy để dân giàu nước mạnh… dễ gì đã được thiên tử đoái hoài cất nhắc. Điềm
lành đâu chẳng thấy, chỉ thấy từ đó đất nước bắt đầu lâm nguy.

24 - VÌ SAO TRẦN NGỌC KHÁNH ĐƯỢC ĐỔI
GỌI LÀ TRẦN THIỆN GIÁN?

Các tác giả sáchKhâm
định Việt sử thông giámcương mục(chính biên, quyển 4, tờ 25) có
dẫn sáchDanh tiết lục của Trần Kỳ Đằng để chép một chuyện xảy ra
vào năm Kỉ Dậu (1129) như sau:

“Từ tháng 2 năm ấy đến mãi
tháng 3 không mưa. Nhà vua (Lý Thần Tông) thân đi cầu mưa mà không ứng nghiệm,
nhân đó nói với các quan hầu cận rằng:

- Trẫm là người ít đức, can phạm đến trời để
làm mất hòa khí. Mùa xuân năm ngoái thì mưa dầm, mùa xuân năm nay lại đại hạn.
Trẫm lấy làm lo lắng lắm. Các khanh nên nghĩ xem, nếu thấy trẫm có điều gì lầm
lỗi thì bổ cứu lại cho trẫm.

Viên ngoại lang Trần Ngọc
Khánh tiến lên nói rằng:

- Ba tháng mùa xuân là dịp sinh nở của muôn
vật. Trời không mưa thì sinh sống của các loài sẽ ra sao? Hoặc giả là hình ngục
có sự oan uổng, sai trái, làm hại đến hòa khí chăng?Kinh Thicó
câu rằng, chính lệnh của Vua mà sai lệch vì quá nghiêm khắc thì điềm dữ sẽ đến,
ấy là nắng nhiều. Vậy xin Bệ hạ nghĩ lại.

Nhà vua cho là phải, bèn
xuống chiếu tha các tội nhân trong nước. Tháng 4 trời mưa. Người ta gọi Trần
Ngọc Khánh là Trần Thiện Gián (nghĩa là ông người họ Trần giỏi can gián).”

Lời bàn: Vua Lý Thần Tông lên ngôi
lúc chỉ mới mười hai tuổi. Vua trẻ người non dạ lại rất mê tín dị đoan. Trong
triều, bọn gian thần cơ hội và xu nịnh thì nhiều, người liêm chính và trung
quân ái quốc lại quá ít. Vua cầu mưa không ứng nghiệm, lòng vì lo sợ mà cho các
quan nói lời bổ cứu, chớ thực tình, Nhà vua nào có muốn nghe ý kiến của triều
đình về quốc kế dân sinh. Lời của viên ngoại lang Trần Ngọc Khánh chỉ là lời
nói cho có, làm sao mà gọi được là lời can gián Nhà vua? Các quan đương thời
cùng nương theo sự tin dị đoan của Nhà vua mà nịnh khéo Vua bằng cách gọi Trần
Ngọc Khánh là Tràn Thiên Gián đó thôi.

25 - NHÂN CÁCH CỦA LÝ THẦN TÔNG

Vua Lý Thần Tông (1128 - 1138)
nổi tiếng hơn người ở chỗ rất ưa tin dị đoan. Ở đời, cha nào con nấy, thân phụ
của Vua là Sùng Hiền Hầu (em ruột vua Lý Nhân Tông) cũng rất nổi tiếng là người
tin dị đoan, từng nói rằng vua Lý Thần Tông chính là do nhà sư Từ Đạo Hạnh thác
hóa đầu thai mà có. Vua tin dị đoan thì thiên hạ cũng vì thế mà có thêm lắm kẻ
tin dị đoan. Tin thật cùng có mà giả vờ tin cũng có. Điềm lành dở, vật khác
thường và chuyện kinh dị... cứ thế phủ đầy những trang sử của đời vua Lý Thần
Tông. Có một mẩu chuyện đã được sáchKhâm định Việt sử thông giám cương
mục(chính biên, quyển 4, tờ 28) ghi lại sau đây:

“Nhà vua rất thích những vật
lạ, phàm ai có hươu trắng hươu đen hay chim sẻ trắng, rùa trắng... đều đem dâng
Vua cả. Lúc ấy, có Đỗ Khánh là lính ở Tả Vũ Tiệp đem dâng con cá xương và con
cá công sắc vàng. (Cá xương là một loại cá biển, cũng gọi là cá hầu. Cá công
cũng ở biển, còn gọi là cá chiết, trông gần giống như con cua). Nhà vua cho đấy
là điềm lành, bèn xuống chiếu cho bề tôi chúc mừng. Cáp môn sứ là Lý Phụng Ân
nói rằng: "Cá là loài nhỏ mọn mà Bệ hạ đã lấy làm điềm lành, vậy nhỡ sau
này có người đem tới dâng con lân con phượng thì Bệ hạ sẽ làm sao?". Bởi
lời ấy, việc này mới thôi.

Bấy giờ, Vương Cửu là lính ở
Tả Hưng Vũ đem dâng con rùa, trên mai có những vết hợp thành nét chữ. Vua liền
xuống chiếu cho các học sĩ, nhà sư và đạo sĩ theo hình nét chữ để đoán. Họ tán
ra thành tám chữThiên thư hạ thị, thánh nhân vạn tuếnghĩa là:
sách trời bảo cho biết rằng thánh nhân (đây chỉ vua Lý Thần Tông) muôn năm.”

Lời bàn:Ở đời, có những người
nổi danh chẳng qua chỉ vì họ tầm thường, và họ càng tầm thường thì lại càng trở
nên nổi danh hơn. Vua Lý Thần Tông có lẽ cũng tạm xếp vào loại này được. Lời
cáp môn sứ Lý Phụng Ân kể cũng là lời thẳng thắn, tiếc là Vua vẫn chứng nào tật
nấy. Biết sao hơn được, bởi nhân cách Nhà vua đã định hình quá sớm mất rồi.

Hậu thế cũng khéo khen cho
các học sĩ, nhà sư và đạo sĩ, xu nịnh một người làm hư hại phong hóa một thời,
mưu chút lợi nhỏ cho riêng thân để muôn người chê bai.