II

Ở Bonn, quá trình diễn
biến hoàn toàn khác: đấy là nơi tôi ở. ở đây không bao giờ tôi biểu diễn, và từ
nhà ga xe taxi không bao giờ đưa tôi đến trước một khách sạn mà là đưa tôi về
nhà. Đáng lẽ tôi phải nói: đưa chúng tôi, Marie và tôi. Không có người gác cổng
để tôi có thể nhầm với một nhân viên hỏa xa. Tuy vậy ngôi nhà này, tôi chỉ về ở
có ba hoặc bốn tuần lễ trong một năm, với tôi nó xa lạ hơn bất cứ khách sạn đầu
tiên nào tôi đến.

Khi ra khỏi ga Bonn,
tôi đã phải tự kìm mình không gọi taxi, một cử chỉ máy móc làm tôi xót xa lúng
túng. Trong túi tôi chỉ còn có một mác. Tôi sững người lại trên bậc sân ga,
kiểm tra xem có mang theo chùm chìa khóa không: chìa khóa nhà, chìa khóa căn
hộ, chìa khóa tủ bàn giấy. Trong tủ bàn giấy có chìa khóa thiết bị an toàn chiếc
xe đạp của tôi. Từ lâu tôi đã nghĩ đến một tiết mục kịch câm về những chiếc
chìa khóa: có một chùm chìa khóa bằng nước đóng băng, chúng sẽ tan ra cùng thời
gian tôi biểu diễn.

Không có tiền, không có
taxi, lần đầu tiên trong đời tôi đúng là cần có tiền. Đầu gối sưng, bước thấp
bước cao, tôi đi qua sân ga một cách khó khăn rồi đi vào phố Bưu Điện. Chỉ mất
khoảng hai phút đi bộ từ nhà ga đến nhà tôi mà sao quãng thời gian đó đối với
tôi như dài vô tận. Tựa mình vào một máy bán thuốc lá tự động, tôi ngắm nhìn
ngôi nhà nơi ông nội cho tôi được hưởng một căn hộ. Năm tầng nhà khớp vào nhau
một cách trang nhã với các ban công có lớp phủ hài hòa: năm tầng, năm ban công
mầu sắc khác nhau. Tầng năm, toàn bộ lớp phủ mầu gỉ sắt, là chỗ tôi ở.

Có phải đó là một tiết mục
tôi đã trình diễn? Cắm chìa vào ổ khóa cửa; chẳng ngạc nhiên khi thấy nó không
tan ra nước; mở cửa thang máy; bấm nút tầng năm, được nâng lên trong tiếng suýt
suýt; ở mỗi chiều cao của thềm nghỉ, qua cửa sổ nhỏ thang máy nhìn ra ngoài
thềm, xa xa nhận ra mặt hậu của một công trình, khu quảng trường với ngôi nhà
thờ, tất cả sáng trưng, rồi một khoảng tối đen, trần nhà bê tông, và rồi lại,
dưới một góc độ hơi khác: mặt hậu, quảng trường, nhà thờ, tất cả sáng trưng; và
lặp lại như vậy ba lần; đến lần thứ tư không còn quảng trường và nhà thờ; cắm
chìa vào ổ khóa cửa phòng và chẳng ngạc nhiên thấy nó vẫn mở ra được.

Nơi tôi ở, toàn mầu gỉ sắt:
các cánh cửa, các lớp trát, các tủ tường. Rất ăn khớp nếu có một người phụ nữ
mặc quần áo ngủ mầu gỉ sắt nằm dài ra trên chiếc tràng kỉ màu đen. Có lẽ cũng
tốt nếu tôi kiếm được một người phụ nữ như thế, nhưng ngoài bệnh u uất, những
cơn đau đầu, chất uể oải ở tôi và khứu giác gần như siêu tự nhiên qua telephon,
tôi còn một căn bệnh ghê gớm hơn: thiên hướng một vợ một chồng. Trên thế giới
chỉ có một người phụ nữ, với nàng tôi có thể làm tất cả những gì mà đàn ông và
đàn bà có thể làm với nhau: Marie, và từ khi em bỏ tôi, tôi sống như một thầy
tu, chỉ có khác ở chỗ tôi không phải là thầy tu. Tôi tự hỏi không biết có nên đi
hỏi ý kiến một trong những cha cố ở trường học cũ của tôi, nhưng tất cả những
ông cha cố này lại cứ nhất định coi đàn ông đều là loại đa thê (vì thế họ đứng
ra làm người bảo vệ kiên quyết cho chế độ một vợ một chồng), và dưới con mắt họ
tôi được coi là một con quỷ. Họ sẽ không có lời khuyên nào cho tôi khác hơn - tất
nhiên với những lời lẽ kín đáo - là quay về những nơi nào theo họ tình yêu có
thể mua bán được. Đối với các cha Tin Lành, tôi còn gặp đủ mọi sự bất ngờ, như
Kostert chẳng hạn, hắn đã hoàn toàn làm tôi ngơ ngác; nhưng về cánh Cơ Đốc giáo
thì không có gì làm tôi phải ngạc nhiên nữa. Trước kia Cơ Đốc giáo vẫn có vẻ
hấp dẫn đối với tôi, ngay cả cái ngày, cách đây bốn năm, lần đầu tiên Marie đưa
tôi đến một “Câu lạc bộ những người Cơ Đốc giáo tiến bộ” chủ ý giới thiệu với
tôi những người theo đạo Cơ Đốc có trí tuệ, tất nhiên với ẩn ý giúp tôi ngày
nào đó sẽ quy đạo (ẩn ý chung của mọi tín đồ Cơ Đốc giáo). Ngay từ những giây
phút đầu tiên không khí nơi này đã làm tôi khiếp sợ. Lúc đó tôi đương trải qua
thời kì tiến triển rất khó nhọc về nghề nghiệp: tôi vừa mới ở tuổi hai mươi
hai, suốt ngày luyện vai hề. Mặc dù mệt bã người, tôi vẫn đi, đặt nhiều hi vọng
vào buổi dạ hội, tin rằng sẽ có một cuộc họp mặt vui vẻ với những món ăn tinh
tế và rượu ngon thừa thãi (không một đồng xu dính túi như chúng tôi, Marie và
tôi, hiếm có rượu và thức ăn ngon), rồi còn có thể có cả khiêu vũ nữa chứ? Thay
vào đó, chúng tôi chỉ có được một chút rượu nho tồi, và mọi việc diễn ra hẳn
giống như đối với một sinh viên xã hội học buộc phải học với một ông thày hoàn
toàn chán ngắt. Thật quá quắt, mệt kinh người. Mở đầu là đọc kinh tập thể,
trong suốt buổi tôi không còn biết phải làm gì với đôi tay và bộ mặt của tôi
nữa. Tưởng người ta không nên bắt một người không tin đạo phải chịu một sự thử
thách như vậy. Họ không chỉ bằng lòng với một Pater hoặc một Ave ^[8] (đã
là quá nặng nề với tôi, vì được giáo dục theo đạo Tin Lành, tôi không quen đọc
kinh tập thể), không, mà là một bài do Kinkel soạn thảo, cái trò: Và chúng con
xin Người cho chúng con sức mạnh để có thể công bằng đối với những người bảo
thủ cũng như đối với những người tân tiến, v.v... Chỉ sau đó, người ta mới đi
vào “chủ đề của buổi họp”, về “sự nghèo khó trong xã hội của chúng ta”. Trong
đời tôi đây là một buổi tối khó chịu nhất. Tôi không thể tin được rằng một cuộc
nói chuyện về tôn giáo lại cần phải nặng nề đến như vậy. Ôi, tôi biết! Rất khó
có thể tin vào một tôn giáo như vậy. Phục sinh và cực lạc. Marie thường đọc cho
tôi nghe các đoạn Kinh Thánh. Không phải dễ mà tin được tất cả những chuyện đó.
Sau này tôi đọc cả Kierkegaard ^[9] (việc
này rất bổ ích đối với một diễn viên hài): cố nhiên là khó nhưng không đến nỗi
mệt. Tôi không biết có hay không những người tự dệt cho mình những chiếc khăn
lót theo kiểu Klee hoặc Picasso ^[10],
nhưng đối với tôi hình như tối hôm đó, theo Thánh Thomas Aquin, Thánh Franỗois
d'Assise, Thánh Bonaventure và Leon XIII ^[11]
các tín đồ Cơ Đốc giáo của tôi như được thêu thành hình vào những chiếc khố,
tất nhiên không phải để che đậy một sự lõa lồ nào, vì không một ai trong đám cử
tọa (trừ tôi) lại không có thu nhập dưới nghìn rưỡi mác một tháng. Với khả năng
ấy mà phải chịu như vậy, họ cũng thấy quả là nghịch cảnh, đành ngồi trơ ra,
theo phép lịch sự. Chỉ có Zỹpfner, thật sự không chịu nổi cực hình, cuối cùng
đã hỏi xin tôi một điếu thuốc. Lần đầu tiên trong đời hắn. Hắn vụng về nhả
xuống bên dưới từng cuộn khói lớn, rõ ràng sung sướng giấu được bộ mặt của hắn
trong làn khói. Tôi hết sức lúng túng với Marie, em ngồi đó xanh xao, run rẩy
trong khi Kinkel kể một câu chuyện về một người bắt đầu chỉ kiếm được năm trăm
mác một tháng, với số tiền đó hắn hoàn toàn có thể sống được, cho đến khi hắn
kiếm được một nghìn, hắn bỗng thấy khó sống hơn, rồi hắn gặp những khó khăn
thực không sao khắc phục được khi hắn kiếm được hai nghìn. May sao khi vượt qua
mức ba nghìn hắn nhận ra được là hắn lại có thể sống được một cách dễ chịu, từ
kinh nghiệm bản thân hắn rút ra kết luận sau: “Với năm trăm mác một tháng thì
không có vấn đề gì, nhưng giữa năm trăm và ba nghìn mác thì quả là nỗi khốn khổ”.
Kinkel như không hề nhận ra sự bất lịch sự của câu chuyện hắn kể. Hắn rít điếu
xì gà gộc của hắn, đưa cốc rượu vang lên miệng, tọng thêm bánh quy, phó mát và
không ngừng lải nhải với một sự thanh thản hết sức oai vệ. Cuối cùng chính ông
cố vấn tinh thần của hội, Đức Giám mục Sommerwild, cũng bắt đầu cựa quậy, phải
tìm cách chuyển đề tài câu chuyện. Tôi thấy rõ là ông ta tung ra cái từ tủ của
ông “phản động” làm mồi nhử. Lập tức cắn mồi, Kinkel nổi khùng ngừng lại giữa
bài diễn văn của hắn, đúng vào đoạn hắn đương nói về một chiếc xe hơi trị giá
mười hai nghìn mác rẻ tiền hơn một chiếc trị giá bốn nghìn năm trăm. Ngay đến
vợ hắn, mặc dầu quen tâng bốc hắn đến tận mây xanh một cách thiếu tinh tế đến
kinh khủng, khi ấy cũng thở phào nhẹ nhõm.

^[8] Kinh
Lạy cha, Kinh Thánh mẫu

^[9] Kierkgaard
(1813-1855): nhà triết học và thần học Đan Mạch. Tư tưởng cơ bản: ghê tởm cuộc
đời, sợ chết, lo âu khắc khoải, bi quan. Đầu thế kỉ 20 có ảnh hưởng lớn đến
triết học và văn học tư sản (chủ nghĩa hiện sinh).

^[10] Picasso
(1881-1973) nghệ sĩ tạo hình và điêu khắc Tây Ban Nha, có ảnh hưởng hàng đầu
đến tiến trình nghệ thuật hiện đại.

- Klee (1879 -1840): nghệ sĩ và nhà lí luận tạo hình
Thụy Sĩ.

^[11] Các
Thánh người Italia.