Chương 5: KINH CHIỀU

Tu viện trưởng một lần nữa

bàn luận với hai vị khách,

thầy William nảy ra ý tưởng
độc đáo

về cách giải mã sự bí hiểm
trong Mê cung,

rồi thành công bằng một
phương pháp duy lý nhất,

Rồi William và Adso ăn
phô-mai nhồi.

Tu viện trưởng, cầm một mẩu giấy trên tay, đợi chúng tôi với vẻ nghiêm nghị,
lo âu và nói:

- Cha vừa nhận được một bức thơ từ Tu viện trưởng xứ Conques, trong đó tiết
lộ tên của người mà Giáo hoàng John ủy nhiệm cầm đầu toán lính Pháp chịu trách
nhiệm về sự an ninh cho đoàn thương thuyết. Hắn không phải là quân nhân, không
phải là người của triều đình, nhưng sẽ là một thành viên của phái đoàn.

Thầy William bồn chồn hỏi: - Một sự kết hợp hiếm hoi các nhiệm vụ khác
nhau. Ai thế?

- Bernard Gui, hay Bernardo Guidoni, con gọi tên nào cũng được.

Thầy William buột miệng thốt ra một từ bằng ngôn ngữ của thầy, mà cả tôi lẫn
Cha bề trên đều không hiểu, nhưng có lẽ thế lại hay; vì cái từ mà thầy William
phát ra đó mang một âm rít rất tục tằn.

Thầy tiếp ngay: - Con không thích việc này. Đã nhiều năm nay Bernard là kẻ
đi ruồng bắt những tên phản giáo ở miền Toulouse. Hắn đã viết “Sách thực hành những thủ tục tra vấn bọn phản
giáo”[1] cho những người có bổn phận đàn áp và tiêu diệt dòng Waldenses[2],
Beghard[3], Dolcino và Anh em nghèo khó.

- Cha biết. Cha rõ quyển sách này lắm, vô cùng thông thái.

[1] “Pratica officii
inquisitionis heretice pravitatis”.

[2] Waldenses: dòng Thanh
giáo chống Giáo hội La mã, do Peter Walde thành lập tại miền nam
nước Pháp năm 1170, bị tước phép thông công và đàn áp năm 1184, nhưng vẫn còn tồn
tại trong dãy núi Alpes (biên giới Pháp - Ý), người Pháp còn gọi là dòng
Vaudois.

[3] Beghard: một Hiệp hội
Huynh đệ, thành lập từ thế kỷ 13 ở Bỉ và Hòa Lan.

Thầy William công nhận: - Quyển sách vô cùng thông thái. Bernard rất trung
thành với John vì trong những năm gần đây John đã giao cho hắn nhiều sứ mạng ở
vùng Flanders và ở miền bắc nước Ý này. Ngay cả khi được phong Giám mục xứ
Galicia, hắn cũng không bao giờ ở trong địa phận của mình và tiếp tục hành chức
phán quan. Con tưởng hắn đã về hưu để làm giám mục ở Lodève, nhưng rõ ràng,
John đã triệu hồi hắn về làm nhiệm vụ ở miền bắc nước Ý này. Bộ hết người rồi sao lại chọn Bernard, còn cho hắn cầm đầu
binh sĩ nữa…

Tu viện trưởng nói: - Có một câu giải đáp khẳng định tất cả những nỗi sợ
hãi Cha đã tỏ với con ngày hôm qua. Dù không thừa nhận, con cũng dư biết rằng
quan điểm về sự Cơ nghèo của Chúa Ki-tô và Giáo hội do Đại hội Perugia xướng
lên và được rất nhiều luận cứ thần học ủng hộ, cũng đồng thời là những quan điểm
do các phong trào phản giáo xướng lên một cách vô cùng phóng túng và không
chính thống giáo tí nào. Không cần phải nhấn mạnh rằng quan điểm của Cha
Michael xứ Cesena được triều đình công nhận, cũng là quan điểm của Ubertino và
Angelus Clarenus. Hai phái đoàn sẽ hội lại để tranh luận về quan điểm này.
Nhưng Gui còn có thể làm hơn thế nữa vì hắn khôn khéo: hắn sẽ nhấn mạnh rằng
các luận điểm của Đại hội Perugia cũng là luận điểm của dòng Anh em nghèo khó,
hay của các tông đồ giả trá.

- Người ta đã tiên đoán điều này. Con muốn nói chúng ta đã biết sự việc sẽ
dẫn đến như thế này, dù không có sự hiện diện của Bernard đi nữa. Cùng lắm thì
Bernard sẽ hành động đắc lực hơn những người bất lực trong hàng giáo phẩm La
Mã, do đó tranh luận với hắn nhất thiết phải dè dặt hơn.

- Đúng. Nhưng đến đây chúng ta lại phải đương đầu với vấn đề nêu lên hôm
qua. Nếu cho đến ngày mai, chúng ta vẫn chưa tìm ra người đã phạm hai, hay có lẽ
ba, tội ác, thì Cha buộc phải để Bernard hành xử quyền cai quản tu viện. Đối với
một người đi điều tra có quyền hành như Bernard, Cha không thể giấu rằng trong
tu viện này đã xảy ra, và đang xảy ra, những sự kiện không giải thích được. Bằng
không, khi hắn phát giác một bí ẩn mới xảy ra thì hắn có quyền la toáng lên là
chúng ta phản bội…

Thầy William lo lắng lẩm bẩm: -
Đúng vậy. Nhưng không làm gì được. Có lẽ đó cũng là điều hay; nếu Bernard bận
tâm lùng kiếm kẻ sát nhân thì hắn sẽ ít có thời gian tham gia cuộc tranh luận.

- Nên nhớ rằng: việc Bernard đi
tìm hung thủ sẽ là một cái gai nhọn đâm vào uy quyền của Cha. Những án mạng gớm
ghiếc này buộc Cha lần đầu tiên phải nhượng bộ quyền lực của mình trong tu viện
này. Đây là một khúc quanh mới trong lịch sử của tu viện này, lẫn dòng
Benedict. Cha sẵn sàng làm bất cứ điều gì để tránh việc này. Berengar đâu? Chuyện
gì đã xảy ra cho Huynh ấy? Con đang làm gì?

- Con chỉ là một tu sĩ xưa kia đã
thực hiện thành công những cuộc điều tra. Cha biết rằng trong hai ngày không thể
tìm ra sự thật. Dẫu sao, Cha đã trao cho con quyền gì? Con có được phép vào thư viện không? Có được hỏi những
câu con muốn? Có luôn được Cha ủng hộ không?

Tu viện trưởng giận dữ đáp: - Cha
không thấy có gì liên hệ giữa các án mạng và thư viện.

Thầy William kiên nhẫn giải
thích:- Adelmo là người minh họa, Venantius là một dịch giả, Berengar là phụ tá
quản thư viện…

- Nói thế thì tất cả sáu mươi tu
sĩ đều có liên hệ với thư viện, cũng như với nhà thờ vậy. Vậy sao không điều
tra nhà thờ? Sư huynh William, con đang nhân danh Cha tiến hành cuộc điều tra
trong giới hạn Cha đã đặt ra. Phần còn lại trong giới hạn của những bức tường
này, Cha là người tối cao sau Thượng đế, và thọ ơn Ngài. Điều này cũng áp dụng
cho cả Bernard nữa. – Bằng một giọng ôn tồn hơn, Tu viện trưởng nói. - Dẫu sao,
Bernard không nhất thiết phải đến đây để dự họp. Tu viện trưởng xứ Conques viết
rằng giáo hoàng đã yêu cầu Hồng y Bertrand xứ Poggetto từ Bologna đến đây để dẫn
đầu phái đoàn Giáo hội. Có lẽ Bernard đến đây để gặp Hồng y.

- Suy rộng ra thì điều này có thể
tệ hơn. Bertrand là người ruồng bắt bọn phản giáo ở Trung Ý. Sự đụng độ của hai
nhà vô địch diệt phản giáo sẽ báo hiệu một cuộc chống đối sâu rộng trong nước,
nhiên hậu sẽ chống lại cả phong trào dòng Francisco…

- Chúng ta sẽ lập tức báo cho
hoàng đế biết việc này. Nhưng trong hoàn cảnh hiện nay, chưa có gì nguy hiểm lắm.
Chúng ta sẽ đề cao cảnh giác. Tạm biệt.

Khi Tu viện trưởng bỏ đi, thầy
William đứng lặng người một lúc, đoạn bảo tôi:

- Adso, trước hết con nên nhớ “dục
tốc bất đạt”. Sự việc không thể giải quyết nhanh được, vì có nhiều diễn biến vụn
vặt, riêng lẻ phải được sắp xếp với nhau. Thầy phải trở lại phòng thí nghiệm,
vì nếu không có kính thì không những thầy không đọc được bản viết, mà có trở lại
thư viện tối nay thì cũng vô ích.

Lúc đó, Nicholas chạy ùa đến
chúng tôi, báo tin gở. Trong khi cố mài tròng kính cho đẹp hơn, Huynh ấy đã
đánh vỡ nó. Còn một tròng khác có thể thay thế được thì bị nứt khi Huynh cố gắn
nó vào gọng. Nicholas ngao ngán chỉ tay lên trời. Gần đến giờ Kinh Chiều, và
màn đêm đang buông xuống. Không thể làm gì thêm trong ngày hôm nay được nữa. Thầy
William cay đắng công nhận đã mất thêm một ngày nữa, và cố đè nén ý muốn bóp cổ
Huynh thợ cả ngành kính, dù Nicholas đã thấy nhục nhã lắm rồi.

Chúng tôi bỏ mặc Huynh ấy để đi
điều tra về Berengar. Đương nhiên là không ai gặp Berengar cả.

Chúng tôi có cảm tưởng mình đi
cùng đường, bèn đi lang thang trong nhà nguyện, chẳng biết nên làm gì nữa. Bỗng
nhiên tôi thấy thầy William đắm chìm trong suy nghĩ, mắt trừng trừng nhìn lên
trời. Trước đó, thầy rút từ trong áo dòng ra một nhánh cây thuốc thầy đã hái
cách đây mấy tuần, và thầy đang nhai nó như thể nó gây cho thầy một cơn hưng phấn
dìu dịu. Thầy trông có vẻ mơ màng, nhưng chốc chốc đôi mắt lại bừng sáng, dường
như trong khoảng chân không của đầu óc thầy đã lóe lên một ý mới. Rồi một lần nữa
thầy lại đắm chìm vào trạng thái ngầy ngật kì quặc, tuy vẫn động não. Đột nhiên
thầy nói:

- Đương nhiên, ta có thể…

- Cái gì?

- Thầy đang nghĩ cách để định vị
trí của chúng ta trong Mê cung. Không đơn giản nhưng hữu hiệu… Rốt cuộc, chúng
ta biết lối ra ở tháp phía đông. Giả sử ta có một cái máy chỉ cho ta hướng bắc
thì sẽ thế nào?

- Dĩ nhiên, ta chỉ cần quay về
bên phải là hướng về phía đông. Hay là chỉ cần đi ngược chiều lại là ta biết
đang hướng về ngọn tháp phía nam. Nhưng giả sử có phép màu đó đi nữa thì Mê
cung cũng vẫn là Mê cung, ngay trong khi chúng ta trực chỉ hướng đông thì sẽ va
phải một bức tường không cho ta tiến thằng tới, và chúng ta sẽ lạc đường nữa.

- Phải, nhưng cái máy mà thầy nói
luôn luôn chỉ hướng bắc, ngay
cả khi chúng ta thay đổi lộ trình và ở mọi điểm, nó sẽ chỉ cho chúng ta nên
quay hướng nào.

- Thế thì tuyệt quá. Nhưng chúng
ta phải có máy đó và nó sẽ chỉ ta hướng bắc vào ban đêm hay khi ở trong nhà,
không cần có mặt trời, mặt trăng gì cả… Và con tin rằng ngay cả thầy Bacon cũng
không có một cái máy như thế, - tôi cười nói.

- Con đã lầm, người ta đã làm một
cái máy như thế rồi, và vài nhà hàng hải đã sử dụng nó. Máy này không cần trời
trăng vì nó khai thác sức mạnh của một loại đá kì diệu, như viên đá ta đã thấy
trong bệnh xá của Severinus, nó hút sắt. Bacon và một nhà ảo thuật xứ Picardy,
Pierre de Marricourt, đã nghiên cứu và miêu tả nhiều cách sử dụng của nó.

- Nhưng thầy có làm được nó
không?

- Công việc tự nó không khó. Loại
đá đó có thể sử dụng để tạo ra nhiều điều kì diệu, kể cả làm một cái máy chuyển
động vĩnh viễn mà không cần lực bên ngoài. Nhưng Baylek al-Quabayaki, một người
Ả Rập, đã miêu tả một phát hiện đơn giản nhất. Lấy một cái chậu nước rồi thả nổi
một nút chai có gắn cái kim sắt. Đoạn rà cục đá nam châm trên mặt nước, cho đến
khi cây kim đạt được cùng một tính chất như đá. Đến lúc này, cây kim sẽ quay chỉ
hướng bắc và nếu người ta có dời cái chậu đi đâu nữa thì cây kim vẫn luôn quay
về phía gió bắc. Rõ ràng, nếu đầu con luôn luôn nhớ hướng bắc và có đánh dấu
trên thành chậu vị trí của các hướng đông, nam, tây, con sẽ luôn luôn biết nên
rẽ hướng nào trong thư viện để đến tháp đông.

Tôi thốt lên: - Thật là kì diệu!
Tại sao kim luôn luôn chỉ về phương bắc. Con thấy cục đá hút sắt và con tưởng rằng
một lượng sắt lớn hút cục đá. Như thế… ở hướng sao Bắc đẩu, là hướng tận cùng của
mặt đất[4], hẳn phải có một mỏ sắt vĩ đại!

[4] Thời đó vẫn chưa biết rằng quả đất tròn.

- Thực ra đã có người nêu lên lời
giải thích như thế.

Tôi phấn khởi nói: - Vậy bây giờ
ta lấy viên đá của Severinus, một cái chậu, một ít nước và một nút chai đi.

- Khoan đã. Thầy không hiểu sao,
chứ thầy chưa bao giờ thấy một cái máy vận hành kĩ thuật một cách hoàn hảo, mặc
dầu các triết gia đã miêu tả nó như vậy. Trong khi đó một cái lưỡi hái của người
nông dân, tuy chưa hề được một triết gia nào mô tả, vẫn luôn luôn hoạt động tốt.
Thầy e rằng đi lòng vòng trong thư viện, một tay cầm đèn, một tay bưng chậu nước,
thì… Khoan! Thầy có một ý. Cái máy sẽ chỉ hướng bắc dù ta ở ngoài Mê cung, phải
không?

- Vâng, nhưng ở ngoài thì ta đâu
có cần nó, vì đã có mặt trời và sao rồi.

- Thầy biết, thầy biết. Nhưng nếu
máy móc có thể hoạt động cả trong nhà lẫn ngoài trời, thì sao đầu óc ta không
hoạt động được như thế?

- Đầu óc chúng ta à? Dĩ nhiên, chúng có thể hoạt động ngoài trời, và thực
ra từ bên ngoài chúng ta biết rất rõ vị trí của Đại Dinh! Nhưng khi vào trong
thì chúng ta bị lạc hướng.

- Chính vậy. Nhưng bây giờ hãy tạm quên cái máy ấy! Suy nghĩ về cái máy đã
dẫn thầy nghĩ đến luật thiên nhiên và luật tư tưởng. Vấn đề là thế này: từ bên
ngoài, chúng ta phải tìm cách miêu tả được bên trong của Đại Dinh …

- Nhưng làm thế nào?

- Chúng ta sẽ sử dụng toán học. Như Averroes[5] đã nói, chỉ có trong toán học,
những điều ta biết mới đồng dạng với những điều tuyệt đối đúng.

[5] Triết gia kiêm nhà vật
lý đạo Hồi (1126-1198)

- À, như thế thầy cũng phải công nhận có vũ trụ quan.

- Khái niệm toán học là những luận điểm được các học giả đặt ra theo một
cách khiến chúng luôn luôn trở thành chân lý, vì những khái niệm này đã sẵn có,
hay vì toán học đã được nghĩ ra trước các khoa học khác. Thư viện được xây dựng
bởi đầu óc con người nghĩ theo kiểu toán học, vì nếu không có toán học, người
ta sẽ không thể xây Mê cung được. Thế nên chúng ta phải so sánh luận điểm toán
học của chúng ta với luận điểm của nhà xây dựng đó và từ sự so sánh đó có thể sản
sinh ra khoa học, vì đó là khoa học của điều kiện dựa trên điều kiện. Dầu sao,
thôi đừng có kéo thầy vào những cuộc thảo luận về Siêu hình học nữa. Hôm nay,
con bị quỷ gì ám vậy? Thôi được, mắt con còn tinh, hãy đi lấy cho thầy một bản
da, một bảng nhỏ, một vật có thể đánh dấu vào và một cây bút… Tốt, con có hả?
Con giỏi lắm, Adso ạ. Bây giờ còn chút ánh sáng trời, chúng ta hãy đi bách bộ
quanh Đại Dinh.

Thế là chúng tôi đi vòng quanh hết Đại Dinh. Từ đằng xa, chúng tôi quan sát
các tháp đông, nam, tây và những bức tường nối liền với nhau. Tháp còn lại mọc
trên vực đá, nhưng theo luật cân xứng, nó không thể cao hơn các tháp khác nhiều.

Thầy William quan sát và bảo tôi ghi chú chính xác lên tấm bảng. Chúng tôi
thấy mỗi bức tường có hai cửa sổ, mỗi tháp có năm. Thầy tôi bảo:

- Này, suy nghĩ kĩ nhá. Mỗi phòng chúng ta đã thấy đều có một cửa sổ….

- Trừ những phòng có bảy bức tường.

- Dĩ nhiên, đó là những phòng ở giữa ngọn tháp.

- Và, trừ những phòng khác mà chúng ta thấy không có cửa sổ, nhưng không phải
hình bảy cạnh như những phòng ở giữa tháp.

- Quên những phòng đó đi. Đầu tiên chúng ta hãy tìm ra một quy luật, rồi sẽ
cố giải thích các quy luật sau. Như thế: bên ngoài, mỗi tháp có năm phòng, mỗi
bức tường thẳng có hai phòng, mỗi phòng một cửa sổ. Từ một phòng có cửa sổ,
chúng ta tiến thẳng vào bên trong của Đại Dinh, ta sẽ gặp một phòng có cửa sổ
khác. Đó là dấu hiệu có cửa sổ ở phía trong. Bây giờ, nếu nhìn từ nhà bếp và
phòng thư tịch thì lồng cầu thang phía trong có hình dáng gì?

- Hình bát giác.

- Hay lắm. Trong phòng thư tịch, mỗi cạnh của hình bát giác có hai cửa sổ.
Điều này có nghĩa là có hai phòng bên trong, trên mỗi cạnh của hình bát giác.
Đúng không?

- Đúng, nhưng còn những phòng không có cửa sổ thì sao?

- Cả thảy có tám phòng như thế. Phòng bảy cạnh phía trong ngọn tháp có năm
bức tường có cửa mở ra năm phòng trong ngọn tháp. Còn đằng sau hai bức tường
kia là cái gì? Không phải là những phòng dọc theo bức tường ngoài vì chúng phải
có cửa sổ. Cũng không phải là phòng quanh lồng cầu thang hình bát giác, vì
không có cửa sổ. Và như thế, chúng sẽ quá dài. Hãy cố vẽ sơ đồ của thư viện từ
trên nhìn xuống. Con sẽ thấy rằng, trong mỗi ngọn tháp phải có hai phòng tiếp
giáp với phòng bảy cạnh và có cửa mở ra hai phòng tiếp giáp với lồng cầu thang
bát giác ở phía trong.

Tôi thử vẽ một sơ đồ như thầy gợi ý, và đắc thằng reo lên:

- Giờ chúng ta biết hết rồi! Để con đếm… thư viện có năm mươi sáu phòng gồm
bốn phòng hình bảy cạnh, và năm mươi hai phòng vuông, chữ nhật, hay hình thang.
Trong số này, có tám phòng không có cửa sổ, hai mươi tám phòng có cửa sổ nhìn
ra ngoài, và mười sáu cái có cửa sổ nhìn vào trong.

- Mỗi ngọn tháp có năm phòng tứ giác và một phòng bảy cạnh… Thư viện được cấu
trúc theo sự hài hòa của thiên đàng, từ đó có thể rút ra nhiều ý nghĩa nhiệm
màu khác nhau.

- Quả là một phát hiện tuyệt vời. Nhưng sao khó định vị trí của chúng ta thế?

- Vì sự xếp đặt cửa ra vào không tương ứng với định luật toán học. Vài
phòng cho phép chúng ta đi sang các phòng khác, vài cái chỉ vào được một phòng
và chúng ta tự hỏi: không biết có những phòng chẳng có lối thoát nào ra phòng khác
chăng? Điều bí hiểm này, cộng thêm sự thiếu ánh sáng, thiếu định hướng của mặt
trời, các ảo giác và gương ma, khiến Mê cung gây hoang mang cho bất kì ai đi
len lỏi trong nó, nhất là người mang mặc cảm phạm tội. Hãy nhớ xem, đêm qua
chúng ta tuyệt vọng biết bao khi không tìm được lối ra. Cấu trúc càng phức tạp
thì sự hoang mang càng lớn, quả là một sự tính toán tối ưu. Những người xây cất
thư viện này đúng là những bậc thầy vĩ đại.

- Thế chúng ta làm sao định hướng được?

- Bây giờ thì không còn khó nữa. Sơ đồ con vừa vẽ gần như tương ứng với đồ
án của thư viện. Khi chúng ta lọt vào phòng bảy cạnh đầu tiên, chúng ta sẽ đi
ngay đến một căn phòng không có cửa sổ. Luôn luôn rẽ về tay mặt, sau khi qua
hai hay ba phòng, chúng ta sẽ lọt vào tháp phía bắc, cho đến khi chúng ta đi đến
một phòng nữa không có cửa sổ, phía trái, tiếp giáp với phòng bảy cạnh. Về phía
phải, phòng đó cho phép chúng ta khám phá lại lộ trình tương tự với lộ trình thầy
vừa mô tả, cho đến khi chúng ta đến tháp phía tây.

- Thưa phải, nếu tất cả các phòng đều có cửa mở sang phòng khác.

- Quả vậy. Thế nên chúng ta sẽ cần sơ đồ của con để đánh dấu lên đó các bức
tường không cửa sổ, do vậy chúng ta sẽ biết mình nên rẽ khúc nào. Điều đó sẽ
không khó đâu.

Tôi sững sờ hỏi, vì tất cả dường như quá đơn giản:

- Có chắc rằng sơ đồ này áp dụng được không?

- Sẽ được. Nhưng tiếc thay chúng ta chưa biết hết. Chúng ta mới biết được
cách khỏi bị lạc. Bây giờ chúng ta phải tìm hiểu xem có nguyên lý gì chi phối
việc sắp xếp sách trong các phòng đó không? Các câu thơ trong Mặc Khải nói lên
quá ít, hơn thế nữa, nhiều câu lại được lặp lại giống hệt nhau trong nhiều
phòng…

- Thế nhưng trong quyển sách của tông đồ, ta có thể tìm được nhiều hơn năm
mươi sáu câu thơ!

- Đúng thế. Nhưng chỉ có một số câu hay. Lạ thật. Hình như có ít hơn năm
mươi: ba mươi hay hai mươi câu gì đó… Ồ, đồ con quỷ Merlin!

- Ai vậy?

- Đừng để ý. Đó là một gã phù thủy ở xứ thầy… Người ta dùng số câu thơ
tương đương với số mẫu tự! À ra thế! Nội dung câu thơ không đáng kể, chỉ có những
mẫu tự đầu là quan trọng. Mỗi phòng được đánh dấu bởi một mẫu tự, và tất cả hợp
lại thành một nội dung mà chúng ta phải khám phá.

- Giống như một bài thơ bằng hình ảnh, dưới dạng chữ thập hay con cá!

- Gần như thế, và có lẽ trong thời gian người ta xây thư viện, loại thơ như
thế rất thịnh hành.

- Nhưng bản văn bắt đầu ở đâu?

- Bắt đầu từ bảng hình cuộn lớn hơn các bảng khác, trong phòng bảy cạnh ở lối
vào tháp… nếu không… À, đương nhiên từ những câu màu đỏ!

- Nhưng có rất nhiều câu như thế!

- Như thế phải có nhiều bản văn hay nhiều từ. Bây giờ sao lại sơ đồ của con
cho lớn và rõ ràng hơn. Khi chúng ta vào thư viện, con sẽ lấy bút đánh dấu những
phòng đã đi qua, vị trí cửa và tường cùng với cửa sổ, cũng như các mẫu tự đầu của
các câu thơ ở đó. Như một nhà minh họa giỏi, con sẽ ghi các mẫu tự màu đỏ lớn
hơn.

Tôi thán phục nói: - Tại sao nhìn từ bên ngoài thầy lại giải được bí ẩn của
thư viện, còn khi ở bên trong thì lại không?

- Cũng giống như Thượng đế thông thạo thế giới vì trong đầu Ngài đã nghĩ ra
nó, như thể Ngài đứng từ bên ngoài nhìn vào trước khi tạo ra nó. Còn chúng ta
không biết nguyên lý của thế giới vì chúng ta sống ở bên trong và thấy nó đã được
làm sẵn.

- Như thế, người ta chỉ có thể hiểu được sự việc bằng cách đứng từ ngoài
nhìn vào ư?

- Chỉ hiểu được sự sáng tạo của nghệ thuật, nhờ chúng ta vạch lại trong óc
việc làm của nghệ nhân. Không thể hiểu được sáng tạo của thiên nhiên, vì những
sự sáng tạo ấy không phải là tác phẩm của đầu óc chúng ta.

- Như thể cũng đủ hiểu thư viện phải không?

- Đủ, nhưng chỉ áp dụng cho thư viện mà thôi. Chúng ta hãy đi nghỉ đi. Mãi
đến sáng mai, khi có kính mới có thể làm cái gì được. Thà ngủ cho ngon rồi mai
dậy sớm. Thầy sẽ cố động não.

- Còn ăn tối?

- À, dĩ nhiên là ăn tối. Đã qua giờ ăn rồi. Các tu sĩ đang dự Kinh Tối.
Nhưng có lẽ nhà bếp vẫn mở cửa. Hãy đi tìm cái gì ăn chứ..

- Và lấy trộm nó ư?

- Xin. Xin Salvatore, nay là bạn của con.

- Nhưng Huynh ấy sẽ ăn cắp!

- Thế con là người canh chừng cho Huynh ấy à? – Thầy William mỉa mai hỏi.
Nhưng tôi biết thầy đùa và muốn nói rằng Thượng đế vĩ đại và khoan dung. Thế
nên, tôi đi tìm Salvatore và thấy Huynh ấy trong chuồng ngựa.

- Một con ngựa đẹp, - tôi nói, gật đầu về phía Brunellus, để bắt đầu câu
chuyện – Tôi muốn cỡi nó.

- Không thể được. Nhìn con ngựa kia. Bạn không cần cỡi con ngựa “chiến” như
thế. - Huynh chỉ một con ngựa mạnh khỏe nhưng bị ghét bỏ. - Con ngựa kia cũng đủ
rồi… Con ngựa thứ ba ấy: Tertius equi.

Huynh ấy muốn chỉ cho tôi con ngựa thứ ba. Tôi bật cười vì cách nói La tinh
khôi hài của Huynh, và Huynh bảo sẽ dùng phép biến nó thành một con ngựa khỏe
và nhanh như con Brunellus. Tôi ngưng ngang câu chuyện và bảo tối nay, thầy tôi
muốn đọc một số sách trong phòng nên cần dùng bữa tối tại đó.

Salvatore nói: - Tôi sẽ làm. Tôi sẽ làm phô-mai nhồi.

- Phô-mai làm thế nào?

- Dễ thôi. Dùng một phô mai đừng quá cũ, đừng cho quá nhiều muối, cắt thành
cục hoặc lát tùy thích. Bỏ một ít bơ hoặc mỡ vào chảo, rồi đun nóng trên than hồng.
Bỏ vào đó hai miếng phô-mai, khi nó chảy ra, thêm quế và đường. Rồi dọn ra bàn
ngay, ăn nó nóng, nóng.

- Vậy thì phô-mai nhồi nhá.

Huynh ấy biến vào nhà bếp và bảo tôi đợi. Nửa giờ sau, Huynh trở ra, mang
theo một cái đĩa có đậy vải. Mùi thơm tỏa ra ngào ngạt.

- Đây, - Huynh bảo, và đưa thêm một cây đèn lớn đầy dầu.

- Để làm gì vậy?

Hắn ranh mãnh nói: - Ta mà không biết ư? Có lẽ đêm nay, thầy bạn muốn đi đến
một chỗ tối tăm.

Rõ ràng Salvatore biết nhiều việc hơn tôi tưởng. Tôi không chất vấn gì hơn
mà đem thức ăn về cho thầy. Sau khi ăn xong, tôi rút về phòng riêng. Tôi có nói
bóng gió như thế. Thật sự tôi muốn đi tìm Ubertino lần nữa, nên len lén trở lại
nhà thờ.