Phần
10: Trẻ giỏi chơi là
trẻ giỏi sáng tạo

Trong
quá trình tự do vui chơi, độ linh hoạt của hai bàn tay của trẻ được rèn luyện, vì
sự vận động của tứ chi và tư duy của bộ não có mối liên hệ sinh lí với nhau, vì
thế mà vùng não bộ giàu tính sáng tạo nhất của trẻ được khai phá.

Lịch
sử phát triển của xã hội loài người là lịch sử tràn đầy sự sáng tạo. Cuộc sống của
con người phát triển từ hang động đến những ngôi nhà cao tầng, từ xe ngựa đến phi
thuyền vũ trụ, từ việc đốt cành thông đến việc dùng năng lượng mặt trời nhân tạo.
Sự phát triển của xã hội loài người cần sự sáng tạo, mà nguồn gốc của những sáng
tạo đó là con người. Chỉ có con người với phương thức tư duy mang tính sáng tạo,
mới có thể phá vỡ quy luật thông thường, sáng tạo kì tích.

Sự
phát triển khả năng sáng tạo của con người bắt đầu ngay từ trong giai đoạn sơ sinh
và mầm non. Giai đoạn mầm non chính là giai đoạn then chốt để bồi dưỡng và phát
huy khả năng sáng tạo của trẻ, những cơ sở được đặt nền móng trong giai đoạn này
sẽ ảnh hưởng đến toàn bộ quá trình phát triển trong cuộc đời trẻ.

Theo
kết quả nghiên cứu có liên quan đến khả năng sáng tạo của trẻ ở Mĩ: Từ 3 đến 5 tuổi
là thời kì phát triển cao độ khả năng sáng tạo của trẻ, khi 4 tuổi trẻ sẽ đạt điểm
số cao nhất trong bài kiểm tra tư duy sáng tạo, sau 5 tuổi khả năng sáng tạo của
trẻ dần dần có xu thế giảm đi. Điều này rốt cuộc là tại sao?

Đó
chính là vì trong giai đoạn mầm non, hoạt động chủ yếu của trẻ trong trường mầm
non hay trong gia đình là hoạt động vui chơi, cha mẹ và các thầy cô giáo rất ít
khi hạn chế hoạt động vui chơi của trẻ, trẻ có rất nhiều không gian tự do để thỏa
sức chơi, thỏa sức nghĩ và thỏa sức phát huy. Lúc này cha mẹ và thầy cô cũng không
can thiệp quá nhiều vào suy nghĩ và hành động của trẻ, trẻ sẽ không bị người khác
phủ định và trách mắng vì những ý nghĩ viển vông của mình. Cho nên, tư duy sáng
tạo được phát triển tốt.

Nhưng
khi lớn lên, trẻ dần dần phải đối diện với hoạt động học tập, lúc này cha mẹ trở
nên nghiêm khắc, họ nhấn mạnh việc trẻ nên nắm vững nhiều tri thức, họ rất coi trọng
việc trẻ có suy nghĩ đúng đắn hay không. Cha mẹ sẽ nói với trẻ cái gì là đúng, cái
gì là sai; nên làm gì, và không được làm gì. Khi trẻ không làm theo lời dạy dỗ của
người lớn, trẻ sẽ bị phê bình và trừng phạt. Để làm vừa lòng người lớn, trẻ dần
dần bỏ đi những ý nghĩ “viển vông” của mình, suy nghĩ tìm ra đáp án người lớn muốn,
như vậy trẻ sẽ được người lớn khen ngợi và động viên. Vì thế sự phát triển tư duy
mang tính sáng tạo của trẻ bị hạn chế.

Xã
hội cần phát triển, muốn phát triển thì phải dựa vào khả năng sáng tạo, trẻ phải
có tư duy sáng tạo thì mới có thể đảm bảo cho sự tiến bộ của xã hội.

Tư
duy mang tính sáng tạo của trẻ được bồi dưỡng trong quá trình vui chơi. Vui chơi
là hoạt động chủ đạo của trẻ mầm non, trong quá trình vui chơi, khả năng sáng tạo
của trẻ ngày càng được nâng cao, từ mô phỏng đơn thuần phát triển đến sự sáng tạo,
trẻ dần dần tận dụng tư duy sáng tạo của mình phát triển những hình thức vui chơi
kiểu mới, đóng vai một cách sáng tạo, chế tạo đồ chơi một cách sáng tạo...

Kiến
nghị của Đông Tử dành cho những người cha

1.
Cho trẻ tự tay làm để bồi dưỡng tư duy sáng tạo

Tính
hiếu kì vốn có của trẻ sẽ thúc đẩy trẻ không bao giờ chịu ngồi yên, thường sờ cái
này, động cái kia. Lúc này, cha mẹ không được thô bạo ngăn cấm vì sợ trẻ làm loạn
đồ đạc, mà nên cổ vũ tính hiếu kì của trẻ, đồng thời giải thích cho trẻ, động viên
trẻ tự tay tạo ra một số phát minh nhỏ. Trong quá trình các đầu ngón tay tiếp xúc
với đồ vật, tư duy sáng tạo của trẻ cũng được phát triển tốt nhất.

Ví
dụ, con gái Y Y của tôi khi còn nhỏ rất thích chơi đồ chơi thủ công, mỗi lần chơi,
Y Y đều không ngừng có những ý nghĩ và sáng kiến mới mẻ, đồ vật con tạo ra thường
vô cùng mới mẻ, độc nhất vô nhị, nhận được sự khen ngợi của bạn bè.

2.
Cho trẻ không gian vui chơi và tưởng tượng tự do

Không
nên cho rằng trẻ hoang đường, suy nghĩ kì quái, không phù hợp với thực tế mà coi
thường, phải hướng dẫn và ủng hộ trẻ. Sáng tạo không thể tách rời tưởng tượng, trẻ
dựa vào khả năng tưởng tượng để khơi nguồn mộng tưởng về thế giới. Chỉ có sống trong
thế giới tự do tưởng tượng, tư duy sáng tạo mới có thể phát triển.

Vì
mong muốn tương lai con mình trở thành người xuất chúng, các bậc cha mẹ dồn tất
cả thời gian của trẻ vào hoạt động học tập, ngay cả thời gian nghỉ ngơi hiếm hoi
của trẻ cũng không bỏ qua. Cùng với việc này, các hoạt động vui chơi tự do của trẻ
như bắt bướm, chơi xếp gỗ, búp bê, hoặc là vui đùa cùng cha mẹ... lại mất đi vì
bận rộn.

Thực
ra, cha mẹ nên từ bỏ tư tưởng này, để trẻ có nhiều thời gian chơi đất nặn, bắt côn
trùng, chạy nhảy trong sân, đùa nghịch trên bãi biển, làm những việc mà trẻ thích
làm.

Trong
quá trình vui chơi tự do, tính linh hoạt của đôi tay trẻ được rèn luyện, sự vận
động của tứ chi và tư duy bộ não có mối liên hệ sinh lí, vì thế mà vùng não bộ mang
tính sáng tạo phong phú nhất của trẻ được khai phá. Những trẻ giàu khả năng sáng
tạo việc gì cũng thích hỏi tại sao, thích bình luận về các sự vật, thích thử, suy
nghĩ biến đổi nhiều và phản ứng nhanh chóng, không bị hạn chế bởi những thông tin
đã biết...

Trong
không gian tự do của mình, trẻ thường có những biểu hiện sáng tạo, sáng tạo cũng
sẽ đem đến niềm vui, khiến trẻ có cảm giác thỏa mãn và thành công. Cảm giác thành
công này có lợi cho sự thiết lập khả năng thích ứng của trẻ đối với môi trường và
xã hội. Mà khả năng thích ứng này lại giúp cho năng lực sáng tạo của trẻ được phát
huy hơn trong công việc thực tế sau này.

3.
Cho trẻ vui chơi để có tài năng đặc biệt

Cuối
thế kỷ XVI, một thương nhân buôn kính người Hà Lan có một cậu con trai rất thông
minh hiếu động, nghịch ngợm. Cậu bé thường xuyên đến phòng mài kính chơi. Một hôm,
cậu bé cùng nghịch kính với người công nhân, cậu bé đặt kính cận thị và kính lão
ở cạnh nhau, để xem sự thay đổi của miếng kính. Lúc thì cậu bé tách xa chúng ra,
lúc thì đặt gần chúng lại. Khi đặt hai miếng kính một trước một sau, bỗng cậu bé
ngạc nhiên kêu lên, thì ra, thông qua hai tầng mắt kính những sự vật ở xa được kéo
gần lại. Thương nhân buôn kính phát hiện ra điều kì diệu của kính trong quá trình
cậu con trai vui chơi, kính viễn vọng được phát minh từ đó.

Thực
ra trong quá trình vui chơi, chúng ta có thể phát hiện ra tài năng đặc biệt và năng
khiếu bẩm sinh của trẻ. Nếu có thể bồi dưỡng, làm hứng thú này mạnh hơn, thì có
thể gây dựng được tài năng đặc biệt của trẻ, giúp trẻ có bước đột phá trong một
phương diện nào đó, giúp trẻ có những cống hiến đặc biệt.

Tài
năng bẩm sinh về toán học của nhà toán học vĩ đại người Anh James Clerk Maxwell
(1831-1879) do cha ông phát hiện và bồi dưỡng. Có một lần, cha ông tình cờ phát
hiện bức tranh mà cậu con trai vẽ rất đặc biệt. Con trai vẽ một chiếc bình cắm hoa
cúc, bông hoa cúc do mấy hình hộp tạo nên, những chiếc lá hình tam giác với kích
cỡ khác nhau, sự kết hợp hình dạng của chúng rất kì diệu. Người cha ngạc nhiên phát
hiện ra khả năng khống chế hình hộp của con trai, từ đó không ngừng hướng dẫn, làm
cho Maxwell nhanh chóng có hứng thú với môn toán học, cuối cùng đã trở thành một
nhà toán học kiệt xuất.

Không
cho trẻ chơi, đồng nghĩa với việc hủy diệt bản tính của trẻ, làm trẻ mất đi động
lực sáng tạo, như vậy làm gì còn sáng tạo và phát minh nữa.

Vui
chơi trong gia đình

Vui
vẻ là một cảm giác và trải nghiệm của bản thân, không thể dùng tiền mua được, cũng
không thể dùng vật chất để tạo ra.

Quá
trình trưởng thành của trẻ không thể tách rời việc vui chơi. Khi còn nhỏ trẻ phần
lớn vui chơi ở nhà. Có trẻ thích tự chơi đồ chơi, có trẻ chơi cùng bạn, nhưng hầu
hết là cha mẹ chơi cùng con.

Nếu
người cha có thể dành thời gian chơi cùng trẻ, đồng thời tận dụng những đồ vật chúng
ta tiếp xúc trong quá trình chơi để dạy trẻ, như vậy trẻ không chỉ học được tri
thức và kinh nghiệm trong bầu không khí thoải mái vui vẻ, mà còn tránh được cảm
giác cô đơn khi thiếu bạn chơi.

Đối
với phụ huynh, cùng trẻ vui chơi, tâm trạng vui vẻ của trẻ sẽ làm tâm trạng không
tốt do công việc và những vấn đề khác của chúng ta trở nên thoải mái, và có thể
cảm nhận được tình cảm cha con tốt đẹp và nhớ lại niềm vui thời thơ ấu, đồng thời
có thể phát hiện ra hứng thú, đặc điểm của trẻ, từ đó hướng dẫn trẻ phát huy tiềm
năng của mình một cách tốt hơn.

Nhưng
có một số phụ huynh xem việc chơi cùng trẻ là việc “chơi theo trẻ”, trẻ là người
chỉ đạo, cha mẹ là người làm theo, cha mẹ là người bị động đi theo trẻ, tất nhiên
nó sẽ trở thành một việc không thoải mái và thú vị cho lắm. Tâm trạng cha mẹ không
vui, tự nhiên trẻ cũng không vui. Hãy coi việc chơi cùng trẻ là việc “chơi với trẻ”,
cha và trẻ cùng cười, cùng nhau tìm tòi giải quyết những khó khăn gặp phải trong
các trò chơi, cùng nhau động não suy nghĩ những cách chơi hay hơn, cùng nhau tận
hưởng niềm vui khi chơi, như thế cả trẻ và cha mẹ đều thấy vui vẻ.

Trong
quá trình vui chơi cùng trẻ người cha nên vận dụng khả năng quan sát thành thục
của mình để phát hiện làm thế nào mới có thể giúp trẻ chơi vui hơn “đã” hơn.

Kiến
nghị của Đông Tử dành cho những người cha

1.
Làm bạn chơi tốt nhất của trẻ

Khi
cha và trẻ cùng chơi, người cha vừa là bề trên hướng dẫn trẻ, lại vừa phải là người
bạn thực sự của trẻ. Ví dụ: Khi chơi trò chơi khám bệnh, trẻ nhất định sẽ muốn làm
bác sĩ, cha làm bệnh nhân. Những lúc “bác sĩ” không biết nói gì thì “bệnh nhân”
có thể nhắc nhở rằng bệnh nhân đến giờ uống thuốc hoặc bảo bác sĩ kê đơn thuốc cho
bệnh nhân...

Cha
và con còn có thể đóng vai các nhân vật trong truyện tranh. Ví dụ như khi kể câu
chuyện Chú thỏ ngoan ngoãn, người cha và trẻ có thể lần lượt đóng vai con sói xám
và con thỏ trắng. Trong không khí vui vẻ thoải mái, trẻ có thể rèn luyện khả năng
diễn đạt và khả năng kể truyện.

Ô ăn
quan và bắn bi là những trò chơi tôi và Y Y thường chơi ở nhà, chúng tôi bắt đầu
chơi khi Y Y 2, 3 tuổi, và đã duy trì được khoảng 10 năm rồi. Khi con lớn hơn một
chút có thể chơi các trò chơi liên quan đến chữ, tôi và vợ tôi thường cho Y Y chơi
trò “tạo câu”. Một người có thể tùy ý nói ba chữ hoặc ba từ không liên quan gì đến
nhau, yêu cầu đối phương đặt câu, trong câu này nhất định phải có ba từ hoặc ba
chữ vừa nói. Không làm được thì bị phạt biểu diễn một tiết mục. Y Y rất có hứng
thú với trò chơi này, chúng tôi thường chơi trò chơi này sau khi tắt đèn, nằm trên
giường chơi. Có lúc đã rất muộn, chúng tôi muốn dừng trò chơi, bảo Y Y đã đến giờ
đi ngủ nhưng Y Y thường nài nỉ: “Chơi một lần nữa đi cha, chơi thêm một lần nữa
cha nhé...”.

Ví
dụ như trò chơi nối tiếp từ trong thành ngữ. Tốt nhất là cha mẹ cùng tham gia trò
chơi này, càng đông người thì càng vui, đây cũng là một trò chơi mà gia đình tôi
duy trì trong nhiều năm. Càng lớn, Y Y dần dần không thích chơi những trò chơi này
nữa, thế là con bé đề ra phương pháp cải tiến trò chơi. Y Y đề nghị một người nói
ra một chữ, hai người còn lại lấy chữ này làm chữ đầu của thành ngữ, trận chiến
diễn ra rất kịch liệt nhưng cũng rất vui vẻ.

2.
Làm thủ công giúp trẻ linh hoạt nhạy bén hơn

Chúng
ta thường nghe thấy các vị phụ huynh trách mắng trẻ khi trẻ làm thủ công: “Lại làm
cái gì đấy? Thời gian ấy để đọc sách, để làm bài tập!”. Tôi cảm thấy rất đáng tiếc
cho những vị phụ huynh này bởi vì như vậy không chỉ hủy hoại niềm vui của trẻ mà
còn làm mất đi cơ hội cho trẻ rèn luyện khả năng tự tay làm, khả năng sáng tạo và
khả năng tưởng tượng.

Các
trường học hiện nay thực hiện mô hình giáo dục “học để thi” tay và não tách rời
nhau, chỉ coi trọng điểm số mà không coi trọng khả năng. Nhưng một con người có
khả năng sáng tạo, khả năng tự tay làm và khả năng tưởng tượng như thế nào lại quyết
định năng lực tổng hợp của con người ấy. Một học sinh chỉ biết làm bài tập, học
thuộc bài thì chỉ là một “con mọt sách”, sẽ không trở thành nhân tài có thể sáng
tạo và phát minh cái mới.

Để
bù đắp lỗ hổng trong giáo dục ở các trường học, chúng ta nên động viên trẻ làm thủ
công nhiều hơn. Bởi vì quá trình thao tác tay để hoàn thành tác phẩm, cần sự phối
kết hợp của thao tác tư duy, quan sát, phán đoán, thẩm mĩ của trẻ để hoàn thành
tác phẩm yêu thích, như vậy khả năng sáng tạo, khả năng thực hiện và khả năng tưởng
tượng của trẻ sẽ được rèn luyện và nâng cao.

Y Y
thích làm thủ công, từ cắt giấy đến nặn đất, con đều rất thích. Trong một góc phòng
ngủ của con có hai thùng giấy rất to, bên trong chứa đầy những tác phẩm của con,
trên tường treo rất nhiều hạc giấy, trên cửa dán rất nhiều ngôi sao năm màu, trên
máy tính, tivi bày rất nhiều búp bê, rất nhiều tác phẩm mà Y Y dồn hết tình yêu,
công sức và trí tuệ vào trong đó.

Hàng
ngày Y Y thường dành ra một khoảng thời gian nhất định để làm những đồ vật nhỏ như
vậy. Tôi không ngăn cấm con, không cho rằng con làm những việc như vậy là lãng phí
thời gian, mà còn cố gắng làm một “bộ trưởng hậu cần” tốt nhất của con, tạo mọi
điều kiện, con cần nguyên liệu gì, dụng cụ gì tôi đều cố gắng mua cho con ngay lập
tức. Có lúc tôi còn ngồi làm cùng con, làm trợ thủ của con, chia sẻ niềm vui với
con.

3.
Cơ thể của người cha chính là đồ chơi tốt nhất của trẻ

Khi
chia sẻ kinh nghiệm và cảm xúc với các vị phụ huynh trong việc nuôi dạy trẻ, nói
đến việc để trẻ vui chơi thoải mái, tôi thường thấy các vị phụ huynh phản hồi rằng:
“Ôi, muốn trẻ chơi vui thì phải chịu bỏ tiền ra. Anh nghĩ xem, đi những khu vui
chơi giải trí chơi, lẽ nào lại không cần vé? Mà vé thì lại rất đắt; đưa trẻ đi du
lịch, tiền ăn nghỉ một chuyến cũng không phải ít; mua đồ chơi của trẻ cũng đến hàng
trăm nhân dân tệ...”.

Cũng
có những phụ huynh đứng trên một góc độ khác để nói về mối quan hệ của việc vui
chơi và tiền bạc: “Tiền bỏ ra càng nhiều, mua cho trẻ những đồ chơi cao cấp, mời
người đến chơi với trẻ cũng được. Nói tóm lại, bỏ càng nhiều tiền trẻ càng thấy
vui...”.

Nói
như vậy lẽ nào những trẻ em sinh ra trong gia đình nghèo khó thì không có niềm vui,
thì không vui chơi được? Thử nghĩ xem tuổi thơ của chúng ta ngay cả cơm cũng không
no, “đồ chơi” là cái gì cũng không biết, nhưng chúng ta không thấy vui sao? Chúng
ta không vui chơi sao? Đương nhiên là không, một miếng đất một cành cây hay một
viên đá đều là đồ chơi tốt nhất của chúng ta, đều có thể mang đến cho chúng ta những
niềm vui khôn xiết.

Cho
nên vui chơi không liên quan gì đến tiền bạc, đặc biệt là các hoạt động vui chơi
trong nhà. Rất nhiều trò chơi của tôi và Y Y không phải bỏ ra một đồng nào nhưng
niềm vui thu được không thể kể xiết.

Khi
Y Y còn nhỏ, tôi thường đem cơ thể của mình ra làm đồ chơi. Ví dụ tôi nằm trên giường,
khi nhìn trộm thấy Y Y bước vào phòng liền nhắm mắt giả vờ ngủ, giơ một chân lên
cao. Y Y cảm thấy rất kì lạ, tại sao cha ngủ rồi lại có thể giơ chân cao vậy? Thế
là con chạy đến hạ chân tôi xuống. Nhưng chân này vừa hạ xuống thì chân kia lại
giơ lên. Cứ như vậy, một chân hạ thấp một chân giơ cao, làm như thế nào cũng không
yên được. Y Y cười khanh khách, động não suy nghĩ. Con nghĩ ra cách ấn một chân
của tôi xuống rồi ngồi lên, dùng mông để giữ, sau đó lại dùng hai tay để ấn chân
kia xuống. Kết quả là đã khống chế được hai cái chân nổi loạn của tôi. Y Y cười
đắc ý... Đương nhiên chúng ta có thể dùng cánh tay thậm chí là mắt, miệng... để
chơi trò chơi này. Trong quá trình chinh phục, Y Y không ngừng có những sáng kiến
mới mẻ và cũng không ngớt có những tiếng cười thắng lợi...

Vui
chơi như vậy thường mang đến những nụ cười sảng khoái cho Y Y, trong nhà lúc nào
cũng tràn ngập tiếng cười, không khí đó lúc nào cũng khiến chúng ta thư thái.

Vui
vẻ là một cảm giác và trải nghiệm của bản thân, không thể dùng tiền mua được, cũng
không thể dùng vật chất để tạo ra. Cho nên muốn trẻ vui, không phải là cha mẹ cứ
bỏ tiền túi ra thì có thể mua được, mà phải dựa vào tình yêu và sự kiên nhẫn để
tạo điều kiện cho trẻ vẫy vùng bơi lội trong dòng sông đầy ắp niềm vui và tiếng
cười.