Phần
7: Người cha tốt phải
không ngừng phấn đấu

Một
phụ huynh thiếu lí tưởng, hoài bão, không có tinh thần trách nhiệm và chí tiến thủ,
thì không thể là tấm gương cho trẻ.

Trong
cuộc đời của mình, mỗi con người luôn tiếp nhận sự giáo dục trên ba phương diện:
giáo dục gia đình, giáo dục nhà trường và giáo dục xã hội. Giáo dục gia đình là
hình thức giáo dục sớm nhất và có ảnh hưởng lâu dài nhất với mỗi người. Trong quá
trình trưởng thành của trẻ, giáo dục gia đình có tác dụng vô cùng quan trọng.

Dạy
dỗ trẻ thực tế là dạy trẻ sống thế nào, làm người thế nào. Khi chúng ta giáo dục
trẻ nên làm thế nào, thì phải chú ý xem bản thân chúng ta có thực hiện được những
đạo lí chúng ta nói với trẻ không. Trẻ cũng biết quan sát, chúng sẽ học cách sống
từ chúng ta. Có lúc trẻ làm bài tập mệt, ngẩng đầu lên thấy chúng ta đang chơi bài,
đang uống rượu, đang tán gẫu, thì ý chí học tập của trẻ sẽ bị giảm sút; nếu như
trẻ nhìn thấy cha mẹ vẫn đang bận rộn với công việc, bận rộn để học tập nâng cao
bản thân, bận rộn lao động; trẻ cũng sẽ biết trân trọng thời gian học tập của mình.

Có
phụ huynh bỏ việc để thúc trẻ học tập tốt hơn. Nhưng kết quả là, trẻ càng tỏ ra
tiêu cực, lười biếng, bởi việc phụ huynh bỏ việc đã nêu ra một tấm gương sống không
tích cực cho trẻ. Nếu như phụ huynh cho trẻ nhìn thấy cha mẹ cho dù lớn tuổi, trách
nhiệm cuộc sống và công việc vẫn vô cùng nặng nề, nhưng cha mẹ vẫn luôn có tinh
thần tiến thủ, thì trẻ cũng có được sự gợi ý từ trong đó.

Người
làm cha mẹ nên có lí tưởng, trách nhiệm, chí tiến thủ. Lí tưởng, hoài bão chính
là hi vọng về một tương lai tốt đẹp, là phương hướng tiến lên, là mục tiêu phấn
đấu của một con người, cũng là động lực giúp con người vươn lên. Một phụ huynh thiếu
lí tưởng, hoài bão, không có tinh thần trách nhiệm và chí tiến thủ, sẽ không thể
là một tấm gương tốt cho trẻ. Con cái họ và bản thân họ luôn cảm thấy mơ hồ vì không
tìm thấy giá trị nhân sinh của bản thân, cũng dễ dàng hài lòng với cuộc sống hiện
tại, vì thế mà mất đi động lực sáng tạo, không có chí tiến thủ.

Thực
ra từ xưa đến nay tất cả những vĩ nhân có cống hiến cho nhân loại, có ai mà không
có những hoài bão cao xa ngay từ nhỏ? Thông thường, người có hoài bão lớn lao đều
là người có tinh thần trách nhiệm và có chí tiến thủ. Nếu như một đứa trẻ ngay từ
nhỏ đã nhìn thấu hồng trần, điều đó nói lên sự thất bại của giáo dục và sự bi ai
của cả xã hội. Trường Giang sóng sau xô sóng trước, thế hệ sau sẽ giỏi hơn thế hệ
trước. Tuy sự phát triển của xã hội không phải là một đường thẳng, nhưng xu thế
chung nên là như thế.

Tinh
thần tiến thủ là linh hồn của một dân tộc, là động lực vô biên để một quốc gia phát
triển thịnh vượng. Xã hội phát triển, đất nước giàu mạnh, dân tộc tiến bộ, cần mọi
người phải có tinh thần tiến thủ. Cha mẹ phải có tinh thần tiến thủ mới có thể dạy
trẻ ham học vươn lên.

Nhà
giáo dục người Liên Xô (cũ) Vasyl Sukhomlynsky cho rằng, học tập là một hình thức
lao động trí óc, và đặc điểm của việc lao động trí óc là người lao động bắt buộc
phải ở trạng thái chủ động mới có thể học tập tốt. Nếu không có tinh thần chủ động
tiến thủ, trẻ sẽ không thể học tập tốt được. Trong điều kiện kinh tế thị trường,
nếu chúng ta không bồi dưỡng trẻ có tinh thần chủ động tiến thủ, thì tương lai trẻ
không thể thành công trong cuộc sống. Không có tinh thần chủ động sáng tạo, đồng
nghĩa với việc trẻ không có hứng thú với cuộc sống, không có hứng thú với cuộc đời,
không có hứng thú với bản thân, không có hứng thú với tất cả, tinh thần luôn ủ rũ,
như vậy thế giới tinh thần của trẻ không thể trưởng thành được.

Vì
thế, cha mẹ, phải luôn luôn có tinh thần tiến thủ, luôn luôn thể hiện tinh thần
cầu tiến, là một tấm gương tốt cho trẻ. “Cha mẹ cũng đang học tập, đang tiến bộ!”
làm cho trẻ hiểu được việc học tập những tri thức mới, không ngừng tiến bộ là việc
theo chúng ta suốt đời.

Kiến
nghị của Đông Tử dành cho những người cha

1.
Phải có tinh thần không sợ thất bại

Điều
này gồm hai nội dung, một là cổ vũ trẻ tích cực vươn lên, hai là động viên trẻ không
sợ khó khăn. Phải giáo dục trẻ: trong quá trình tích cực vươn lên, phải chuẩn bị
đối mặt với thất bại. Con người không thể luôn luôn thành công, nhưng phải biết
đi ra từ sự thất bại, chạy trốn sự thất bại đồng nghĩa với việc từ bỏ khả năng thành
công. Làm bất cứ việc gì, chỉ cần nỗ lực làm, không sợ thất bại, thì sẽ có hi vọng
thành công.

Có
một câu chuyện như sau:

Một
con lừa bị rơi xuống một chiếc giếng cạn mà mọi người đang chuẩn bị lấp. Giếng rất
sâu, con lừa lại rất già, mọi người nghĩ đủ mọi cách cũng không thể kéo con lừa
lên được, cho dù con lừa kêu cứu thảm thiết. Bất đắc dĩ, mọi người đành phải chôn
sống nó. Khi xẻng đất đầu tiên được hất xuống giếng, con lừa kêu to hơn, rõ ràng
nó hiểu được ý đồ của con người. Nhưng khi xẻng đất thứ hai được hất xuống giếng,
thì con lừa lại yên lặng một cách kì lạ. Mọi người phát hiện ra, sau mỗi xẻng đất
hất xuống giếng, con lừa đều cố gắng làm rớt hết đất trên lưng xuống rồi giẫm lên,
và nó ngày càng leo cao hơn một chút. Con người không ngừng đổ đất xuống giếng,
con lừa cũng không ngừng cố gắng giũ hết đất xuống rồi giẫm lên đất. Cứ như vậy,
con lừa dần dần lên cao hơn, cuối cùng nó đã bước ra khỏi chiếc giếng trong ánh
mắt vô cùng kinh ngạc của mọi người.

Nếu
như bây giờ, bạn cũng đang ở trong chiếc giếng khô đó, tiếng kêu cứu thảm thiết
của bạn có thể chỉ được đáp lại bằng những xẻng đất muốn chôn sống bạn, thì bí quyết
để bạn thoát khỏi đường cùng chính là cố gắng giũ hết đất trên người xuống, làm
cho đất trở thành bậc thang của mình.

Lại
có một câu chuyện khác:

Sau
cơn mưa, một con nhện khó khăn bò lên bức tường để về với mạng nhện đã rách nát
của mình. Vì mặt tường ướt, khi nó bò đến một độ cao nhất định, nó liền bị rơi xuống,
nó lại bò lại hết lần này đến lần khác, và bị rơi xuống hết lần này đến lần khác.

Người
đầu tiên nhìn thấy con nhện, anh ta thở dài, tự lẩm bẩm: “Đời tôi chẳng giống con
nhện này sao? Suốt ngày bận rộn mà cũng không thu được lợi ích gì”. Thế là, anh
ta dần dần mất đi ý chí.

Người
thứ hai nhìn thấy liền nói: “Con nhện này thật là ngu xuẩn, tại sao không bò lên
những chỗ khô bên cạnh? Sau này nhất định mình sẽ không ngu xuẩn giống con nhện
đó”. Thế là, anh ta dần dần trở nên thông minh.

Người
thứ ba nhìn thấy, anh ta ngay lập tức cảm động bởi tinh thần không sợ thất bại của
con nhện. Thế là anh ta trở nên kiên cường.

Hai
câu chuyện trên đã dạy cho chúng ta cách đối mặt với thử thách mà không nản chí,
luôn có tinh thần tích cực vươn lên.

2.
Dám mạo hiểm

Đối
với nhiều việc, thất bại hay thành công chỉ trong gang tấc. Cái chính là bạn có
dám vượt qua bước này không. Trốn tránh thất bại chính là kẻ thù của thành công,
sự tìm tòi những sự vật mới luôn đòi hỏi phải có can đảm gánh chịu nguy hiểm khi
phạm sai lầm. Nhà vật lí học người Đức Marx Planck (1858-1947) là người đầu tiên
đưa ra thuyết “lượng tử”, đây là một phát hiện mang tính cách mạng, nhưng do nhút
nhát, ông đã không phát triển nó lên thành lí luận lượng tử, mà trong một thời gian
dài có thái độ nghi ngờ lí luận của bản thân đồng thời luôn cố gắng điều hòa sự
mâu thuẫn giữa thuyết “lượng tử” với vật lí học cổ điển. Ông từng nói với con trai:
“Cha đã từng cảm thấy cha đã có những phát hiện quan trọng có thể sánh vai với phát
hiện của Newton, nhưng cũng có thể sẽ chứng minh là cha vô cùng sai lầm”. Khi đối
mặt với sự lựa chọn này, ông đã lùi bước. Khi phân tích thái độ của chính bản thân
mình ông nói: “Việc mà tôi đã làm có thể gọi đơn giản là hành động được ăn cả ngã
về không. Bản tính tôi vốn thích sự yên ổn, không muốn tiến hành bất kì sự mạo hiểm
nào”.

Điểm
yếu nhân cách này của Planck đã làm cho ông từ bỏ thành công lớn hơn rất nhiều.
Kark Mark (1818-1883) đã từng chỉ ra rõ ràng: “Lối vào của khoa học cũng giống như
lối vào địa ngục, nhất định phải đề ra yêu cầu sau: ‘Ở đây từ chối tất cả sự do
dự, bất kì sự nhút nhát sợ hãi nào đều vô ích’. Cho nên, trong quá trình theo đuổi,
để đạt được một thành tích nào đó, ý thức dũng cảm đối mặt với khó khăn là điều
không thể thiếu được”.

Các
bậc cha mẹ nên cố gắng bồi dưỡng cho trẻ tinh thần mạo hiểm, dạy trẻ không sợ khó
khăn, chỉ cần nhìn thấy khả năng của thành công thì không được từ bỏ nỗ lực. Nhưng
trong nền giáo dục hiện nay, rất nhiều cha mẹ nhấn mạnh “giáo dục không sai lầm”.
Quan niệm giáo dục này nhấn mạnh quá mức tính chính xác, không cho phép trẻ sai.
Khiến trẻ khi theo đuổi tính chính xác một cách phiến diện, thì cũng mất đi khát
vọng tìm tòi. Bởi vì rất nhiều sự tìm tòi đều không có gì chắc chắn, “không làm
những việc không chắc chắn” làm trẻ không dám sáng tạo.

Ví
dụ, khi trẻ giải một bài toán, trẻ có thể vận dụng cách giải giống như cô giáo giảng,
trả lời câu hỏi một cách chính xác. Có thể trẻ sẽ phát hiện ra cách giải khác với
cô giáo, nhưng trẻ không chắc chắn về độ chính xác của cách giải này. Nếu như cách
giải này sai, trẻ sẽ bị cha mẹ trách mắng. Như vậy, làm cha mẹ không nên dùng mức
điểm 100 để đánh giá việc học tập của trẻ, mà phải nhìn vào tinh thần dám tìm tòi
của trẻ. Thực ra, khác biệt lớn nhất giữa những người thành công và những người
bình thường chính là ở tinh thần dám mạo hiểm.

Phần
8: Là một người cha có
lời nói đi đôi với việc làm

Nếu
người cha không thể nói được làm được, phá vỡ thương lượng với trẻ, đáp ứng yêu
cầu không hợp lí của trẻ, trẻ sẽ nghĩ: Chỉ cần mình khóc, kiên trì yêu cầu của mình,
cha sẽ đáp ứng.

Đằng
sau những đứa trẻ có tố chất cao, nhất định là những người cha người mẹ có tố chất
cao. Những cha mẹ không có tố chất cao, sẽ gặp phải khó khăn và trở ngại khi muốn
bồi dưỡng nên những đứa trẻ có tố chất cao. Chúng ta phải nâng cao tố chất của cha
mẹ, bởi vì tố chất của cha mẹ quyết định tương lai của trẻ.

Khổng
Tử nói: “Cổ giả ngôn chi bất xuất, sỉ cung chi bất đãi dã”. Ý nghĩa của câu này
là: “Người xưa không dễ dàng nói ra mọi điều, bởi vì họ cho rằng nói ra mà không
làm được là một điều sỉ nhục”. Trong cuộc sống, chúng ta cũng nên giống như người
xưa, trước khi nói ra phải suy nghĩ thận trọng, không thể nghĩ cái gì thì nói cái
đó. Hơn nữa những điều nói ra bạn phải làm được. Nếu như bạn không thể làm được,
thì không nên tùy tiện nói ra.

Trong
cuộc sống hàng ngày, chúng ta thường xuyên thấy một số người thực hiện được những
lời hứa của bản thân mình, nhưng lại có một số người nói lời quên lời. Thực ra,
lời nói của những người này đều là giả, họ không thể làm được. Đương nhiên chúng
ta nên học tập theo những người thuộc nhóm đầu tiên, học tập họ cách nói được làm
được, làm một con người làm tròn bổn phận của mình. Đối với người thân và bạn bè
thì nói được phải làm được, đặc biệt là đối với những đứa con chưa trưởng thành
của chúng ta.

“Cha
ơi, con vẫn muốn ăn kem, cha cho con một cái nữa”. Đứa trẻ bắt đầu vòi vĩnh người
cha. “Không được! Nói rồi chỉ được ăn một cái”, người cha cau mày nói. “Con vẫn
muốn ăn!”, đứa trẻ ngồi bệt xuống đất, lăn ra ăn vạ. Nếu như người cha không thể
nói được làm được, lại cho trẻ một cái kem hoặc dùng đồ chơi, đồ ăn ngon khác để
thay thế kem: “Thôi, để ngày mai cha đưa con đi mua chiếc ô tô mà con thích được
không?”, phá vỡ thương lượng với trẻ, đáp ứng yêu cầu không hợp lí của trẻ, trẻ
sẽ nghĩ: Chỉ cần mình khóc, kiên trì yêu cầu của mình, cha sẽ đáp ứng.

Sau
này, trẻ sẽ nắm được nhược điểm nói được nhưng không làm được của cha, càng ngày
càng tỏ ra bướng bỉnh.

Ví
dụ trên trên thực tế cũng chính là thể hiện hành vi nói được không làm được, là
biểu hiện nhu nhược, không có nguyên tắc của người cha. Trẻ sẽ phát hiện ra khóc
ăn vạ là một phương pháp tốt để người cha thỏa mãn yêu cầu của trẻ. Sau này, trẻ
vẫn sẽ dùng phương pháp này để đòi người cha thỏa mãn mọi yêu cầu của mình. Cách
làm thông minh nhất của người cha lúc này là nói rõ đạo lí, làm mọi việc như đã
giao hẹn từ trước. Người cha như vậy mới thực sự là người “nói được làm được”.

Bình
thường khi đối xử với người khác chúng ta cũng phải như vậy, không hứa thì thôi,
nhưng khi đã hứa nhất định phải thực hiện. Trường hợp đối phương có yêu cầu quá
cao, chúng ta có thể từ chối một cách khéo léo.

Theo
như điều tra, trong giáo dục gia đình, hiện tượng nói được làm được này không phổ
biến, những lời hứa của cha mẹ thường thường biến thành “chi phiếu khống”. Có ba
nguyên nhân cơ bản: Một là, một số phụ huynh chỉ thuận mồm nói ra cho vui, hoàn
toàn không định thực hiện; hai là, một số phụ huynh cảm thấy con mình nhanh chóng
quên đi những lời hứa của cha mẹ; ba là, một số phụ huynh thực sự rất bận, không
thể dành thời gian đi cùng trẻ, hoặc là vì vấn đề tài chính không có khả năng thực
hiện lời hứa của mình. Nhưng cha mẹ phải biết rằng, cách làm kí “chi phiếu khống”
tùy tiện này của cha mẹ không hề có lợi cho sự trưởng thành của trẻ.

Kiến
nghị của Đông Tử dành cho những người cha

1.
Phải tôn trọng trẻ

“Chỉ
cần kết quả thi của con nằm trong tốp 10 của lớp, cha sẽ mua xe mới cho con!”.

“Đợi
con thi đỗ vào trường chuyên của thành phố, mẹ sẽ cho con đi du lịch Hàn Quốc!”.

“Con
được 100 điểm cha sẽ thưởng con 100 tệ!”.

...

Trẻ
tuy nhỏ nhưng trẻ là một cá thể độc lập hoàn chỉnh. Trẻ có tư tưởng riêng của mình,
có thể phân biệt một số điều phải trái. Trẻ thường luôn luôn nhớ những sự việc mà
cha mẹ hứa với trẻ. Cha mẹ phải tôn trọng trẻ như một người bạn của mình. Những
việc hứa với trẻ thì phải làm được, nếu như không thực hiện được, nên kịp thời giải
thích cho trẻ, xin lỗi trẻ, làm cho trẻ có cảm giác được tôn trọng, làm cho tâm
hồn bé nhỏ của trẻ không bị tổn thương.

Một
hôm con gái Y Y 5 tuổi của tôi muốn đi vườn thú. Vợ tôi đang ngồi trước máy tính
bận rộn làm việc, không ngẩng đầu lên và nói: “Hôm nay mẹ bận, cuối tuần sau mẹ
đưa con đi”. Con gái ngoan của tôi không nói gì nữa. Đến chủ nhật, vợ tôi vẫn bận
không dứt ra được, và đã quên lời hứa với con gái từ tuần trước. Con gái tôi lại
nhắc đến việc đi vườn thú một lần nữa, nhìn vào thời gian biểu làm việc kín mít,
vợ tôi chỉ có thể nói: “Tuần sau vậy”. Kết quả là lùi lại hết lần này đến lần khác,
vẫn không thực hiện được.

Cuối
cùng, khi con gái tôi nghe thấy lời hứa “Tuần sau mẹ đưa con đi vườn thú”, liền
nói một cách bất mãn: “Mẹ chỉ nói dối thôi, mẹ nói mà không thực hiện, mẹ không
phải là người thành thật!”. Vợ tôi nghe xong vô cùng ngạc nhiên, vội vàng bỏ hết
mọi công việc, đưa con gái đi vườn thú, thực hiện lời hứa cô ấy đã hứa từ rất lâu.
Sau sự việc vợ tôi nói với tôi, vốn dĩ cô ấy không thực sự muốn đưa con đi vườn
thú chơi, nói tuần sau đưa con đi chỉ là một cách trì hoãn, trong lòng nghĩ con
gái sẽ không nhớ việc này. Không ngờ con gái lại nhớ kĩ lời hứa của cô ấy, luôn
luôn đợi cô ấy thực hiện lời hứa. Con gái tôi đã dạy cho vợ tôi một bài học: Sự
giao lưu giữa người lớn với nhau coi trọng chữ tín, đối với trẻ cũng phải nói là
làm, không thể nuốt lời.

2.
Phải là tấm gương của trẻ

Cha
mẹ nói đi đôi với làm là nhân tố quan trọng xác lập vị trí chủ đạo và uy quyền của
cha mẹ trong lòng trẻ. Nếu cha mẹ thường xuyên nói dối trẻ, lâu dần sẽ làm trẻ mất
đi sự tín nhiệm đối với cha mẹ. Hai bên không có sự tín nhiệm, thì nói gì đến tính
hiệu quả trong việc giáo dục?

Hiện
nay những lời hứa “suông” như vậy giữa cha mẹ và con cái không hề hiếm gặp. Khi
trẻ đã thực hiện được nguyện vọng của cha mẹ, cha mẹ lại vì nguyên nhân nào đó không
thể thực hiện lời hứa trước đây với trẻ, trẻ sẽ nhìn nhận về sự thành thật và chữ
tín như thế nào.

Có
một đứa trẻ viết trong bài văn của mình rằng trong bài kiểm tra giữa kì, cậu bé
đạt được 100 điểm, người cha hứa mua tặng cậu bé một chiếc xe đạp mới, kết quả là
do thiếu tiền nên không mua được cho cậu bé. Lại có một lần thi cuối kì, cậu bé
đạt được 95 điểm môn ngữ văn, mẹ cậu bé hứa cho cậu bé đi ăn KFC, kết quả lại không
thực hiện. “Cha mẹ ơi, cha mẹ thường giáo dục con không được nói dối nhưng tại sao
cha mẹ lại thường xuyên không thực hiện lời hứa của mình với con?”. Đây chính là
tiếng lòng của trẻ.

Nghĩ
kĩ chúng ta sẽ thấy lời của cậu bé trên có một đạo lí nhất định. Hiện nay rất nhiều
cha mẹ vì mong muốn trẻ chăm chỉ học tập, quen với việc thường xuyên cho trẻ những
lời hứa. Cũng có thể cha mẹ chỉ buột mồm nói ra, nhưng trẻ thì vô cùng nghiêm túc.
Kết quả của việc không thực hiện lời hứa chính là dạy trẻ không giữ chữ tín, khiến
trẻ nghĩ rằng có thể không cần thực hiện lời hứa với người khác.

Lời
hứa của cha mẹ đối với trẻ phải có chừng mực, những việc không làm được thì không
được nói khoác; những việc không nên đáp ứng nhất định không đáp ứng. Ví dụ, những
việc nhỏ như ăn cơm mặc quần áo, hoặc một số việc nhà trong khả năng của trẻ thì
trẻ nên tự làm, không được hứa với trẻ khi trẻ làm xong sẽ thưởng trẻ cái gì.

Cha
mẹ không được dễ dàng đưa ra lời hứa với trẻ, nhưng một khi đã nói thì phải làm
được. Nếu không thì, sau này trẻ sẽ không nghe lời bạn nữa. Câu chuyện Sói đến rồi
có thể kể cho trẻ nghe nhưng không thể làm với trẻ.