Chương 9

9. Lần gặp gỡ thứ nhất giữa tôi và cụ Hồ:

Số phận người công giáo trong số phận Việt Nam.

Cụ Hồ xuất hiện, đứng yên trên cửa
phi cơ. Tôi không hiểu nhờ đâu mà tôi biết được đó là cụ Hồ. Có lẽ nhờ dáng người
đặc biệt của cụ, nhờ những mô tả trước đây chăng hoặc là nhờ cụ là người Việt
Nam đầu tiên hiện lên trên bậc thang trước cửa phi cơ. Cụ Hồ đưa tay vẫy chào mọi
người, rồi chậm rãi bước xuống. Sau cụ là ông Jean Sainteny, rồi đến các nhân vật
Việt Nam mà tôi không biết rõ.

Phái đoàn chính phủ Pháp tiến ra
tận chân thang máy bay chào đón cụ Hồ. Chúng tôi vẫn đứng yên, tuy nhiên có một
vài đại diện Việt kiều ôm bó hoa bước ra, đi về phía cụ Hồ. Ánh mắt cụ Hồ sáng
lên, nhìn vào đám Việt kiều và tiến ngay đến phía mấy đại diện ôm bó hoa. Cụ Hồ
có cử chỉ thân mật tự nhiên, cụ ôm bó hoa và ôm luôn người tặng hoa, mắt chớp
chớp như muốn khóc.

Tôi tin là cụ cảm động thật, chứ không
phải nhờ tài đóng kịch. Cụ làm cái việc duyệt hàng quân danh dự rất nhanh, cho
xong, rồi đi thẳng đến đám Việt kiều. Tôi không hiểu vì đâu mà cụ đến ngay trước
mặt tôi trước tiên, rồi tiếp đến các cha bên cạnh. Cụ bận bộ quần áo kaki vàng
sẫm màu, cổ cao và thẳng theo lối cổ áo lính Tàu. Cụ bắt tay tôi thật chặt,
tươi cười.

Nguyễn Mạnh Hà theo sát sau cụ,
giới thiệu một số Việt kiều với cụ. Cụ hẹn sẽ gặp lại tôi và anh em Việt kiều.
Lúc nói chuyện với tôi, cụ Hồ có những cử chỉ mà tôi không quên được. Tôi bận
áo chùng, ngoài khoác áo lạnh có hàng nút xuống tận chân. Cụ Hồ khi thì đặt tay
lên vai tôi, khi mân mê những chiếc nút trước ngực tôi. Cụ nghe tôi nói tiếng
Nghệ Tĩnh, cụ cũng nói toàn giọng Nghệ Tĩnh.

Ai mà không cảm động khi nghe tiếng
nói quê hương mình, giọng nói làng mạc mình? Và tôi không cần chối là tôi đã cảm
động thật tình, mặc dầu những câu chuyện trao đổi ngắn ngủi trên phi trường
Bourget sáng 22/6 chẳng có ý nghĩa gì đặc biệt.

Nguyễn Mạnh Hà dừng lại, nói nhỏ
với tôi:

- Cha nên tìm dịp lên gặp cụ Chủ
tịch, khuyên cụ bỏ cái việc đòi lập giáo hội tự trị.

Hà nháy tôi và hẹn sẽ gặp lại
sau. Cụ Hồ có vẻ vui thích khi đi tiếp xúc với các Việt kiều. Cụ để mặc những
người Pháp trong phái đoàn chính phủ Pháp đứng ngơ ngẩn, hay lẽo đẽo theo sau cụ.

Cụ chẳng có vẻ gì vội vàng, trái
lại như cứ muốn nói chuyện mãi với người Việt Nam. Chỉ có ông Jean Sainteny là
đi theo cụ từ đầu đến cuối. Lúc bắt tay khắp hết các Việt kiều, cụ quay trở về
phía phái đoàn chính phủ Pháp và đi vào phòng khách danh dự của phi trường.

Chúng tôi vẫn chưa về vội, đứng lại
cho đến lúc cụ Hồ cùng với phái đoàn Pháp lên xe rời phi trường. Lúc ngồi trên
xe, cụ còn nhoài người ra vẫy tay chào chúng tôi và ra dấu hẹn gặp lại.

Vài hôm sau, Nguyễn Mạnh Hà đến gặp
tôi kể lại cho tôi nghe những chuyện xảy ra bên nước nhà, liên quan đến đạo
công giáo. Ông cho tôi biết chính phủ Việt Minh đang có chủ trương đòi tách rời
giáo hội Việt Nam ra khỏi tòa thánh Vatican lập Giáo hội Việt Nam tự trị, thay
thế tất cả các giám mục Pháp, các linh mục Pháp, bằng những giám mục Việt Nam,
linh mục Việt Nam. Nguyễn Mạnh Hà khuyên tôi nên xin gặp cụ Chủ tịch trình bày
cho cụ biết điều đó không được. Tôi đồng ý và lên Hotel Royal là nơi cụ Hồ và
phái đoàn Việt Nam ở, xin yết kiến. Tôi nhận thấy lần này chính phủ Pháp đón tiếp
cụ Hồ xứng đáng với một vị quốc trưởng Việt Nam hơn. Trước cửa Hotel Royal treo
hai lá cờ lớn, một lá cờ tam tài Pháp và một lá cờ đỏ sao vàng. Chính phủ Pháp
còn cử một tiểu đội gác danh dự trước cửa khách sạn sau này. Khi tôi vào, thì
có một người Việt Nam tiếp tôi, ghi vào phiếu lời yêu cầu xin gặp, danh tính
tôi và lí do xin gặp. Tôi chỉ nói vắn tắt: xin gặp cụ Chủ tịch. Người thư kí
không cho biết bao giờ được cụ Hồ tiếp, nhưng niềm nở hẹn sẽ có thiếp mời đến tận
nhà tôi sau.

Đâu chừng hai hôm sau thì có một
người đem thiếp mời hẹn giờ được tiếp kiến đến cho tôi. Tôi đã suy nghĩ và sắp
xếp trong đầu óc những gì sẽ thưa với cụ Hồ. Tôi nghĩ đến số phận giáo hội Việt
Nam một phần. Nhưng nghĩ nhiều hơn đến số phận đất nước Việt Nam.

* Buổi nói chuyện lần thứ nhất với Hồ Chí Minh.

Tôi đến Hotel Royal trước giờ hẹn
vài phút. Tôi được dẫn vào một phòng khách sang trọng, được mời ngồi đối diện với
một cánh cửa thứ hai, khác với cánh cửa vào phòng khách. Ít phút sau cánh cửa
trước mặt tôi mở ra cụ Hồ và một người như là thư kí của cụ, bước vào. Cụ Hồ đứng
yên một lúc khá lâu, mắt nhìn đăm đăm về phía tôi, có vẻ như ngạc nhiên, ngơ
ngác. Rồi cụ mỉm cười, đưa tay ra hiệu mời ngồi. Cụ chậm rãi đi ra phía tôi và
bắt tay tôi. Tôi vẫn đứng trước mặt cụ, mặc dù sau khi bắt tay tôi, cụ đã ngồi
xuống ghế, ngẩng nhìn tôi như chờ đợi.

Sau những câu chào mừng, chúc tụng,
tôi vào đề ngay:

- Thưa cụ Chủ tịch, cụ sang Pháp
công cán cho nước nhà. Với tư cách riêng và tư cách tuyên úy các Việt kiều công
giáo ở Pháp, tôi xin đến chào cụ cầu chúc cụ làm tròn sứ mệnh đòi lại độc lập
cho nước nhà.

Cụ Hồ gật gù, mỉm cười, đưa tay mời
tôi ngồi xuống lần nữa, nhưng tôi xin phép được đứng. Cụ nhìn tôi mỉm cười thật
tươi tắn:

- Tôi rất vui mừng gặp linh mục
và xin nói cho linh mục biết bây giờ tại nước nhà, mọi tầng lớp, mọi thành phần,
mọi giai cấp, không phân biệt tôn giáo, cùng đoàn kết sau lưng chính phủ tranh
đấu cho một mục đích duy nhất là dành lại độc lập và thống nhất cho xứ sở.

Lúc nhà sư có chuyện vui buồn gì,
thì cũng mời cố đạo đến dự. Khi cố đạo có chuyện gì cũng mời sư đến chia sẻ.
Nhưng mà tôi phải nói thiệt với linh mục rằng bên đạo công giáo chưa được tự lập.
Trong toàn cõi Việt Nam có mười lăm địa phận thì chỉ có hai địa phận được hai vị
giám mục Việt Nam cai quản, còn các địa phận kia thì do các giám mục ngoại quốc
coi sóc.

Tôi nghĩ các linh mục trẻ như
linh mục phải cùng với chính phủ ta, tranh đấu đòi lại quyền tự trị cho các địa
phận đạo ở Việt Nam. Linh mục nghĩ sao?

Tôi đã được Nguyễn Mạnh Hà cho biết
đường lối của chính phủ Việt Minh đối với Giáo hội Công giáo Việt Nam, cho nên
không ngạc nhiên khi nghe cụ Hồ nói như vậy. Tôi bình tĩnh thưa:

- Thưa cụ Chủ tịch, đây là điều
mà tôi muốn thưa với cụ Chủ tịch hôm nay. Tôi có nghe ở bên nước nhà có phong
trào đòi lập giáo hội tự trị. Thưa cụ, những người công giáo Việt Nam chúng tôi
cũng muốn tự lập theo một nghĩa nào đó. Chúng tôi đều mong cho các địa phận Việt
Nam có đầy đủ những giám mục đều là người Việt Nam.

Đó cũng là đường lối mà Vatican
luôn luôn chủ trương là theo đuổi. Thưa cụ chúng tôi không thấy có gì phải phản
đối, nếu những người công giáo Việt Nam muốn tự đảm nhiệm lấy sự cai quản việc
đạo trong nước mình. Nhưng thưa cụ, tôi thiết nghĩ cách tiến đến sự tự lập cho
giáo hội Việt Nam phải được suy xét và thực hiện đúng cách.

Tiện đây, cụ Chủ tịch đã ghé nước
Pháp, nếu cụ Chủ tịch muốn cho công việc mau chóng, thuận tiện, cụ Chủ tịch có
thể ghé qua Vatican xin gặp Đức Giáo hoàng hoặc nếu cụ Chủ tịch bận, thì cử một
phái đoàn đại diện sang La Mã, thương thuyết với tòa thánh một hiệp ước
(Concordat) giữa chính phủ và tòa thánh, yêu cầu tòa thánh tấn phong thêm các
giám mục Việt Nam và thỏa thuận với chính phủ về mọi việc bổ các giám mục cai
quản các địa phận Việt Nam. Cụ Hồ có vẻ không hài lòng lắm:

- Đó không phải là việc của chính
phủ. Việc của chúng tôi là làm sao cho các giáo dân Việt Nam đừng có đi cầu
kinh với các cố đạo Pháp vì làm như vậy thì có vẻ còn chịu nô lệ Pháp, trong
lúc cả nước đứng lên giành độc lập với người Pháp.

Tôi hơi bất mãn vì cái quan niệm
cứng nhắc của cụ Hồ:

- Thưa cụ Chủ tịch, người công
giáo đi cầu nguyện ở đâu, có ai xướng kinh thì cũng chỉ cầu nguyện với Chúa, chứ
không hề có chuyện cầu nguyện với người Pháp. Vả lại theo tinh thần công giáo,
thì chúng tôi coi mọi người giống nhau, các linh mục ngoại quốc, hay linh mục
Việt Nam, về phần đạo không có gì đặc biệt cả. Nếu chúng tôi còn phân biệt người
Pháp với người Việt trong việc đạo, thì tòa thánh sẽ cho rằng người công giáo
Việt Nam còn ấu trĩ, thiếu kỉ luật đạo và sẽ không thể xúc tiến việc trao quyền
cai quản các địa phận và các họ đạo cho các giám mục và các linh mục Việt Nam
được.

Có lẽ cụ Hồ nhận ra đề tài này có
thể gây rắc rối, mất lòng, nên vội lánh sang chuyện khác. Cụ hỏi tôi tình hình
các Việt kiều, sinh viên ở Pháp, việc học hành của tôi. Lúc này cụ thân mật, cởi
mở, vui tính. Cụ hẹn sẽ mời tôi, các cha và Việt kiều sinh viên đến dự một bữa
tiệc.

Tôi nhận thấy câu chuyện này
không có kết quả như ý tôi mong muốn. Tôi không tìm được một lời hứa ở cụ Hồ sẽ
thay đổi chủ trương, nên tôi cũng không muốn nhắc lại nữa. Tôi xin kiếu từ và
khi tiễn tôi ra cửa phòng khách, cụ Hồ vui vẻ bắt tay tôi, đặt tay lên vai tôi
mân mê những nút áo chùng trước ngực tôi nói những câu chuyện ở nước nhà, làm
như là thân mật với tôi lắm.

Cuộc tiếp xúc lâu dài đầu tiên giữa
tôi và cụ Hồ làm cho tôi lo lắng và buồn rầu khá nhiều. Tôi vừa kính phục cụ Hồ
là một nhà cách mạng, một vị lãnh đạo quốc gia có tài, nhưng tôi cũng lo lắng
cho Giáo hội Công giáo Việt Nam, cho tương lai xứ sở Việt Nam. Những quan niệm
hẹp hòi và sai lầm về việc đạo có thể gây ra những xung đột nguy hiểm giữa người
công giáo và phong trào Việt Minh, cũng như có thể gây nên những phản ứng bất lợi
trên quốc tế cho chính phủ Việt Minh. Tôi linh cảm được những giai đoạn đen tối
sắp đến cho giáo hội Việt Nam cũng như cho đất nước Việt Nam. Tôi không một lúc
nào cầu mong cho người Pháp đặt lại quyền bảo hộ ở Việt Nam, nhưng tôi mong ước
Pháp và chính phủ Việt Minh có thể đi đến một sự thỏa thuận chung, trong đó số
phận người công giáo Việt Nam không bị thiệt thòi. Tôi cũng rất lo sợ những người
công giáo có tinh thần hẹp hòi sẽ gây nên những xung đột tai hại với phong trào
Việt Minh, đang được coi như một phong trào toàn dân và một lần nữa, bị hiểu lầm
là đi ngược với quyền dân tộc.

***

Chương 10

10. Cụ Hồ khuyên tôi: Chú còn trẻ, đẹp trai, không lấy vợ uổng quá.

Tôi ra về mang nhiều lo âu. Tôi
chưa biết gì nhiều về cụ Hồ Chí Minh nhưng có điều tôi nhận thấy ngay: Cụ
Hồ là một con người cứng rắn, cuồng nhiệt, cương quyết, đã định làm gì thì dù
bao nhiêu trở ngại cũng san bằng làm cho kì được. Sự mềm dẻo khéo léo của cụ Hồ
chỉ ở bề ngoài, chỉ là một lối chinh phục cảm tình người đối thoại, thâm tâm cụ,
không bao giờ cụ vì nghe người đối thoại hợp lí mà thay đổi quyết định của cụ.
Tôi thán phục, nhung sợ hãi con người như thế.

Tôi mơ hồ thấy con đường mà cụ Hồ
sẽ đưa đẩy dân tộc Việt Nam, giáo hội Việt Nam vào: chiến tranh, mâu thuẫn,
thanh toán lẫn nhau, đàn áp và sát hại những thiểu số chống đối, trong đó có đạo
công giáo.

Tôi cũng đã được biết qua tin tức,
lịch sử của những phong trào cộng sản ở Nga, Mễ Tây Cơ, Tây Ban Nha, Nam Tư… và
không một nơi nào sự thành lập một chế độ cộng sản đem lại một điều gì tốt đẹp
hơn cho người công giáo.

Tôi là một linh mục công giáo,
tôi không thể nào đồng ý với một người chủ trương biến Việt Nam thành một quốc
gia cộng sản. Nhưng tôi là người Việt Nam và lúc này điều cấp thiết là phải đòi
lại độc lập từ tay người Pháp và nếu tôi không góp công sức thì cũng không nỡ
lòng nào chống lại, dù bằng lời nói, bất cứ một thế lực chính trị nào đang mưu
đòi độc lập cho đất nước.

Những ngày sau đó tôi không ngớt
suy nghĩ về số phận đất nước mình. Tôi theo dõi qua tin tức, qua những câu chuyện
với các Việt kiều, đôi lúc với Nguyễn Mạnh Hà, những hoạt động ở Ba-Lê của cụ Hồ.
Có những Việt kiều ngưỡng mộ cụ Hồ thực tình, hay là được đảng cộng sản tổ chức
thì không biết, nhưng ngày nào cũng ra đứng trước Hotel Royal chờ được nhìn mặt
cụ Hồ một lần rồi trở về.

Những ai ra vào khách sạn này họ
đều nhớ nhẵn mặt. Nhờ đó những câu chuyện với họ, tôi được biết sơ lược rằng
người Pháp không thực tâm thương thuyết với cụ Hồ. Cụ buồn và bất mãn, không dự
những cuộc họp ở Fontainebleau.

Nhờ những người sốt sắng theo dõi
các hoạt động của cụ Hồ và quanh cụ Hồ, tôi biết được rằng trong thời gian ở
Ba-Lê, cụ Hồ đã tiếp xúc với các lãnh tụ cách mạng Phi châu, như lãnh tụ du
kích quân Algérie sau này là ông Ferhat Abbas. Điều này không có gì khó hiểu,
vì ai cũng biết cụ Hồ là tác giả cuốn “Le Proces De La Colonisationd Francaise”
mà Nguyễn Thế Truyền đề tựa.

Ông Ben Gourison, sau này Thủ tướng
Do Thái, lúc bấy giờ Chủ tịch một hội ái hữu Do Thái-Pháp, cũng đến nói chuyện
với cụ Hồ vài lần. Những nhân vật đến thường nhất là ông Paul Bernard, Giám đốc
Ngân hàng Đông Pháp. Tôi nghĩ rằng cụ Hồ không quên được những vấn đề thiết thực
của đất nước: vấn đề kinh tế.

Từ lúc tôi gặp cụ Hồ và nói chuyện
với cụ được khoảng bốn hôm thì tôi và vài cha khác nhận được thư mời dự một buổi
tiếp tân. Hỏi ra tôi được biết những Việt kiều khác như Trương Công Cừu, Trần Hữu
Phương, Võ Văn Thái cũng nhận được thiếp mời như tôi. Nói là một buổi tiếp tân
thì hơi quá đáng, đây chỉ là một bữa ăn thân mật, những người được mời phần nhiều
tôi có quen, gồm tất cả khoảng non ba mươi người.

Tôi và cha Lập, cha Tiến đến với
nhau cùng một lúc. Một vài anh em Việt kiều đã đến trước và đang đứng trong
phòng khách. Một lát thì thấy cụ Hồ bước ra, bắt tay mọi người, tôi trà trộn với
mọi người, trong phòng khách, nói chuyện phiếm. Tôi phải công nhận cụ Hồ là một
người hiểu biết rộng rãi.

Vấn đề gì cụ cũng có thể nói chuyện
sơ qua và tỏ ra hiểu biết, chăm chú nghe chuyện. Những anh em Việt kiều được mời
hôm ấy gồm toàn phần lớn những nhà trí thức, những sinh viên đã tốt nghiệp,
nghĩa là thành phần Việt kiều ưu tú ở Pháp.

Dù mọi người kính nể cụ Hồ, nhưng
trong câu chuyện, đôi lúc cố ý, đôi lúc vô tình, họ không khỏi nêu lên những vấn
đề khó khăn, có thể làm cho người được hỏi lâm vào thế kẹt.

Tôi chưa lúc nào thấy cụ Hồ bị kẹt
như thế. Vả lại cụ có lối đánh trống lảng tài tình. Vấn đề gì cụ thấy khó trả lời
thỏa mãn người đối thoại, cụ lập tức nói sang chuyện khác, nói đến một vấn đề
khác thật hấp dẫn, làm cho người nêu lên câu hỏi khó quên mất câu hỏi của họ.

Khoảng nửa giờ sau, những khách mời
đến đầy đủ và cũng vừa đúng giờ ghi trong thiếp mời, tức đâu khoảng 12 giờ
trưa, cụ Hồ mời mọi người sang phòng ăn. Hiện nay Hotel Royal vẫn còn, có lúc
còn được gọi là Hotel Royal - Monceau và phòng tiếp tân tại nơi này vẫn không
thay đổi gì nhiều, bàn ăn là một bàn chữ nhật lớn.

Cụ Hồ cầm tay tôi dẫn đến chiếc
ghế bên trái cụ và chỉ cho cha Lập ngồi bên phải, cha Hoàng Trọng Tiến ngồi đối
diện.

Những anh em khác được cụ sắp xếp
ngồi vào bàn. Từ lúc gặp các anh em Việt kiều cho đến lúc ngồi vào bàn ăn, cụ Hồ
chỉ nói những chuyện lặt vặt, thứ chuyện mà người ta gọi là chuyện phiếm, không
đâu vào đâu cả.

Nhưng trong mọi câu nói cụ Hồ
thương khuyên anh em Việt kiều tham gia vào công cuộc đấu tranh đòi độc lập.

Lúc vào bàn ăn, cụ Hồ chẳng hề
dùng cái lối đọc diễn văn long trọng. Cụ ngồi ngay vào bàn ăn và lúc nâng li rượu
đầu, cụ nói giọng thật là nồng nàn, thành thật:

- Chính phủ bên nước nhà đang
theo đuổi mục tiêu tranh thủ độc lập, đem hạnh phúc lại cho toàn dân. Nhưng muốn
đem hạnh phúc cho toàn dân, thì phải thực hiện xã hội chủ nghĩa. Giả sử mà chúa
Giêsu sinh ra đời vào thời đại này, trước sự đau khổ của người đời như lúc này,
mà Chúa muốn cứu vớt, thì chắc là cũng phải theo xã hội chủ nghĩa.

Tôi và các cha mỉm cười vì cái lối
so sánh kì cục của cụ Hồ, tôi trả lời cụ:

- Thưa cụ Chủ tịch, về việc tranh
thủ độc lập, thì mọi người Việt Nam công giáo hay không công giáo đều sẵn sàng
tham gia. Nhưng về việc thực hiện xã hội chủ nghĩa, thì chúng tôi thiết nghĩ có
nhiều người không đồng ý rằng đó là giải pháp duy nhất để đem hạnh phúc lại cho
con người.

Cụ Hồ vỗ vai tôi, cười:

- Cha lại tuyên truyền rồi.

Có lẽ lúc đó tôi còn trẻ, nên tôi
có hơi long trọng trong câu chuyện một cách quá đáng. Tôi không cười, thưa lại:

- Thưa cụ Chủ tịch, tôi đâu có ý
tuyên truyền. Tôi nói ra ai nghe thì nghe, ai không thì thôi, tôi chẳng bao giờ
chủ trương bắt những người không nghe theo lời nói của mình vào trại tập trung
cả.

Cụ Hồ chỉ khẽ cau mày:

- Đạo công giáo chỉ được nước bênh
nhà giàu, về với nhà giàu. Nhà giàu chết thì giật chuông inh ỏi, làm lễ mồ long
trọng, còn nhà nghèo chết thì im hơi lặng tiếng. Như vậy làm sao Chúa biết linh
hồn nhà nghèo vừa thoát khỏi xác mà đến rước về thiên đàng?

Tôi lại càng nghiêm hơn nữa, và
nhất định phải cãi lại cụ Hồ.

- Thưa cụ chủ tịch, đạo công giáo
chẳng hề bênh nhà giàu bao giờ. Chúa Giêsu ra đời trong gia đình nghèo khó, giảng
đạo cho người nghèo trước. Nhưng sở dĩ có những người công giáo nghèo, những
người giàu, là vì đạo công giáo là một thành phần xã hội, sống trong một xã hội
và xã hội đó có kẻ giàu người nghèo. Nếu xã hội có giai cấp thì đạo công giáo
phải chấp nhận, nhưng không phải là tán đồng hoàn toàn đâu. Đạo chủ trương mọi
người ngang hàng, bình đẳng trước Thiên Chúa không phân biệt giai cấp chi cả.

Cụ Hồ làm thinh một lúc, mặt lúc ấy
hơi nghiêm, nhưng cụ tươi cười ngay, đổi sang câu chuyện khác, giọng nửa bông
đùa nửa thành thật:

- Các chú còn trẻ và đẹp trai cả
sao không chịu lấy vợ đi? Các chú không lấy vợ, xã hội, đất nước thiệt thòi biết
bao nhiêu?

Lúc này tôi dùng giọng bông đùa để
trả lời cụ:

- Xin lỗi cụ Chủ tịch, thế tại
sao cụ không lấy vợ để làm lợi cho xã hội? Chúng tôi độc thân nhưng sự độc thân
của chúng tôi không làm thiệt hại gì cho xã hội, cũng như độc thân của cụ Chủ tịch
vậy mà.

- Tôi độc thân được, nhưng các
chú còn trẻ, độc thân sao nổi. Trông thấy hoa, sao khỏi muốn hái được.

- Thưa cụ, bây giờ cụ đã già,
nhưng trước kia cụ cũng trẻ như chúng tôi, mà cụ vẫn độc thân được, thì chúng
tôi cũng có thể độc thân được: chúng tôi cũng có thể trông thấy hoa mà không muốn
hái vì bận theo một lí tưởng khác.

Thấy tôi cãi hơi hăng, cụ Hồ cười
rồi bắt sang chuyện khác.

Trần Hữu Phương ngồi ở cuối bàn cất
tiếng hỏi:

- Thưa cụ, cụ người ở đâu, xin
cho chúng tôi được biết?

Cụ Hồ trả lời:

- Tôi người Việt Nam.

- Việt Nam nhưng là tỉnh nào?

Tôi nhìn về phía Trần Hữu Phương
và nói:

- Anh Phương thật ngớ ngẩn, giọng
của cụ là đặc giọng Nghệ An, anh còn hỏi làm gì nữa.

Mọi người cười ồ lên và bữa tiệc
được tiếp tục trong bầu không khí vui vẻ đầm ấm cho đến hai giờ chiều mới tan.