Chương 41

“Khi giáo sư József cúi xuống bàn ăn của chúng ta thân thiện
hỏi câu đó, trong giây lát cha đã không biết phải đáp lại thế nào. Cha phải nói
chuyện với Hugh James càng sớm càng tốt, nhưng phải ở chỗ riêng tư và kín đáo
chứ không phải chỗ đông người này, và chắc chắn không phải trước sự có mặt của
con người mà chính Helen đã cảnh báo cha phải đề phòng - lý do? - vì hắn muốn
dòm ngó công việc của cha. Cuối cùng cha cũng thì thầm được vài tiếng. ‘Chúng
tôi đang chia sẻ với nhau thú đam mê sách cổ,’ cha nói. ‘Học giả nào mà chẳng
phải thừa nhận điều đó, anh không nghĩ vậy sao?’

“Vào lúc đó, Helen đã kịp đến bên chúng ta, nhìn cha bằng
một ánh mắt mà cha nghĩ là cảnh giác lẫn tán đồng. Cha đứng dậy kéo cho cô một
chiếc ghế. Trong lúc phải giấu sự thật với Géza József, hẳn cha vẫn để lộ phần
nào vẻ phấn khích ra với Helen, vì cô cứ nhìn chằm chằm dò hỏi từ cha sang
Hugh. Géza có vẻ ân cần với tất cả chúng ta, nhưng cha có cảm tưởng đôi mắt một
mí đẹp đẽ của anh ta khẽ nhíu lại; cha chợt nghĩ hẳn dân Hung Nô cũng từng nheo
mắt nhìn ánh chiều phương Tây qua kẽ hở của mũ da như thế. Cha cố gắng không
nhìn anh ta thêm một lần nữa.

“Chúng ta có thể ngồi đó, tránh nhìn vào mặt nhau cả ngày
nếu giáo sư Sándor không bất ngờ xuất hiện. ‘Tốt quá,’ ông ta oang oang. ‘Tôi
thấy các bạn có vẻ ngon miệng. Các bạn xong rồi chứ? Còn bây giờ, anh vui lòng
đi cùng tôi, chúng tôi sẽ thu xếp để anh bắt đầu bài thuyết trình của mình.’

“Cha ngần ngại - trong vài phút cha đã thực sự quên bẵng cái
cực hình đang chờ phía trước - nhưng vẫn ngoan ngoãn đứng lên. Géza kính cẩn
rút lui ra phía sau giáo sư Sándor và cho cha một khoảnh khắc may mắn được nhìn
Helen. Cha tự hỏi liệu thái độ của Géza như thế có quá kính cẩn chăng, nhưng
rồi không nghĩ tiếp mà chỉ mở to mắt và dịch về phía Hugh James, người đã lịch
sự đứng lên lúc Helen đến và giờ đang im lặng đứng yên tại bàn. Helen cau mày,
bối rối, sau đó cha cảm thấy nhẹ nhõm khi giáo sư Sándor vỗ vai và dẫn Géza đi.
Cha nghĩ mình đã nhận ra vẻ bực bội khó chịu trên tấm lưng đồ sộ dưới lớp áo
vest của anh chàng người Hung, nhưng có lẽ là do lời cảnh báo của Helen về anh
ta đã tác động quá mạnh tới cha. Dù sao chăng nữa, tạm thời chúng ta cũng đã có
được một khoảnh khắc tự do.

“Hugh cũng có cuốn sách đó,’ cha thì thầm, không chút xấu hổ
khi tiết lộ bí mật của anh chàng người Anh.

“Helen chăm chú nhìn, nhưng không hiểu. ‘Hugh nào?’

“Cha vội gật đầu về phía anh bạn mới của chúng ta, anh ta
nhìn lại Helen và cha chằm chằm. Tiếp theo, Helen há hốc miệng vì ngạc nhiên.
Đến lượt Hugh chằm chặp nhìn cô. ‘Cô ấy cũng…?’

“ ‘Không,’ cha thì thào. ‘Cô ấy đang giúp tôi. Xin giới
thiệu đây là cô Helen Rossi, nhà nhân học.’

“Hugh bắt tay Helen với vẻ nhiệt tình hơi thái quá, vẫn nhìn
cô đăm đăm. Giáo sư Sándor đã quay lại, tỏ ý chờ đợi và chúng ta không thể làm
gì khác ngoài việc đi theo ông ta. Helen và Hugh đi sát bên cạnh cha tựa như
chúng ta là một bầy cừu.

“Hội trường đang dần đông người trở lại, cha chiếm một chỗ ở
hàng đầu, mạnh dạn lấy tài liệu ghi chú ra khỏi cặp. Giáo sư Sándor và anh
chàng sinh viên phụ tá lại đang loay hoay với chiếc micro, và cha chợt nghĩ có
thể cử tọa không nghe được những gì cha phát biểu, và như vậy cha sẽ ít phải lo
lắng hơn. Tuy nhiên, chẳng mấy chốc micro đã hoạt động trở lại, vị giáo sư tử
tế lên tiếng giới thiệu cha, thỉnh thoảng phấn khởi lắc lư mái đầu bạc trắng ở
một vài điểm cần nhấn mạnh. Một lần nữa ông tóm tắt các thành tích xuất sắc của
cha, mô tả uy tín trường đại học ở Hoa Kỳ mà cha đang làm việc, chúc mừng vì
hội nghị đã có đặc ân hiếm hoi được nghe cha nói chuyện, lần này tất cả đều
bằng tiếng Anh, có lẽ nhằm tạo thuận lợi cho cha. Bất chợt, cha nhận ra không
có thông dịch viên để dịch tập ghi chú đã nhăn nheo và quăn góc của mình qua
tiếng Đức trong lúc cha phát biểu, phát hiện này khiến cha cảm thấy tự tin hẳn
lên khi đứng đối diện với thử thách của mình.

“ ‘Các bạn đồng nghiệp thân mến,’ cha bắt đầu, và rồi, nhận
ra mình đang quá phô trương, bèn đặt tập giấy ghi chú xuống. ‘Cám ơn các bạn đã
cho tôi được vinh dự nói chuyện cùng các bạn hôm nay, tôi muốn bàn với các bạn
về thời kỳ đế chế Ottoman xâm nhập vào vùng Transylvania và Wallachia, hai vùng
đất hiện đang thuộc Rumani mà hẳn các bạn đã rất quen thuộc.’ Những khuôn mặt
đăm chiêu của đám cử tọa như dán chặt vào cha, hình như cha vừa phát hiện ra
một sự căng thẳng đột ngột phủ lên hội trường. Vùng Transylvania đối với các sử
gia Hungary, cũng như với nhiều người Hungary khác, vốn là một đề tài nhạy cảm.
‘Như các bạn đã biết, từ sau cuộc chinh phục thành phố Constantinople cổ kính
vào năm 1453, đế quốc Thổ Nhĩ Kỳ đã chiếm giữ nhiều lãnh thổ khắp khu vực Đông
Âu trong hơn năm trăm năm, điều hành chúng từ một căn cứ vững chắc. Đế quốc này
đã thành công trong việc xâm lăng hơn một chục nước, nhưng một vài xứ sở không
bao giờ chịu khuất phục hoàn toàn, phần lớn đó là những khu vực thuộc vùng núi
non hiểm trở, ở những vùng xa xôi hẻo lánh ở Đông Âu, cả địa thế lẫn người dân
bản địa đều thách thức công cuộc chinh phục của đế quốc này. Một trong số đó là
xứ Transylvania.’

“Cha cứ tiếp tục như vậy, một phần đọc từ giấy, một phần từ
trí nhớ, thỉnh thoảng vẫn thấy hoảng hốt vì chưa nắm vững chủ đề này, dù các
bài học của Helen vẫn khắc ghi sống động trong trí óc. Sau phần giới thiệu, cha
tóm tắt khái quát về những tuyến đường giao thương của người Ottoman trong khu
vực, sau đó mô tả các ông hoàng và những nhà quý tộc đã cố gắng đẩy lui sự xâm
lăng của người Thổ. Làm như tình cờ, cha gộp luôn Vlad Dracula vào những nhân
vật đó, vì Helen và cha đã nhất trí rằng nếu hoàn toàn không nhắc gì đến hắn
trong bài thuyết trình thì sẽ gây nghi ngờ đối với bất kỳ sử gia nào biết hắn
từng là một kẻ chuyên tiêu diệt quân đội Ottoman. Cha đã phải trả giá nhiều hơn
so với suy nghĩ khi thốt ra cái tên này trước một đám đông xa lạ, vì khi bắt
đầu mô tả việc Vlad Dracula cho hành hình hai mươi ngàn tù binh Thổ Nhĩ Kỳ bằng
cách cho đóng cọc xuyên người, tay cha đã bất chợt vung quá trớn làm đổ ly
nước.

“ ‘Ồ, xin lỗi các bạn!’ cha kêu lên, khổ sở đưa mắt nhìn
những gương mặt đầy thông cảm của cử tọa - ngoại trừ hai người. Helen trông tái
nhợt và căng thẳng, còn Géza József hơi nghiêng người tới trước, mặt nghiêm
nghị, tựa như vô cùng quan tâm đến màn vụng về ngớ ngẩn của cha. Cả hai, anh
chàng sinh viên mặc áo xanh và giáo sư Sándor cùng xông vào, dùng khăn tay giải
cứu cho cha, và chỉ một lát sau cha đã có thể diễn thuyết tiếp, với toàn bộ vẻ
nghiêm trang mà cha có thể tập hợp được. Cha chỉ ra rằng mặc dù người Thổ cuối
cùng đã thắng được Vlad Dracula và nhiều đồng chí của ông ta - nói xong cha mới
nghĩ ra là nên dùng từ đồng chí này ở chỗ khác thì hơn - nhưng những cuộc nổi
dậy như vậy vẫn tiếp tục dai dẳng trong nhiều thế hệ, cho đến sau cùng, cuộc
khởi nghĩa này tiếp nối cuộc khởi nghĩa khác đã lật đổ được đế chế này. Chính
bản chất địa phương của những cuộc nổi dậy này, cùng với khả năng biến mất vào
lãnh địa của mình sau mỗi cuộc đột kích, cuối cùng đã làm suy yếu dần cỗ máy
Ottoman khổng lồ.

“Cha đã định kết thúc một cách hùng hồn hơn, nhưng hình như
chỉ thế này đã làm hài lòng cử tọa. Những tràng pháo tay vang lên. Thật ngạc
nhiên, cha đã làm được. Chẳng có gì kinh khủng xảy ra. Helen ngồi sụp xuống, rõ
ràng đã trút được gánh nặng, còn giáo sư Sándor thì tươi cười đến bắt tay cha.
Nhìn quanh cha để ý thấy bác Éva ở phía sau, cười thật tươi vỗ tay tán thưởng.
Tuy nhiên có chuyện gì đó không ổn trong hội trường, và cha nhận ra ngay bóng
dáng cao lớn của Géza đã biến mất. Cha không biết anh ta đã bỏ về lúc nào, có
lẽ anh ta thấy phần cuối bài thuyết trình dở tệ.

“Ngay khi cha vừa bước xuống, mọi người đứng dậy và bắt đầu
rì rào nói chuyện bằng nhiều ngôn ngữ khác nhau. Ba hay bốn nhà sử học Hungary
đến bắt tay chúc mừng cha. Giáo sư Sándor hớn hở ra mặt. ‘Tuyệt vời!’ ông ta
thốt lên. ‘Tôi rất vui khi thấy lịch sử xứ sở Transylvania của chúng tôi được
các bạn ở Mỹ hiểu rõ như vậy.’ Cha băn khoăn tự hỏi không biết ông ta sẽ nghĩ
gì nếu biết mọi điều trong bài thuyết trình đều là do cha học được từ một trong
những đồng nghiệp của ông ta, trong lúc ngồi tại một quán ăn ở Istanbul.

“Bác Éva cũng bước đến chìa tay ra cho cha. Cha không biết
nên bắt tay hay hôn tay bà, nhưng cuối cùng cha quyết định bắt tay. Hôm nay,
trông bà có vẻ cao hơn và ấn tượng hơn giữa đám đông những người đàn ông ăn mặc
xoàng xĩnh này. Bà mặc một chiếc váy xanh đậm, đeo đôi khuyên tai lớn bằng
vàng, và mái tóc uốn quăn mềm mại dưới một chiếc mũ nhỏ màu xanh lá, chỉ qua
một đêm đã từ màu đỏ rực chuyển sang đen tuyền.

“Helen cũng bước đến tiếp chuyện, cha để ý họ nói chuyện với
nhau một cách vô cùng trịnh trọng trong cuộc gặp mặt này; khó tin được là đêm
hôm qua Helen đã lao vào vòng tay bà như thế. Helen dịch lại cho cha nghe lời
khen ngợi của bà: ‘Anh làm tốt lắm, chàng trai ạ. Qua nét mặt của mọi người, tôi
có thể thấy là anh đã thành công trong việc không làm mếch lòng bất kỳ ai. Có
lẽ anh đã không nói nhiều quá, nhưng anh đã đứng thẳng trên bục và nhìn thẳng
vào mắt cử tọa - điều đó sẽ giúp anh tiến xa.’ Bác Éva nhận xét một cách nhẹ
nhàng, cùng với một nụ cười rạng rỡ, khoe hàm răng trắng đều đặn. ‘Giờ tôi phải
về vì có chút việc nhà, nhưng sẽ gặp lại anh vào bữa ăn tối mai. Chúng ta có
thể ăn tối tại khách sạn anh ở.’ Cha không ngờ chúng ta lại sẽ cùng ăn tối với
bà, nhưng cha cảm thấy vui khi nghe câu nói đó. ‘Tôi rất tiếc không thể mời anh
một bữa tối thực sự ngon lành tại nhà, mặc dù rất muốn thế,’ bà nói. ‘Tôi chắc
anh sẽ hiểu được nguyên nhân khi tôi giải thích mình cũng đang phải xây dựng
lại nhà như đa số người dân khác của Budapest. Tôi không thể để khách khứa nhìn
thấy phòng ăn đang bừa bộn của mình.’ Nụ cười của bà rất dễ đánh lạc hướng
người khác, nhưng cha cũng chắt lọc được hai thông tin từ hai câu nói này - một
là tại thành phố của những căn hộ bé tí này, bà vẫn có một phòng ăn; và hai là,
dù nơi đó có bừa bộn hay không, bà cũng phải rất thận trọng với việc mời một
người Mỹ xa lạ đến dùng bữa tối tại nhà. ‘Tôi phải trao đổi chút việc với cháu
gái mình. Helen có thể đến gặp tôi tối nay, nếu anh chưa cần đến cô ấy.’ Helen
dịch chính xác toàn bộ câu nói trên với vẻ như chính cô có lỗi.

“ ‘Tất nhiên,’ cha nói, cười đáp lại nụ cười của bác Éva.
‘Tôi chắc chắn bà và cô ấy sẽ có nhiều chuyện để nói với nhau sau một thời gian
dài xa cách. Tôi nghĩ mình cũng có kế hoạch ăn tối riêng.’ Ngay lúc đó, cha rảo
mắt tìm chiếc áo vest vải tuýt của Hugh James trong đám đông.

“ ‘Tốt lắm,’ bà lại đưa tay cho cha, và lần này cha hôn tay
bà như một người Hungary thật sự, lần đầu tiên cha hôn tay một phụ nữ, và bác
Éva ra về.

“Sau giờ giải lao là một bài nói chuyện bằng tiếng Pháp về
những cuộc khởi nghĩa của nông dân Pháp vào đầu thời hiện đại, và tiếp theo là
những bài thuyết trình khác bằng tiếng Đức và Hungary. Cha lắng nghe họ diễn
thuyết, ngồi ở phía sau, bên Helen, thích thú vì không phải chường mặt ra nữa.
Khi nhà nghiên cứu người Nga với chủ đề các nhà nước vùng Baltic rời khỏi bục,
Helen thì thầm với cha, vẻ quả quyết, là chúng ta đã nán lại đó đủ lâu và có
thể ra về được rồi. ‘Thư viện còn mở cửa thêm một giờ nữa. Mình chuồn thôi.’

“ ‘Cho tôi một phút,’ cha nói. ‘Tôi muốn chắc chắn về cái
hẹn ăn tối.’ Cha tìm lại được Hugh chẳng mấy khó khăn; rõ ràng anh ta cũng đang
tìm cha. Chúng ta đồng ý gặp nhau vào lúc bảy giờ tại tiền sảnh của khách sạn
trường đại học. Helen sẽ đến nhà bác Éva bằng xe buýt, và qua nét mặt cô cha
nghĩ chắc hẳn cô sẽ không ngơi thắc mắc về những gì Hugh James sẽ kể với cha.

“Khi chúng ta đến nơi, những bức tường của thư viện đại học
vẫn còn lấp lánh nắng chiều, một màu hổ phách vàng óng thánh thiện, và cha lại
cảm thấy kinh ngạc về tốc độ tái thiết nhanh chóng của đất nước Hungary sau
thảm họa chiến tranh. Thậm chí những chính quyền độc tài nhất cũng không phải
là hoàn toàn tệ hại nếu đã có thể phục hồi nhiều vẻ đẹp đến vậy cho toàn thể
người dân của mình trong một thời gian ngắn như thế. Nỗ lực này chắc hẳn đã
được tiếp sức từ chủ nghĩa dân tộc Hungary cũng nhiều như từ nhiệt tình của
những người cộng sản, cha thầm nghĩ và nhớ lại những nhận xét bóng gió của bác
Éva. ‘Anh đang nghĩ gì vậy?’ Helen hỏi. Cô đã mang găng tay và khoác túi xách sẵn
sàng.

“ ‘Tôi đang nghĩ về bác cô.’

“ ‘Nếu anh thích bác tôi đến vậy, có lẽ mẹ tôi sẽ không hợp
với phong cách của anh,’ cô nói kèm theo một tiếng cười khiêu khích. ‘Nhưng đó
là chuyện của ngày mai. Giờ thì ta phải tìm một thứ ở đây đã.’

“ ‘Thứ gì vậy? Cô đừng làm ra vẻ bí ẩn như vậy chứ.’

“Cô lờ đi, chúng ta cùng bước qua những cánh cửa nặng nề có
hình chạm khắc. ‘Thời kỳ Phục hưng phải không?’ cha thì thầm hỏi, nhưng Helen
lắc đầu.

“ ‘Đây chỉ là bản mô phỏng làm từ thế kỷ mười chín. Tôi
nghĩ, thậm chí cho đến tận thế kỷ mười tám, bộ sưu tập cũng chưa có bản gốc ở
Pest mà chỉ có ở Buda, tại trường đại học đầu tiên ở đó. Tôi nhớ một thủ thư
từng kể với tôi rằng trong số những cuốn sách cổ nhất thuộc bộ sưu tập này,
nhiều cuốn có được là nhờ những gia đình chạy trốn quân xâm lược Thổ Nhĩ Kỳ
trao tặng cho thư viện từ thế kỷ mười sáu. Anh thấy đó, chúng tôi nợ người Thổ
một số thứ. Nếu không, đến giờ ai biết được tất cả những cuốn sách này đang lưu
lạc nơi chốn nào?’

“Thật dễ chịu khi lại bước vào một thư viện; nó có mùi hương
thật thân thuộc. Đây là một kho báu xây theo kiểu tân cổ điển, tất cả các thứ
đồ gỗ đều được khắc chạm và có màu sậm, ban công, hành lang, các bức bích họa.
Nhưng thứ lôi cuốn ánh mắt của cha là hàng hàng dãy dãy sách, hàng trăm ngàn cuốn
sách xếp hàng trong khắp các phòng, từ sàn lên đến trần, những gáy sách màu
nâu, đỏ hay mạ vàng xếp thành hàng tăm tắp, những bìa áo vẫn mát lạnh như cẩm
thạch và những trang lót sờ vào vẫn mịn màng, phần sống sách mấp mô có màu nâu
như màu xương lâu năm. Cha băn khoăn tự hỏi không biết chúng đã được cất giấu ở
đâu trong suốt thời gian chiến tranh, và phải mất bao lâu để sắp xếp chúng lại
trên tất cả các kệ sách vừa được đóng lại này.