Kỳ 13: Căn phòng bí mật

Giữ bí mật tuyệt đối là yêu cầu đầu tiên của những người tham gia điều tra tuyến bài bóc trần các gian dối. Thậm chí trong một cơ quan báo không biết ai đang được tham gia tuyến điều tra. (TTO)

Cuộc điều tra là một quá trình làm việc mệt mỏi. Không ít nhà báo đã bỏ cuộc nửa chừng vì cảm thấy không còn phù hợp hoặc cũng có thể vì đã kết thúc phần việc của mình.

Tất cả những hoàn cảnh đó thường chỉ giữa nhà báo và trưởng nhóm điều tra cùng vài thành viên ban biên tập được biết.

Ngay cả trong nhóm làm việc cũng không biết hết nhau và không biết ai đang làm việc gì. Sự phân công thuộc quyền tối thượng của trưởng nhóm được ban biên tập bổ nhiệm.

Ngay lúc khởi đầu, các nhà báo tham gia cuộc điều tra đều phải ký vào một bản cam kết giữ bí mật tuyệt đối cho công việc mình đang làm.

Các chính trị gia bảo thủ thích tăng thuế nhưng một số người dân, không phải là những người giàu nhất, hiện lại phải đóng nhiều hơn những kẻ khác.

Ông Gary Manning (kỹ sư 42 tuổi, người tham gia biểu tình tại London)

Máy không nối mạng

Làm sao để đảm bảo tuyệt đối bí mật và cũng để các nhà báo tham gia vào tuyến bài này có thể tập trung cao độ? Phần lớn các tờ báo có điều kiện tài chính tốt đều chọn cách thuê một văn phòng riêng ở ngoài tờ báo của mình.

Ví dụ ở châu Âu thì thường thuê các văn phòng cũ của bên ngân hàng (đang trong giai đoạn kinh tế khó khăn nên đóng cửa giảm bớt) vì độ an ninh bảo mật sẵn có về cửa nẻo và hệ thống bố trí trong phòng làm việc cũng thuận tiện cho nhóm nhà báo làm việc yên tĩnh.

Một căn phòng riêng như thế thường có nhiều lớp cửa bảo vệ. Sau lớp cửa đầu tiên sử dụng mã số thì đến các lớp cửa sau sẽ được mở – đóng bằng dấu vân tay.

Tức chỉ những người được phép của ban lãnh đạo mới có thể vượt qua máy kiểm tra để vào. Mỗi máy tính cũng chỉ mở khi được xác nhận qua dấu vân tay của người sử dụng.

Máy móc dành cho nhà báo làm việc được dọn sạch tuyệt đối về virút lẫn các phần mềm, văn bản không liên quan.

Các kỹ thuật viên còn xử lý tháo các phần kết nối mạng để máy không có khả năng kết nối sóng với bên ngoài nhằm phòng tránh việc thông tin đang điều tra bị rò rỉ.

Các nhà báo sẽ làm việc bằng các phần mềm riêng do Liên minh quốc tế các nhà báo điều tra (ICIJ) cung cấp và khi trao đổi, chuyển giao tài liệu thì họ sẽ dùng các ứng dụng có độ mã hóa tốt như Onionshare, Threema, Signal và Telegram.

Mỗi khi cần lấy tài liệu ra khỏi máy qua USB thì phải thực thi đúng nguyên tắc có hai người: một người thực thi việc lấy tài liệu và một người chứng kiến, giám sát.

Cho đến khi các thông tin được tung lên mặt báo, lên truyền hình thì người ta cứ tưởng đó là một cuộc điều tra đầy chất trinh thám, hình sự.

Kỳ thực việc lọc lựa, đào bới thông tin từ mớ dữ liệu khổng lồ là một công việc phần nhiều là… chán ngắt. Nhà báo chỉ ngồi hàng giờ đối diện với những con số, với những kết quả dò tìm.

Bản thân họ cũng chỉ tập trung vào công việc nên không có những cuộc chuyện trò, tranh luận sôi nổi hoặc nảy lửa như thường thấy ở các tòa soạn báo thời sự thông thường.

Họ cũng có thể biết nhau, trò chuyện đôi chút khi nghỉ giải lao uống cà phê. Kiểu bù khú sau giờ làm việc quen thuộc của cánh nhà báo cũng không được phép đối với nhóm điều tra này. Yêu cầu bí mật là tuyệt đối.

Thậm chí ngay trong tòa soạn các nhà báo cũng không được biết ai đã được ban biên tập lựa chọn tham gia cuộc điều tra.

Dễ, chắc ăn làm trước

Trước số lượng dữ liệu khổng lồ, khó lọc lựa, cách làm của các nhà báo là “dễ làm trước”.

Phần bóc tách đầu tiên là bảng danh sách đăng bộ của 214.488 công ty bình phong mà Công ty luật Mossack Fonseca đã thành lập giúp hoặc quản lý giúp trong giai đoạn từ năm 1977 (lúc công ty thành lập) cho đến năm 2015 (thời điểm tin tặc chấm dứt lấy tài liệu của Công ty luật Panama).

Với hồ sơ mỗi công ty đó luôn kèm theo một loạt tài liệu dưới nhiều định dạng (PDF, hình ảnh, văn bản Word, văn bản Powerpoint, các bảng biểu và thậm chí là bản ghi âm), qua đó những người giải mã có thể biết được hoạt động thật của công ty cũng như những người thụ hưởng đích thực từ công ty bình phong này.

Một phần việc khó với các nhà báo điều tra là đối diện với ngồn ngộn những tư liệu “như mớ hổ lốn”.

May mắn là ICIJ đã quen với việc xử lý những loại dữ liệu hỗn tạp này nên đã mời một số công ty phần mềm nhỏ tham gia làm giúp những công cụ xử lý chuyên biệt giúp phân loại tư liệu, thậm chí cả với những văn bản scan nhờ vào hệ thống nhận diện chữ.

Những phần mềm này được chuyển cho các thành viên tham gia cuộc giải mã tư liệu.

Nhóm các nhà báo tham gia cuộc điều tra cũng được trang bị công cụ tìm kiếm giúp truy tìm tư liệu liên quan đến từ khóa là một tên người, tên công ty hoặc một cụm từ. Các nhà báo có hai cách tiếp cận tìm kiếm dữ liệu.

Đầu tiên là tìm kiếm một cụm từ có thể từ đó giúp lần ra manh mối cho một chủ đề. Ví dụ nhóm nhà báo ở Pháp sẽ tìm cụm từ “hộ chiếu Pháp” với hi vọng từ đó có thể tìm ra được một cái tên nổi tiếng nào đó, đến một công ty Pháp hoặc một hướng đi khả dĩ.

Hoặc các nhà báo cũng có thể tìm “đại” dựa trên những “mật ngữ” riêng của Công ty luật Mossack Fonseca như PEP (nhân vật có tiếng trên chính trường), UBO (người thụ hưởng cuối cùng) hoặc “Due Diligence” (kiểm tra danh tính khách hàng).

Cách tiếp cận thứ hai, quen thuộc hơn, là lập danh sách “đầu nguồn”. Tức là thay vì gõ từ khóa “nghị sĩ Pháp” thì lấy bảng danh sách toàn bộ tên họ các nghị sĩ Pháp cả hai viện được công bố trên website của Quốc hội và website của Quốc hội châu Âu.

Bảng danh sách đó sẽ được đưa vào phối kiểm trong đống dữ liệu của Mossack Fonseca thông qua các công cụ phần mềm đặc biệt của ICIJ.

Dĩ nhiên các nhà báo điều tra không thể nào lục lọi được hết giữa ngồn ngộn dữ liệu nên phải tập trung vào những nhân vật nổi tiếng về chính trị, tài chính, tức những đối tượng dễ có khả năng gửi tiền ra cất giấu ở các thiên đường tài chính.

Đây cũng là cách làm của tất cả các báo tham gia vào cuộc giải mã.

Chẳng hạn sau danh sách các nghị sĩ Pháp là danh sách những người giàu có (bản này chẳng hạn lấy từ danh sách 500 người Pháp giàu nhất do tạp chí kinh tế Challenges lập ra hằng năm, phối kiểm thêm với danh sách của Forbes bên Mỹ chẳng hạn), rồi lập thêm danh sách ban lãnh đạo các đảng phái chính trị, danh sách các bộ trưởng Pháp từ thập niên 1980 đến nay (tức từ thời điểm Mossack Fonseca bắt đầu hoạt động);

Danh sách những nhà điều hành các công ty hàng đầu, danh sách những nhân vật được yêu thích tại Pháp, những người được kể tên trong các vụ bê bối chính trị từ năm 2000, các nguyên thủ quốc gia và chính phủ trên toàn thế giới, danh sách các tuyển thủ quốc gia của bóng đá (nhóm thường có nhiều tiền và đi đá ở các câu lạc bộ khắp thế giới)…

Dĩ nhiên họ cũng phải ưu tiên tìm kiếm tên họ của các cổ đông của tờ báo mình để tránh rủi ro…

Kỳ 14: Đột phá những bức tường thành

Điều tra động chạm vào những nhân vật tai to mặt lớn trong giới chính trị và tài chính dĩ nhiên là một việc khó. Công việc còn khó khăn hơn khi phải điều tra ở các quốc gia không thân thiện với lối làm việc của các nhà báo phương Tây. (TTO)

Như đã đề cập ở những bài trước, nguyên tắc làm việc của nhóm là “không cạnh tranh và chia sẻ, hỗ trợ cho nhau”. Theo đó những tờ báo lớn, có tiềm lực tài chính mạnh hơn thì thường sẽ đóng vai trò đầu tàu nhiều hơn.

Các tờ báo đầu tàu này thường sẽ cử phóng viên của mình đi một số nơi để hỗ trợ cho đồng nghiệp ở địa phương đó không có khả năng điều tra.

Nghề báo là một nghề sử dụng các công nghệ mới đồng thời đòi hỏi sự đổi mới liên tục. Hình thức trao đổi và chia sẻ dữ liệu như trong vụ điều tra “Tài liệu Panama” đã mở ra những triển vọng mới cho “báo chí chia sẻ” trong quá trình điều tra các vụ việc có lượng dữ liệu khổng lồ. Một thời đại mới – thời đại hợp tác báo chí – đang bắt đầu.

Báo Le Monde đúc kết về chiến dịch của các báo toàn cầu

Tìm kiếm thông tin ở Nga

Chẳng hạn báo Le Monde ở Pháp đã ít nhất bốn lần sang Nga hỗ trợ vì các đồng nghiệp tại Nga không thể tiếp cận các nhân vật do sợ bị lộ tên tuổi hoặc cũng có thể do lo sợ an toàn tính mạng. Theo quy định trong nhóm và cũng để tiết kiệm thì khi Le Monde sang Nga hỗ trợ điều tra các báo khác không cần cử người sang Nga vì thông tin có được sẽ chia sẻ về cho cả nhóm.

Tại Nga, dĩ nhiên nhà báo nước ngoài chẳng thể tung hoành như siêu nhân dò tìm những thông tin bí mật. Công việc của nhà báo được cử sang Nga nhiều khi chỉ là tìm cách công khai tiếp cận nhân vật/công ty mà cả nhóm của Liên minh quốc tế các nhà báo điều tra (ICIJ) đang tìm hiểu.

Nhà báo sẽ tìm cách “khai thác” thông tin một cách chính danh theo kiểu sẽ đến tận công ty hoặc nhà riêng của nhân vật mà mình muốn hỏi với tập tài liệu thông báo cho nhân vật biết rằng các nhà báo điều tra đã được biết một số thông tin liên quan tài khoản nằm ở công ty bình phong tại một thiên đường tài chính nào đó và cần nhân vật xác nhận là có hay không hoặc có muốn giải thích gì thêm hay không.

Để đảm bảo an toàn cho việc tác nghiệp, nhà báo nước ngoài sẽ phối hợp với một số đồng nghiệp tại Nga, thường là từ một vài tờ báo độc lập có tham gia trong cuộc điều tra của ICIJ. Nhóm nhà báo Nga sẽ làm nhiệm vụ ghi hình kín đáo cảnh nhà báo nước ngoài tiếp cận nhân vật phòng khi có xảy ra sự cố bất thường.

Dĩ nhiên những cuộc tiếp cận như thế không đem lại kết quả gì lớn nhưng theo quy định của nhóm nhà báo điều tra của ICIJ, ít nhất đương sự cũng biết đã được yêu cầu trả lời về những thông tin các nhà báo có. Sau thời hạn một tháng, nếu không có câu trả lời thì xem như các nhà báo sẽ được quyền đăng tải thông tin mà mình tìm kiếm được từ các nguồn khác nhau.

Ngay cả việc sẽ công bố những trường hợp nào thì tất cả hồ sơ liên quan vụ việc đều được chuyển cho một nhóm luật sư của ICIJ để xem xét đánh giá. Hầu hết họ là những luật sư giỏi và làm việc miễn phí cho nhóm vì mục tiêu cộng đồng.

Các luật sư sẽ xem xét mọi khả năng kiện tụng pháp lý liên quan việc công bố thông tin về một cá nhân hay một công ty nào đó trên truyền thông. Khi nhóm luật sư cho rằng hồ sơ đã đủ chứng cứ và không thể bị đối tượng kiện tụng ngược lại thì nó sẽ được chuẩn bị thêm phần hình ảnh để chờ ngày lên khuôn báo theo quyết định của trưởng nhóm điều tra của tờ báo.

Chờ giờ G

Giữa tháng 4, ban biên tập báo Le Monde tổ chức một bữa tiệc nổ champagne mừng chiến thắng trong vụ điều tra từ “Tài liệu Panama”. Kể từ khi khởi động loạt bài đầu tiên hai trang lớn vào chiều 2-4 (báo Le Monde phát hành vào buổi chiều), sớm hơn vài giờ so với các báo đồng nghiệp khác phát hành sáng 3-4, tờ báo đã tăng được số phát hành gấp sáu lần bình thường.

Liên tục những ngày sau đó, báo vẫn giữ nhịp độ “rò rỉ” thông tin mỗi ngày ở mức khoảng một trang để giữ độ thu hút bạn đọc. Một phần thu lớn nhất cho tờ báo chính là khả năng thu hút bạn đọc trên mạng và bán những bài độc quyền. Những tờ báo khác tham gia vụ điều tra đều đạt thắng lợi về mặt doanh thu.

Nhưng lớn hơn hết, tất cả các báo đều thống nhất về điều họ đã làm được: niềm tin của bạn đọc trong thời đại báo chí truyền thống có vẻ đi xuống. Nó cho thấy rằng bạn đọc vẫn mong chờ những bài báo hay, những cuộc điều tra báo chí độc lập giúp đem lại sự công bằng trong cuộc sống.

Yếu tố báo chí độc lập với chính quyền đã được đề cập trong một cuộc họp nội bộ của nhóm báo tham gia cuộc điều tra và đã được quyết định thành tiêu chí cho phép một tờ báo nào đó được tiếp cận thông tin. Vì thế trong vụ điều tra liên quan những cái tên ở Trung Quốc, chỉ có báo độc lập của Hong Kong và Đài Loan được mời tham gia.

Hỗ trợ cho họ là một số nhà báo gốc Hoa ở Mỹ. Nhóm này đã kết thúc việc điều tra tìm kiếm thông tin của mình từ sáu tháng trước thời điểm ngày 3-4-2016 nhưng theo yêu cầu của toàn bộ 109 tờ báo, cơ quan truyền thông của 76 quốc gia (khi bắt đầu dự án chỉ có 80 tờ báo tham gia), nhóm báo tiếng Hoa phải “để dành” bài viết của mình để tất cả các bên đồng loạt nổ súng vào giờ G!

ICIJ đã thông tin rằng sẽ công bố toàn bộ danh sách 214.488 công ty bình phong mà Công ty luật Mossack Fonseca đã thành lập giúp hoặc quản lý giúp trong tháng 5 tới.

Với những gì mà báo chí các nước đã công bố trong thời gian qua, có thể thấy họ chỉ mới điều tra được khoảng 10% những gì đang nắm trong tay. Thậm chí cũng đã có thông tin cho biết vào tháng 9 tới, các báo trở lại cuộc điều tra mới.

Dù vậy đợt công bố thông tin sắp tới của ICIJ chắc chắn sẽ gây không ít rúng động vì có thể sẽ có những cuộc điều tra mới từ các báo toàn cầu không phải thành viên của ICIJ. Có thể dự đoán rằng đây cũng là một cách để ICIJ có thêm sự chia lửa từ các báo khác.

Như vậy, nhận định của một số người cho rằng có sự thiên vị hoặc tấn công có chủ đích của các nhà báo điều tra vào một số quốc gia nào đó hoặc một số nhân vật nào đó có lẽ là không chính xác hoặc là một cách phản tuyên truyền.

Đương nhiên ưu tiên hàng đầu của các báo trong đợt công bố thông tin lần này tập trung vào những nhân vật của quốc gia mình để tạo sự lưu tâm của bạn đọc và đó cũng là những trường hợp đã có đủ tư liệu, chứng cứ.

Những quốc gia, những cái tên chưa xuất hiện trên truyền thông không có nghĩa không có trong phần dữ liệu của Mossack Fonseca.

Chẳng hạn Bộ trưởng Tư pháp Campuchia Ang Vong Vathana đã bị hài tên trên công luận dù số tiền liên quan đến ông chỉ vào khoảng 5.000 USD. Đó là bởi trong trường hợp này, các nhà báo đã tìm ra được những chứng cứ chắc chắn.

Thôi vậy hãy chờ thêm đến tháng 5 khi ICIJ hứa công bố đầy đủ danh sách có liên quan Mossack Fonseca.

Đảm bảo bí mật đời tư

Với những thông tin có trong “Tài liệu Panama” có vô số thông tin về cá nhân có liên quan như địa chỉ nhà riêng, địa chỉ email, đến cả hóa đơn tiền điện, những địa điểm nghỉ mát hoặc cả thông tin về tình hình sức khỏe của cá nhân đó.

Dĩ nhiên các thông tin này sẽ không bao giờ được công bố do vi phạm luật bảo vệ đời tư.