01

Chúng ta đang ở đâu trên cây lịch sử?

Những ham muốn, nhu cầu được thổi phồng một cách thái quá đều sẽ trở thành vấn đề tâm lý - mà con người hiện đại phải đối mặt và giải quyết. Người ta không tự dưng mà ưa thích hay căm ghét một thứ gì đó, tất cả đều có những động lực tâm lý tiềm ẩn bên trong tiềm thức của con người.

Từ “cộng đồng nguyên thủy” đến “đời sống đô thị hiện đại” – Hành trình phát sinh các vấn đề tâm lý

Tất cả chúng ta đều được dạy về sự tiến hóa của loài người. Đó là một hành trình phát triển từ vượn người thành người. Từ phương thức sản xuất là săn bắt hái lượm sang trồng trọt chăn nuôi, rồi đến các phương thức sản xuất cao hơn nữa gắn liền với sự phát triển khoa học kỹ thuật và sự ra đời của các đô thị.

Kể từ khi con người ý thức được việc gieo trồng, chủ động hơn trong việc tìm kiếm và duy trì nguồn thức ăn, đó cũng là thời điểm họ biết co cụm sống thành làng, bản, tập trung và ổn định. Sự tổ chức xã hội tạo ra thứ bậc. Mong ước tạo ra những niềm tin và tôn giáo. Các mối quan hệ của con người trở nên phong phú hơn, nhiều tầng bậc hơn. Suy nghĩ của con người cũng ngày một phức tạp hơn. Cho đến lúc chúng biến thành những suy tư rất triết học, kiểu như: “Vì sao tôi lại được sinh ra trên đời này? Cuộc sống của tôi có ý nghĩa gì? Làm thế nào để vươn tới sự viên mãn về tinh thần? Cái chết sẽ mang tôi đi đến đâu?”. Chỉ có con người với những tư duy sâu sắc, những biến đổi tâm lý phức tạp của mình mới sinh ra triết học. Thời điểm đó tâm lý học chưa có tiền đề và nhu cầu để ra đời và phát triển độc lập như một ngành khoa học. Những trạng thái tâm lý phức tạp của con người chỉ nảy sinh khi con người bước vào đời sống xã hội ngày một phức tạp và xa rời tự nhiên. Bộ não của con người với những cấu trúc sinh học hàng vạn năm tiến hóa phù hợp với cuộc sống giữa thiên nhiên của những cộng đồng nguyên thủy hơn là cuộc sống hiện đại trong đô thị tù túng mới chỉ phát triển trong vài trăm năm trở lại đây. Chỉ trong một thời gian rất ngắn, chúng ta phải đối mặt với hàng loạt vấn đề tâm lý mà trước kia cha ông ta chưa từng có kinh nghiệm đối phó.

Hãy tưởng tượng, trong cộng đồng nguyên thủy, mọi người chỉ có chung một mục đích đơn giản đó là cùng kiếm ăn và tự vệ. Hằng ngày họ chỉ cần xoay xở với vài vấn đề cơ bản: Làm sao để có đủ thức ăn? Làm sao để không bị nguy hiểm? Mưa thì trú ẩn trong hang, lũ trẻ sinh ra cần được chăm sóc, đàn bà thì hái lượm, đàn ông thì săn bắt. Còn trong xã hội hiện đại, chúng ta dễ dàng được đáp ứng các nhu cầu tối thiểu của đời sống nhưng đồng thời lại trở nên lo lắng quá mức về những nhu cầu tinh thần bị phóng đại một cách phi lý. Ví dụ nhu cầu được tôn vinh, nhu cầu luôn cảm nhận được sự yêu thương, nhu cầu thỏa mãn cái tôi, nhu cầu được tích trữ và sở hữu vật chất càng nhiều càng tốt… Có thể bạn nghĩ rằng đó là những nhu cầu rất bình thường, thời nào, xã hội nào chả có. Không hẳn vậy đâu! Khi con người sống trong cộng đồng nguyên thủy, con người chẳng có nhiều nhu cầu tinh thần đến vậy. Hoặc nếu có thì nó cũng không bị phóng đại như trong đời sống đô thị của chúng ta. Nhu cầu được thừa nhận, công nhận vai trò của mình trong cộng đồng là một nhu cầu lành mạnh và cơ bản thúc đẩy mỗi cá nhân công hiến và đóng góp cho cộng đồng. Qua sự đóng góp và cống hiến đó, vai trò của cá nhân được thừa nhận. Nhưng dần dần nhu cầu này sẽ trở thành vấn đề tâm lý khi bị phóng đại lên thành sự khao khát quyền lực, khao khát được công nhận và chú ý như một cá nhân đặc biệt trong khi bản thân người đó chưa nỗ lực để có những cống hiến và đóng góp xứng đáng cho cộng đồng. Trong xã hội hiện đại, những người mang vấn đề tâm lý có thể trở thành những kẻ cuồng si quyền lực hoặc luôn bất mãn với xã hội, hung hăng, độc đoán…

Nhu cầu yêu thương và được yêu thương cũng vậy, đó vốn là một nhu cầu giúp các thành viên trong cộng đồng có sự gắn kết thân mật với nhau. Nhưng khi nó bị thổi phồng lên do các tổn thương tâm lý hiện đại thì lập tức biến đối tượng trở thành những kẻ cầu tình yếu đuối, đôi khi biểu hiện thành bệnh trầm cảm, sợ đám đông. Những ham muốn, nhu cầu được thổi phồng một cách thái quá đều sẽ trở thành vấn đề tâm lý mà con người hiện đại phải đối mặt và giải quyết. Người ta không tự dưng mà ưa thích hay căm ghét một thứ gì đó, tất cả đều có những động lực tâm lý tiềm ẩn bên trong tiềm thức của con người. Chính thuyết Phân tâm học mà người sáng lập là Sigmund Freud đã gây chấn động thế giới bằng việc nhắc nhở chúng ta rằng ý thức của con người đôi khi không phải là chủ nhân trong chính ngôi nhà của mình. Và rằng chúng ta cảm nhận, suy nghĩ, hành động, ham thích, sợ hãi, căm ghét… đôi khi là do những thúc đẩy nằm ngoài ý thức của chúng ta.

Hiện nay, người Việt mình đang ở giai đoạn thích nhà gạch cao tầng, thích cao ốc chọc trời, thích đèn điện lấp lánh. Nhưng tại một số quốc gia phát triển, có một bộ phận người dân đã khởi xướng phong trào từ bỏ đời sống đô thị để sống cuộc sống đơn giản, hoang dã nơi rừng núi. Những người tiên phong của phong trào này lại là những trí thức, những người được xã hội xem là tầng lớp có học thức cao như giới nghệ sĩ, nhà văn... Có nhiều câu chuyện liên quan đến phong trào này đã trở nên khá nổi tiếng.

Bà Emma trong ngôi nhà tự dựng của mình

Nguồn: https://www.tienphong.vn

Ví dụ như trường hợp của bà Emma Orbach, cha bà là nghệ sĩ Violin còn mẹ là người quản lý một thư viện danh tiếng. Sau khi tốt nghiệp Đại học Oxford với chuyên ngành tiếng Trung, bà kết hôn với nhà sử học, kiến trúc sư Julian Orbach và có hai con. Nhưng sau tất cả bà quyết định gắn bó phần đời còn lại tại một túp lều nhỏ trong rừng, sống tách biệt với thế giới bên ngoài.

Bạn thử nghĩ xem, động lực tâm lý nào khiến những người sống trong đô thị tiện nghi và sung sướng muốn rời bỏ mọi tiện ích để sống giản dị và hoang dại? Vì sao cuộc sống gần gũi thiên nhiên và tối giản giúp họ tìm thấy sự bình yên còn cuộc sống đô thị thì không? Đời sống đô thị hiện đại có gì tồi tệ làm cho họ muốn dứt áo ra đi mãi mãi? Phải chăng là do sự tù túng đến ngột ngạt của đô thị? Phải chăng là do những mối quan hệ đầy kỳ vọng, những tác động bủa vây, lôi kéo, áp lực… đã làm phát sinh nhiều trạng thái tâm lý chồng chất. Chúng tạo thành một gánh nặng đè lên tâm trí con người, khiến mỗi cá nhân không thể cảm nhận được hạnh phúc đơn thuần của sự sống.

Chính hành trình đi từ “cộng đồng nguyên thủy” đến “đời sống đô thị hiện đại” đã làm cho các vấn đề tâm lý của con người nảy sinh và phát triển.

Các cuộc cách mạng công nghiệp và những vấn đề tâm lý cá nhân

Cuộc cách mạng công nghiệp đầu tiên nổ ra vào cuối thế kỷ XVIII, đầu thế kỷ XIX. Cuộc cách mạng ấy đã mở ra một kỷ nguyên mới trong lịch sử nhân loại – kỷ nguyên sản xuất cơ khí, cơ giới hóa. Cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ nhất đã thay thế hệ thống kỹ thuật cũ có tính truyền thống của thời đại nông nghiệp kéo dài 17 thế kỷ chủ yếu dựa vào gỗ, sức mạnh cơ bắp, sức nước và gió. Nền sản xuất công nghiệp manh nha hình thành.

Cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ hai ra đời khi thế chiến thứ nhất nổ ra. Cuộc cách mạng công nghiệp này cho chúng ta nguồn năng lượng tuyệt vời từ điện. Điều này còn hơn cả một phép màu, nó đã thổi một luồng sinh khí vô tận vào lĩnh vực sản xuất và tiêu dùng. Việc sản xuất dây chuyền hàng loạt ra đời kéo theo sự hình thành các nhà máy, tầng lớp công nhân ngày một đông đảo. Kể từ đây, con người trải qua một quá trình mà Karl Marx gọi là “tích lũy tư bản” vô cùng khắc nghiệt. Cơn đại dịch “Cừu ăn thịt người”2 đã cướp ruộng đất của nông dân, biến họ thành kẻ trắng tay và buộc phải bán sức lao động tại các nhà máy, công xưởng.

2 Đại dịch “Cừu ăn thịt người”: Do cần một diện tích đất lớn để trồng cỏ, nuôi cừu phục vụ cho nền công nghiệp sản xuất len sợi, vào khoảng cuối thế kỷ XV, đầu thế kỷ XVI tư bản Anh đã tiến hành rào đất, đuổi người nông dân khỏi đồng ruộng của mình, khiến họ khánh kiệt và phải làm thuê trên chính mảnh đất vốn thuộc về mình. Lịch sử sau này gọi hiện tượng đó là “Cừu ăn thịt người”.

Đó là một sự cưỡng ép trong lịch sử. Buộc con người rời bỏ môi trường thân thuộc, gắn bó với thiên nhiên (môi trường mà cơ thể chúng ta đã tiến hóa hàng vạn năm để thích nghi). Thay vào đó, con người phải chen chúc chui vào các nhà máy, công xưởng, làm việc tập trung, dây chuyền với những công việc nhàm chán, lặp đi lặp lại. Sự thay đổi đột ngột môi trường sống đó khiến tâm lý con người trở nên bức bối, tù túng với đủ những biểu hiện tồi tệ. Điển hình là nghiện rượu bia và các chất kích thích, sự nóng nảy, vô cảm… tăng lên và nhiều vấn đề tâm lý khác. Kinh tế làm thay đổi xã hội, xã hội lại làm thay đổi tâm lý con người. Bởi vậy có những căn bệnh tâm lý gắn liền với cả một thời kỳ lịch sử xã hội vì nó luôn luôn đi theo logic như thế.

Cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ ba bắt đầu vào khoảng năm 1960. Điểm nổi bật của cuộc cách mạng công nghiệp lần ba này là sự ra đời và lan tỏa như vũ bão của công nghệ thông tin. Phát triển cùng với nó là việc ứng dụng điện tử và công nghệ thông tin để tự động hóa sản xuất. Cuộc cách mạng này thường được gọi là cuộc cách mạng máy tính hay cách mạng số bởi vì nó được xúc tác bởi sự phát triển của chất bán dẫn, siêu máy tính (thập niên 1960), máy tính cá nhân (thập niên 1970 và 1980) và internet (thập niên 1990). Cuộc cách mạng này làm thay đổi hoàn toàn cách chúng ta giao tiếp, lưu trữ và lan truyền thông tin. Chưa bao giờ việc tác động vào tâm lý của rất nhiều người cùng một lúc lại có thể nhanh, mạnh và dễ dàng đến như vậy.

Cuộc cách mạng này cũng làm gia tăng đáng kể tầng lớp lao động là nhân viên văn phòng. Họ chính là lực lượng lao động không hề nhỏ ở đô thị. Họ chịu những tác động trực tiếp từ tất cả các yếu tố điển hình nhất của đô thị, đó là môi trường ô nhiễm, đó là không gian chật hẹp, đó là nền kinh tế thị trường với nhiều giả dối, đó là hệ thống lan truyền thông tin tốc độ cao và sự bội thực thông tin… Tất cả đã tạo nên những trạng thái tâm lý ngày một kỳ quặc, ngày một xa cách với nền tảng tâm lý nguyên sơ của con người. Não bộ của chúng ta đã không hề được tiến hóa để ứng phó với các vấn đề tâm lý phức tạp nên ngày một trở nên hỗn loạn và điên rồ với đủ loại bệnh tâm lý. Chúng ta ngày càng đau khổ, mặc cho nhu cầu vật chất ngày càng được đáp ứng đầy đủ hơn.

Chúng ta đang dần bước vào cuộc cách mạng lần thứ tư – cuộc cách mạng công nghiệp 4.0. Những yếu tố cốt lõi của kỹ thuật số trong cách mạng công nghiệp 4.0 sẽ là trí tuệ nhân tạo (AI), vạn vật kết nối – internet of things (IOT) và dữ liệu lớn (big data). Cuộc cách mạng 4.0 sẽ cho ra đời những robot thế hệ mới giống với con người, máy in 3D, xe tự lái thay thế cho người, vật dụng thông minh có thể hiểu con người nói, các vật liệu mới, năng lượng mới và công nghệ nano...

Bạn có thể bắt đầu tưởng tượng, điều gì sẽ xảy ra khi có những con robot thay thế con người trong việc chăm sóc y tế, dịch vụ, thậm chí cả truyền hình, giải trí? Liệu “đồng tính” rồi cũng trở nên lỗi thời mà thay vào đó là một dạng tình yêu với robot? Tâm lý con người liệu có thể còn méo mó và xa rời nguyên bản đến đâu? Tôi thật sự cũng không biết. Tôi chỉ đang tưởng tượng, như cách mà các nhà làm phim tưởng tượng để sản xuất ra phim viễn tưởng mà thôi.

Vậy chúng ta đang ở đâu trên cây lịch sử? Chỗ chúng ta đang đứng chính là điểm cuối của cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ ba và đang bước mạnh mẽ sang cuộc cách mạng công nghiệp 4.0. Việt Nam còn có một đặc điểm rất riêng, đó là chúng ta đi lên từ nền nông nghiệp lạc hậu. Chúng ta tiếp nhận tất cả những chấn thương tâm lý của cuộc cách mạng công nghiệp lần ba một cách không đề phòng, không trang bị, thậm chí không hề ý thức về nó. Tại những vùng miền văn hóa càng thấp, tổn thương từ xã hội công nghiệp đô thị càng nặng nề. Đó chính là lý do dẫn tới các tệ nạn xã hội tăng cao tại nông thôn khi làn sóng đô thị và kinh tế thị trường tràn về. Ở đâu có làn sóng đô thị, công nghiệp làm thay đổi kết cấu xã hội “cộng đồng làng xã” vốn có, ở đó có tổn thương. Ở đâu có tổn thương tâm lý nhiều thì ở đó có các tệ nạn xã hội nhiều. Logic của vấn đề là như vậy. Có lẽ con người nên có tri thức về tâm lý và nhận thức trước khi được trao truyền các kiến thức về khoa học kỹ thuật. Khoa học xã hội nên đi trước khoa học tự nhiên chăng?

Chúng ta đang được “hưởng thụ” những gì?

Không thể phủ nhận thành quả của các cuộc cách mạng công nghiệp đã mang đến cho chúng ta. Chúng ta đang tận hưởng chúng mỗi ngày. Ngày nay, đến đi vệ sinh cũng thật là sung sướng và mát mẻ. Chúng ta không bao giờ phải lo lắng quá nhiều về việc chết đói và chết rét. Việc di chuyển cũng chưa bao giờ tiện lợi và dễ dàng đến thế. Trao đổi thông tin liên lạc với vận tốc ánh sáng. Tỏ tình với người yêu cách nửa trái đất cũng chỉ mất có vài giây truyền tin. Chúng ta có một “thế giới phẳng”. Chúng ta có thể tha hồ thưởng thức món thịt đà điểu dù đang ở Bắc Cực, hoặc nếm mùi vị cá ngừ đại dương khi đang ở trên núi. Chúng ta được khuyến khích hưởng thụ và tiêu dùng nhiều hơn. Mọi thứ chúng ta cần để sống đều bày ra trước mắt. So với tổ tiên ta phải vất vả săn bắt, hái lượm thì đây đúng là một cuộc sống thiên đường. Có khác gì vườn Địa Đàng của Chúa đâu? À! Nhưng bạn hãy nhớ, Adam và Eva chỉ được sống trong vườn Địa Đàng của Chúa khi trong lòng không tồn tại ham muốn và những vấn đề tâm lý. Kể từ khi con người có đủ mọi loại sắc thái tâm lý và dục vọng, vườn Địa Đàng đâu còn dành cho họ nữa.

Trong xã hội hiện nay, việc thỏa mãn các nhu cầu thiết yếu trở nên dễ dàng vô cùng. Tuy nhiên chúng ta vẫn đau khổ vì muôn vàn lý do khác như: Không mua được chiếc xe xịn hơn; không có một người tình dễ thương hơn; không có căn nhà tiện nghi hơn; không làm sao để nổi bật hơn... Chúng ta thường đau khổ vì những nhu cầu “xa xỉ” như thế, những thứ mà chưa hẳn chúng ta đã cần.

Điều gì đã thúc đẩy chúng ta ham muốn những thứ chúng ta chưa hẳn đã cần? Là con rắn gian ác và quỷ quyệt trong vườn Địa Đàng? Nó đã xui dại Eva và Adam đúng không? Hãy gọi tên thật chính xác con rắn đấy đi xem nào! Nếu gọi tên được nó, có thể bạn sẽ không bị nó xúi bẩy. Nếu gọi tên được nó, có thể bạn sẽ giữ cho tâm hồn mình được trong sạch tĩnh tại và yên bình tận hưởng sự tiện nghi sung sướng của vườn Địa Đàng, đúng không? Cuốn sách nhỏ này sẽ giúp bạn lần lượt gọi tên những con rắn độc gian ác đấy và vạch mặt mưu đồ xấu xa của chúng. Điều này có thể khiến bạn cảm thấy tiêu cực, nhưng bạn đừng sợ, bởi vì khi bạn bóc tách được vấn đề thì cái xấu, cái ác được phơi bày. Và tất nhiên bạn sẽ biết cách “quẳng gánh lo đi và vui sống” một cách tích cực.

“Cái giá” phải trả là bao nhiêu?

Như đã phân tích, các vấn đề tâm lý cá nhân và sự phát triển của khoa học kỹ thuật là hệ quả của nhau, là hai mặt của một đồng xu. Chúng ta không thể có cái này mà lại không có cái kia. Đó chính là cái giá chúng ta phải trả. Để có thể ngồi mát mẻ, thoải mái trên bệ xí sứ trắng trong nhà vệ sinh, cái giá phải trả không phải là vài triệu tiền mua bệ. Sâu xa hơn, đó là cả một nền công nghiệp được đánh đổi bằng sự tư hữu tập trung tư bản, tước đoạt tư liệu sản xuất của người nông dân, gây ô nhiễm môi trường, thay đổi đời sống xã hội và tâm lý con người… Bạn đang được hưởng thụ cả một bề dày lịch sử phát triển công nghệ. Tuy nhiên kèm theo đó bạn cũng sẽ phải đối mặt với cả một bề dày những biến động tâm lý kéo dài. Cái giá của nền kinh tế thị trường thừa mứa sản phẩm là gì bạn biết không? Là việc bạn bị nhiễu loạn tâm trí với đủ mọi loại quảng cáo, mời gọi được nâng tầm lên thành nghệ thuật marketing. Những mánh khóe được sử dụng để tác động lên tâm lý của bạn tinh vi đến mức bạn không thể nhận thức được. Chúng tác động đến hành vi, ước muốn, hạnh phúc của bạn nhiều hơn bạn tưởng rất nhiều.

Và còn gì nữa? Cái giá của việc bạn được tự do phát tán thông tin và thu thập thông tin không giới hạn từ internet là gì? Internet, một công cụ tuyệt vời được ca ngợi như một thành tựu vĩ đại làm thay đổi cả hành tinh. Bạn đang có nó nhưng bạn có nhận thức được tâm trí của mình bị điều khiển nhiều như thế nào từ mạng xã hội và các phương tiện truyền thông không?

Nếu chưa nhận thức được hoặc vẫn còn mù mờ thì chắc chắn rằng cuốn sách này là dành cho bạn. Tất cả những gì chúng ta đang có, tất cả những điều tuyệt vời chúng ta đang hưởng thụ, không một thứ gì là được cho không. Chúng ta phải trả giá bằng chính đời sống của mình bao gồm thời gian sống và năng lượng sống. Cái giá là bao nhiêu? Nhiều đến mức nào? Bạn sẽ biết ngay bây giờ thôi!