CHƯƠNG VII. CHÚNG TA TẬP TRUNG THEO CÁCH NÀO?

Bạn đã có những hiểu biết cơ bản về cách đầu óc chúng ta làm việc, nhờ các mô tả của Gregorc. Bây giờ, tôi sẽ bổ sung một phần nữa vào bức tranh tổng quát. Mỗi người trong chúng ta đều cần một môi trường làm việc riêng, với những đòi hỏi và ưu tiên khác biệt. Các yếu tố như ánh sáng và nhiệt độ trong phòng, ghế ngồi có thoải mái không, chúng ta có đói hay không… đều có thể ảnh hưởng đến hiệu quả và khả năng tập trung của chúng ta.

Xác định được môi trường làm việc ưa thích sẽ giúp chúng ta hiểu rõ thêm phong cách học của mình.

Cách đây vài năm, tôi có dự một buổi tọa đàm của một nhà tư vấn giáo dục. ông vừa xuất bản một cuốn sách dành cho phụ huynh, hướng dẫn họ cách bắt buộc những đứa con bướng bỉnh phải làm bài tập. Nhà sản xuất cho mời một số bà mẹ và con họ đến trường quay. Người dẫn chương trình để tác giả và các bà mẹ trao đổi thẳng thắn với nhau.

Cho dù câu chuyện của các bà mẹ không giống nhau, "chuyên gia bài tập" vẫn khăng khăng nhắc đi nhắc lại một giải pháp duy nhất cho mọi trường hợp: "Hãy biến việc làm bài tập thành một cuộc theo đuổi không nao núng. Đặt ra những việc cần làm, và không bỏ cuộc cho tới khi việc đó trở thành thói quen của trẻ."

Một bà mẹ có con 12 tuổi phản bác: "Nhưng cái gì cũng làm con tôi mất tập trung!" Chuyên gia bài tập lắc đầu và lên giọng khiển trách: "Vậy thì chị vẫn chưa biến được việc này thành một trong những thói quen quan trọng hàng ngày của gia đình." Bà mẹ bực mình kia phác một cử chỉ tức giận rồi đưa con rời khỏi sân khấu.

Một bà mẹ khác lên tiếng: "Tôi đã thử đủ mọi cách để bắt con gái tôi làm bài tập, chỉ thiếu nước dọa giết nó nữa thôi. Nhưng chỉ nước đổ đầu vịt." Vị chuyên gia cười và lại nói: "Chị chỉ cần làm cho việc đó trở nên quan trọng hơn."

Tôi chứng kiến lần lượt từng bà mẹ thất vọng rời khỏi đó, một số người còn hoang mang hơn, khi nghĩ rằng không chỉ có lỗi của con họ không chịu làm bài tập, mà còn có lỗi của chính họ vì đã không đủ cứng rắn và tận tâm để tìm ra giải pháp.

Chỉ riêng chuyện phải nghĩ cách bắt bọn trẻ làm bài tập đã đủ nói lên trẻ khó tập trung vào việc học đến mức nào. Cho dù rất nhiều nguyên nhân đã được mổ xẻ, nhằm biện minh cho sự thiếu tập trung này, tôi tin rằng nguyên nhân xác đáng và có lý nhất đã bị bỏ qua.

Trong mắt của một phụ huynh, bắt con phải học và có những phương pháp làm bài tập rập khuôn cách của bản thân là chuyện bình thường. Chẳng gì chúng ta cũng là những nhân chứng sống, chúng ta biết mười mươi cách nào hiệu quả, cách nào không. Phải không nào các bậc phụ huynh?

Nhưng hãy nghĩ lại. Có bao nhiêu người trong số các bạn đã cưới một người giống y hệt mình? Đếm trên đầu ngón tay. (Có một sự thật thú vị là hầu hết chúng ta đều bị cuốn hút bởi những người hoàn toàn khác mình vì họ có "cách nhìn cuộc đời rất mới mẻ", nhưng sau đó lại thấy phiền toái vì sự xung đột giữa lối sống và các chuẩn mực hàng ngày này.) Nếu cách tiếp cận cuộc sống của bạn và bạn đời còn cực kì khác nhau như thế, thì hãy tưởng tượng xem đến con bạn, sự kết hợp đó sẽ cho ra một cá tính được biểu hiện phức tạp đến như thế nào!

Nhưng từ từ hãy nản! Chúng ta không bó tay. Chúng ta có thể quan sát môi trường học ưa thích của con để từ đó giúp trẻ tập trung và học tốt hơn. Hãy xem qua một số môi trường học dưới đây và xem đâu là môi trường phù hợp nhất cho người muốn tập trung và tiếp thu hiệu quả.

Kenneth và Rita Dunn là những nhà nghiên cứu hàng đầu về lĩnh vực này. Họ đã bỏ hàng năm trời nghiên cứu ảnh hưởng của môi trường lên các cá nhân và tìm hiểu xem cách học có liên quan thế nào đến khả năng tập trung và ghi nhớ thông tin. Dựa trên nghiên cứu của họ, tôi sẽ nhấn mạnh một số yếu tố quan trọng mà các bậc phụ huynh cần chú ý để tìm ra cách hiệu quả nhất giúp con mình tập trung.

CON BẠN NêN HỌC Ở ĐâU?

Quan điểm cho rằng nếu muốn con học tốt thì trước hết phải chọn cho con một chỗ học phù hợp vẫn là quan điểm bất di bất dịch qua nhiều thế hệ phụ huynh. Theo họ, tốt nhất là nên ngồi học vào một giờ cố định mỗi tối trong một căn phòng sạch sẽ, yên tĩnh, đủ ánh sáng, bàn ghế tươm tất, không có điều gì gây mất tập trung. Đối với nhiều đứa trẻ, cũng như nhiều người lớn, đây là điều kiện lý tưởng để tập trung. Nhưng đối với một số người, điều kiện này chẳng khác gì tù giam lỏng.

Từ nhỏ tới lớn, tôi chỉ thích ngồi học và làm việc dưới sàn nhà. Kể cả khi đang mặc nguyên cả bộ đồ công sở, tôi vẫn đóng cửa văn phòng lại và bày đủ mọi giấy tờ tài liệu ra nền nhà trước khi bắt đầu làm việc. Ở nhà, chồng tôi thường xuyên bắt gặp cảnh tôi ngồi bệt giữa đống sách vở, giấy tờ và đăm chiêu suy nghĩ. Anh rất lo lắng.

"ánh sáng ở đây kém quá!" Anh kêu lên. "Và nếu cứ cúi gằm xuống sàn như thế, em sẽ bị đau lưng đấy. Đây! Vào đây! Mình có cái bàn cuốn tuyệt vời và ngăn nắp thế này cơ mà!" Anh nhặt đống giấy tờ lên và đặt chúng gọn gàng trên bàn, kéo tôi lên ghế, bật đèn làm việc, và đập tay lên vai tôi.

"Thấy chưa, thế có phải tốt hơn không?" Anh hỏi.

Tôi gật đầu, chờ cho tới khi anh bước ra ngoài, rồi lại gom hết giấy tờ và rải xuống nền nhà. Tôi có thể ngồi tại bàn như anh ấy muốn. Nhưng tôi sẽ chỉ ngồi như phỗng bên chiếc bàn cuốn. Tôi có thể ngồi như thế cả tiếng đồng hồ, nhưng khi anh quay lại, tôi sẽ chẳng hoàn thành được gì hết. "Sao vậy?" Anh sẽ hỏi. "Em đã có một điều kiện lý tưởng: một tiếng đồng hồ không bị làm phiền và một nơi sạch sẽ, đầy đủ ánh sáng để làm việc. Tại sao em lại không làm được gì?" Anh không tài nào hiểu được một người đầu óc bình thường lại có thể làm việc tốt hơn khi ngồi bệt, hay trong mười phút, cùng tiếng nhạc và đủ thứ tiếng ồn, lại làm việc hiệu quả hơn hẳn so với một tiếng đồng hồ yên tĩnh.

Với một số người khác, ngồi trên ghế bành hay cuộn tròn trên sàn lại là cách duy nhất để cảm thấy đủ thoải mái để tập trung. Tóm lại, mỗi người có một sở thích riêng, vậy nên nhớ rằng cách của riêng chúng ta thường là không có tác dụng với những người khác trong gia đình. Thay vì khăng khăng bắt con bạn phải học ở một nơi quy định nào đó, hãy chú ý quan sát vị trí con bạn hay ngồi nhất khi đọc sách hoặc làm những việc khác, và để chúng học ở chỗ đó.

Phải yên tĩnh như thế nào?

Một số phụ huynh không tưởng tượng nổi một người lại cần tiếng ồn để không bị mất tập trung. Tôi là một người rất dễ mất tập trung bởi sự vắng vẻ và yên tĩnh. Chồng tôi, ngược lại, để tập trung làm việc, lại hoàn toàn phụ thuộc vào hai yếu tố đó. Chúng tôi vẫn chưa tìm ra được môi trường học thích hợp cho hai đứa con. Bởi vì bọn trẻ không có gì giống nhau ngoại trừ ngoại hình, và chắc chắn mỗi đứa sẽ có một môi trường học ưa thích khác nhau.

Thường thì các bậc phụ huynh sẽ lấy làm ngạc nhiên vì con mình giải bài tập nhoay nhoáy khi ngồi giữa phòng khách với tivi đang bật và người đi qua đi lại ồn ào. Rất nhiều học sinh nói với tôi rằng các em làm việc hiệu quả nhất khi được nằm thoải mái trên giường. Số khác thì phải ngồi trên ghế cứng mới tập trung được.

Thế còn ánh sáng?

Hầu hết chúng ta đã từng nghe mẹ nói: "Bật đèn lên, không hỏng mắt bây giờ!" Thật ra, mỗi người có cảm giác thoải mái hay khó chịu với các mức độ ánh sáng khác nhau. Thường thì gia đình nào cũng thế, sẽ luôn có một người đi tắt bóng đèn ngay khi người khác vừa bật lên. Các trường công luôn luôn dùng bóng đèn tuýp có ánh sáng mạnh, làm một số học sinh mất tập trung vì chúng cần ánh sáng dịu hơn. Hãy thử nghiệm các độ sáng khác nhau để tìm ra mức độ phù hợp nhất với con bạn và nhờ đó tạo môi trường học tập phù hợp nhất cho con. Bí quyết chỉ là chọn ánh sáng sao cho con bạn không cần căng mắt ra để nhìn. Hãy nhớ là, rất có thể sở thích của bạn và con bạn hoàn toàn khác nhau!

Có nên tăng nhiệt độ không?

Ở đâu cũng vậy, bước vào phòng học, bạn có thể chứng kiến cảnh những học sinh này đang ngồi thoải mái, phong phanh trong một chiếc áo phông ngắn tay, còn những học sinh khác lại co ro trong tầng tầng lớp lớp áo trong áo ngoài.

Không có một nhiệt độ phòng lý tưởng chung cho tất cả mọi người, vì thể trạng mỗi người một khác. Nếu nhiệt độ phòng quá nóng hoặc quá lạnh, rất nhiều học sinh sẽ không thể tập trung được. Trong khi một số thích nghi dễ dàng với các mức nhiệt khác nhau, số khác lại cần căn phòng có một nhiệt độ phù hợp ổn định trước khi có thể chú ý đến thứ khác.

Một trong những giai thoại tôi thích nhất liên quan đến tiết học của bà Rita Dunn, nhà nghiên cứu mà tôi đã nhắc đến. Một lần, trong tiết tiếng Anh, bà kiểm tra từ vựng cơ bản. "áo len là gì nào?" Bà hỏi. Một cậu bé lập tức giơ tay và trả lời thật thà: "Đó là thứ mẹ bạn bắt bạn mặc khi bà thấy lạnh."

Có nên cho phép học sinh ăn trong lúc học không?

Cấm ăn uống trong lớp là một quy tắc nằm lòng ở mọi lớp học truyền thống. Đối với một số đứa trẻ, đây chẳng phải là một vấn đề gì nghiêm trọng, vì ăn uống sẽ làm chúng mất tập trung. Nhưng cũng có những đứa nếu không được ăn uống, sẽ chẳng có bụng dạ nào chú ý vào việc khác. Nếu luôn cần một cốc cà phê hay một lon xô-đa bên cạnh khi làm việc, bạn có thể hiểu tại sao một số học sinh lại mất tập trung khi phải nghe giảng với cái bụng rỗng hay lúc khát khô họng.

Nếu bạn nhìn thấy một học sinh cắn bút hay gặm thước kẻ, thì có thể cậu bé hay cô bé đó đang cố gắng quên đi cơn đói cồn cào cứ lăm le kéo chúng ra khỏi bài học. Cho dù quy định cho phép ăn uống trong phòng học là không thiết thực, thì một mẩu kẹo ngậm hoặc kẹo cao su cũng đủ để giúp một học sinh đang đói tập trung vào bài giảng hơn là mải nghĩ về giờ ăn trưa.

LẮNG NGHE ĐỒNG HỒ SINH HỌC

Vốn luôn luôn tỉnh táo vào buổi sáng, tôi đã rất ngạc nhiên khi thấy một số người lấy làm cáu kỉnh với những người nhanh nhẹn và vui vẻ trước 10 giờ sáng. Ngược lại, với tôi đến bản tin 11 giờ tối là hết ngày, trong khi đấy mới là lúc những người ưa hoạt động ban đêm bắt đầu tràn đầy năng lượng. Dù chúng ta có thể bắt bản thân làm việc vào bất cứ giờ nào trong ngày, hầu hết chúng ta đều có một giờ nhất định để làm việc hiệu quả nhất.

Khi bạn có một đứa con nhanh nhẹn nhất vào buổi sáng và một đứa như một con cú đêm, thì đừng mất công trông chờ chúng làm bài tập hiệu quả nhất vào cùng một thời điểm. Đó cũng là lý do tại sao khi một học sinh phải học một môn khó và nhàm chán, thành tích sẽ khả quan hơn nếu tiết học đó diễn ra vào giờ cậu ta tỉnh táo nhất. Chí ít cậu ta cũng có thể hoàn thành được đống bài tập. Và nếu cậu ta có được điều kiện đó thường xuyên, khả năng tập trung của cậu cũng sẽ được cải thiện đáng kể.

Gần đây, tôi có dịp thảo luận về kĩ năng học tập với các em học sinh trung học. Tôi đặt ra tình huống sau:

Giả sử bạn đang bối rối không biết mình có được điểm cao trong kì thi học kì môn Lịch sử hay không, kì thi có tính chất quyết định điểm tổng kết học kì. Phụ huynh của bạn cũng lo lắng đến mức sẵn sàng treo giải một chiếc xe hơi nếu bạn đạt được kết quả tốt. Hãy lấy ra một tờ giấy lớn và vẽ nơi lý tưởng nhất mà bạn muốn học cho kì thi quan trọng này. Vẽ càng chi tiết càng tốt: địa điểm, ánh sáng, đồ ăn v.v., tất cả những điều cần thiết cho một chỗ học lý tưởng.

Khi vẽ xong, các học sinh ghi tên và nộp lại. Một số được đứng lên giải thích điều kiện học tập lý tưởng của mình. Các học sinh không cùng quan điểm liên tục kêu lên: "Cậu học trong phòng ngủ à? Không đời nào! Tớ mà làm thế có mà ngủ lăn quay ngay!" hay "Không có ánh sáng tự nhiên thì tớ không thể tập trung được," hoặc "Làm sao mà học được ở ngoài trời cơ chứ!" Khi cuộc tranh luận kết thúc, tôi hỏi cả lớp một câu quan trọng: "Thế thì đâu là chỗ học lý tưởng nhất?" Câu trả lời rất đơn giản và thống nhất: "Đó là nơi thích hợp với bạn."

CHẤP NHẬN THỬ NGHIỆM ĐỂ CON BẠN TâM PHỤC KHẨU PHỤC LàM BàI TẬP

Rất nhiều phụ huynh phàn nàn rằng con họ đòi học ở những chỗ và vào những lúc rất quái đản. Những người này luôn thắc mắc làm sao một người lại có thể làm việc rất khuya trên một chiếc ghế bành, với một hộp bắp rang bơ và radio mở to. Nếu bảo con bạn làm bài tập là một nhiệm vụ gần như bất khả thi, thì đây là một giải pháp cho bạn, dù rằng thời gian đầu bạn có thấy hơi khó chịu. Nhưng hãy kiên nhẫn nào!

Hãy thỏa thuận với cô/cậu học trò bướng bỉnh của mình. Trong hai tuần, hãy để cho chúng học bất cứ lúc nào, ở bất cứ đâu, với bất cứ thứ gì chúng nói là cần (tất nhiên không phải những thứ phi pháp hay cấm kị). Hết hai tuần đó, nếu con bạn làm đầy đủ bài tập và điểm của chúng có tiến bộ, bạn sẽ chấp nhận là con mình biết phương pháp học tốt nhất. Còn nếu không, chúng sẽ phải chấp nhận phương pháp học mà bạn đưa ra.

Để phương pháp này thực sự hiệu quả, hãy liên lạc với giáo viên của con trước khoảng hai tuần. Trình bày kế hoạch và nhờ giáo viên giúp đánh giá tiến bộ của con trong thời gian thử nghiệm.

Tôi nhận thấy rằng, cho dù hai hoặc ba ngày đầu, các học sinh có xu hướng thích thử đủ trò tai quái, các em vẫn nhận ra rằng phải chứng minh được là cách của mình là có hiệu quả. Cuối cùng, rất nhiều học sinh sẽ tiến gần tới phương pháp mà phụ huynh chúng định áp dụng từ trước. Thật thú vị là chính phụ huynh qua đó cũng thấy rằng họ có thể dàn xếp hiệu quả mọi việc theo cách mà họ chưa bao giờ nghĩ đến.

Một bà mẹ đã hoàn toàn nản lòng phàn nàn rằng con gái bà lấy phong cách học làm cớ để được xem chương trình tivi yêu thích. "Con tôi khăng khăng rằng nó chỉ có thể giải quyết được bài tập khó nhất nếu được xem chương trình ấy." Tôi gợi ý cho bà cách lật tẩy cô con gái. Nếu đó là một chương trình phù hợp, hãy cứ để cô bé vừa làm bài tập vừa xem tivi. Nhưng hết chương trình, hãy kiểm tra vở. Cô bé phải chứng minh được là phương pháp của mình đúng. Trách nhiệm luôn là trên hết!

Ghi nhớ: Bạn cần nhớ rằng không phải điều kiện môi trường lý tưởng nào cũng quan trọng như nhau đối với tất cả mọi người. Với người này, có thể yếu tố này mới là quyết định; còn những yếu tố khác thì vô thưởng vô phạt, có cũng được, không có cũng không sao. Ví dụ, tôi tập trung tốt hơn nếu có thứ gì đó nhấm nháp khi làm việc, nhưng nếu không có thì tôi vẫn làm việc tốt. Trái lại, tôi chẳng thể làm việc gì ra hồn nếu bị lạnh. Hãy cố gắng xác định yếu tố nào là cốt yếu giúp con bạn tập trung cao độ. Sau đó, tập hợp càng nhiều yếu tố môi trường phù hợp càng tốt, và thường xuyên để con làm việc trong môi trường đó.

Nhưng bạn cũng cần nhớ rằng, không nên để con lấy phong cách học ra làm cớ để thoái thác những gì không thích làm. Chỉ cần xác định rõ ràng những gì bạn muốn con đạt được, bạn sẽ có cách giúp con mình thực hiện mục tiêu đó theo cách phù hợp nhất với phong cách học của chúng. Như thế, cơ hội thành công của chúng sẽ lớn hơn. Trong trường hợp không thể hợp tác với phong cách học của con, bạn có thể giúp con hiểu và xử lý những yêu cầu được đưa ra bằng cách chuyện trò và tìm hiểu tại sao bọn trẻ lại thấy những yêu cầu đó là bất khả thi. Bạn có thể chỉ cho con cách nhận biết và tận dụng thế mạnh tự nhiên để làm những việc vốn không dễ dàng với chúng.

THỰC HàNH

Những gợi ý dưới đây có thể giúp bạn xác định được một số yếu tố môi trường học phù hợp với con bạn. Đồng thời, cũng giúp bạn phát hiện được thế mạnh về phong cách học của chính mình. Một khi đã xác định được phong cách học, các bậc cha mẹ và con cái nên chia sẻ với nhau, như vậy cả hai sẽ hiểu và tôn trọng những điểm giống và khác nhau giữa hai bên.

· Đưa cho con bạn một tờ giấy lớn và bút màu. Yêu cầu trẻ vẽ ra một bức tranh về nơi học lý tưởng của mình, càng chi tiết càng tốt, rồi để chúng giải thích bức vẽ.

· Nếu chính con bạn cũng không hình dung được nơi học lý tưởng của mình, hãy quan sát tình huống thực tế. Ví dụ, cho con bạn làm bài tập trong một căn phòng thật sáng, sau đó chuyển sang một căn phòng ít ánh sáng hơn. Rồi hỏi xem tập trung trong căn phòng nào dễ dàng hơn. (Đừng ngạc nhiên nếu bạn nhận được câu trả lời: "Con chẳng thấy có gì khác nhau". Hãy nhớ rằng, đôi khi đúng là không có gì khác biệt cả).

· Yêu cầu con bạn thiết kế, tưởng tượng hoặc miêu tả nơi học lý tưởng. Và cố gắng biến điều đó thành hiện thực.

Hãy tìm lại bức tranh bạn đã vẽ trong chương trước. Bây giờ thêm vào các yếu tố bạn muốn cho một môi trường học lý tưởng. Bạn cần nhiều ánh sáng không? Bạn có cần căn phòng ấm áp không?

KẾT LUẬN

Không có cái gì gọi là một môi trường học "chuẩn" áp dụng cho tất cả mọi người. Quan trọng là: Bạn có biết môi trường nào thích hợp với bạn không? Đối với con bạn thì sao? Mặc dù nhiều người trong số các bạn có thể phải thay đổi ý kiến về một "nơi học lý tưởng", thì đổi lại bạn sẽ "ngộ" ra một điều: nếu được làm việc trong môi trường phù hợp với phong cách học của từng người thì bài tập sẽ được giải quyết dễ dàng hơn. Thậm chí bạn còn phải ngỡ ngàng vì vài người trong chúng ta cần một nơi bừa bộn thì mới làm việc được.

CHƯƠNG VIII. CHÚNG TA GHI NHỚ THENG TIN THEO CÁCH NÀO?

Bạn mất bao nhiêu thời gian để học được cách đánh vần từ này? Bạn nhớ bằng cách nào? Việc nghe cách phát âm của từ đó trước khi bạn học đánh vần có quan trọng không?

Chúng ta dùng cả năm giác quan để xử lý và ghi nhớ sự vật, sự việc. Đó được gọi là "nhận thức giác quan". Nói cách khác, khi "nhận thức", hay tiếp nhận thông tin, chúng ta sẽ dùng ít nhất một giác quan để hiểu và ghi nhớ.

Đây là một khía cạnh khác bổ sung vào bức tranh toàn cảnh về các đặc trưng cũng như thế mạnh của phong cách học tự nhiên. Nếu mô hình nghiên cứu của Gregorc giúp nhìn thấu cách trí óc chúng ta vận hành, và mô hình nghiên cứu của nhà Dunn đã chỉ ra các dạng môi trường phù hợp, thì mô hình nghiên cứu này sẽ cung cấp cách ghi nhớ thông tin.

Hãy làm bài kiểm tra sau để xác định được bạn và con mình thuộc mẫu học bằng thính giác, thị giác hay vận động.

BẢN LIỆT Kê PHƯƠNG THỨC

Hãy đánh dấu vào những câu miêu tả về bạn đúng nhất.

Thuộc thính giác

Tôi phải đọc to lên thì mới nhớ được.

Để có thể giải quyết được một vấn đề, tôi phải nói chuyện về nó.

Bí quyết ghi nhớ của tôi là nhắc đi nhắc lại thông tin.

Với tôi, các thông tin có vần hoặc nhạc điệu là dễ nhớ nhất.

Tôi thích người khác đọc sách cho nghe hơn là ngồi tự đọc lấy.

Thuộc thị giác

Tôi cần xem tranh minh họa của thứ cần học thì mới hiểu được.

Tôi luôn thích những cuốn sách minh họa.

Trông tôi lúc nào cũng mơ mơ màng màng vì phải cố hình dung những gì được nói đến thành hình ảnh.

Tôi nhớ tốt hơn khi nhìn thấy người đang nói.

Vận động

Tôi không thể ngồi im một chỗ quá vài phút.

Tôi thường học hiệu quả nhất khi được phép "động tay, động chân".

Một số bộ phận cơ thể của tôi gần như không lúc nào ngừng hoạt động.

Tôi thích đọc sách hoặc nghe kể những câu chuyện có nhiều tình tiết hành động.

Tôi nhớ tốt nhất nếu được vận dụng ngay các thông tin này.

Theo hai nhà nghiên cứu phong cách học Walter Barbe và Raymond Swassing, có ba loại nhận thức giác quan (cách ghi nhớ) mà tất cả chúng ta ít nhiều đều dùng đến. Chúng cũng được gọi là các thể thức. Các thể thức phổ biến nhất là: nhận thức theo thính giác, thị giác và vận động. Hãy cùng xem xét kĩ ba thể thức này.

Theo thính giác. Học bằng cách lắng nghe các hướng dẫn, nhớ bằng cách nghe phát âm của từng từ.

Nhận thức theo thính giác của bạn nổi trội không có nghĩa là bạn chỉ cần nghe một lần là nhớ. Mà nó có nghĩa là để nhớ được, trong đa số trường hợp, bạn cần phải đọc to lên.

Nếu khả năng nhận thức theo thính giác của bạn trội hơn hẳn, bạn sẽ thường đọc thành tiếng thay vì đọc thầm, hay tự nói chuyện với bản thân hoặc nhắc đi nhắc lại các hướng dẫn để chắc chắn rằng đã hiểu. Nếu khả năng nhận thức theo thính giác của con bạn trội hơn hẳn, bạn có thể giúp con học bài bằng cách lồng các sự kiện và ngày tháng vào lời bài hát, đặt thành vè hay bất cứ thứ gì có nhạc điệu. Sẽ rất hiệu quả. Vì đối với người nhận thức bằng thính giác, nghe một từ được phát âm dường như rất quan trọng để học được ý nghĩa của từ đó.

Khi tôi còn làm một sĩ quan cảnh sát, một trong những nhiệm vụ của tôi là phát hiện và bắt giữ các lái xe say rượu. Phần cốt yếu để xác định xem một lái xe có say rượu hay không là "bài kiểm tra độ tỉnh táo". Sau khi buộc người lái xe bị nghi vấn trải qua một loạt bài kiểm tra về thăng bằng, cuối cùng tôi luôn hỏi họ một câu: "Anh có thể đọc bảng chữ cái được không?"

Bạn biết không, trừ phi bạn là một trường hợp đặc biệt hay một người tửu lượng rất khá, nếu không, một khi đã uống rượu, bạn khó lòng đọc được bảng chữ cái theo tốc độ bình thường. Nếu lái xe khi say rượu mà không phải là lỗi nghiêm trọng đến thế, thì hẳn sẽ rất thú vị khi nghe những phiên bản bảng chữ cái qua miệng của những người say rượu này. Một điều thú vị không kém, đó là dù một người có say quắc cần câu thì vẫn có thể hát không sai một chữ nào bài hát về bảng chữ cái. Tôi đã từng gặp không ít cảnh một người say rượu đứng lảo đảo bên đường trong bộ cánh đắt tiền và hát váng bài hát ABC để nhớ ra bảng chữ cái bắt đầu thế nào.

Đến đây tôi xin lưu ý các bạn một chút. Các phụ huynh học theo thính giác thường bắt con mình đọc to để ôn bài. Nếu khả năng nhận thức theo thính giác là không nổi trội ở đứa trẻ, nó sẽ gặp khó khăn trong việc ghi nhớ theo cách này. Nói cách khác, sau khi hi sinh bao thời gian vàng ngọc của buổi tối bận rộn giúp con ôn bài, kết quả là kiến thức của con họ lại còn vơi đi quá tội. Các ông bố, bà mẹ nản lòng này sẽ đổ cho con mình cái tội lơ là, mất tập trung, không có chí tiến thủ. Và thậm chí chính con họ cũng không biết tại sao chúng không thể ghi nhớ được.

Theo thị giác. Học bằng cách nhìn và quan sát; kết hợp tối đa thị giác.

Nếu học theo thị giác, bạn sẽ thường mường tượng ra những gì đang học. Bạn dễ bị gán mác "mơ mộng". Một người thiên về thị giác thường nhớ tốt nhất nếu kết hợp được hình ảnh với từ ngữ hoặc các khái niệm được nhắc tới. Khi đọc hay ghi nhớ, người học theo thị giác thường có xu hướng tưởng tượng xem thứ đó trông như thế nào và đôi khi còn tưởng tượng ra một thứ khác xa thực tế.

Là một người học theo thị giác điển hình, tôi bắt đầu soạn ra một bản liệt kê tên các địa điểm gây ấn tượng hình ảnh mạnh với mình, cho dù những hình ảnh trong đầu tôi không hoàn toàn chính xác. Ví dụ, tôi có cảm giác ấm áp và rộn ràng khi nhìn thấy biển tên phố ở Nampa, Idaho ghi là tôi đang đi vào "Con đường Món gà bữa tối". Nhưng lại chẳng có lấy một hình ảnh vui tươi nào hiện lên trong đầu tôi khi đọc biển tên của một bãi xe cũ kĩ ở Boise: "Bãi xe đáng tin cậy của Bob". Nhưng cho đến giờ, hình ảnh sống động nhất mà tôi từng có là khi tôi đang lái xe về phía nam thị trấn Seattle và đi qua một khu nhà màu xanh lá cây và tấm biển "Khăn lau tiệt trùng hiệu con trâu". Thật là một hình ảnh khó quên!

Nếu con bạn có xu hướng học theo thị giác, nên khuyến khích trẻ dùng kẹp tài liệu màu sắc rực rỡ để phân loại giấy tờ hay sử dụng những cuốn vở bắt mắt để làm bài tập. Nhất là khi con bạn đang ôn tập cho bài kiểm tra, học với các thẻ màu sẽ rất hiệu quả. Vì làm thế, con bạn sẽ tập trung vào các hình ảnh gắn với các khái niệm cần nhớ. Ngay cả khi con bạn không có tố chất nghệ sĩ cho lắm, thì phác thảo nhanh một hình ảnh có liên quan đến thứ cần nhớ vẫn là một cách hiệu quả.

Bằng vận động. Học bằng cách tham gia vận động thể chất và làm một việc gì đó liên quan đến bài học

Nếu con bạn nhận thức bằng vận động, bạn sẽ thấy chúng không ngừng ngọ nguậy. Chúng sẽ hay bị gán mác là "luôn tay luôn chân" hay "con thoi". Những đứa trẻ này hầu như lúc nào cũng phải nghe những câu như "Ngồi yên nào!", "Đặt chân xuống sàn!" hay "Con không được tới vòi nước công cộng nữa!" Dù các phụ huynh và thầy cô giáo hết đe nẹt lại dỗ dành cũng không thể giữ chúng ngồi yên được. Bọn trẻ buộc phải ngọ nguậy, phải "hành động" trong lúc học nếu không kiến thức sẽ bay đâu mất. Dù những hành động của chúng chỉ đơn giản là nhịp nhịp chân hay đi đi lại lại trong lúc đọc hay học thuộc, nó cũng giúp chúng ghi nhớ hiệu quả hơn.

Anne, một người bạn học theo vận động của tôi, (giờ là một giáo viên thể dục) thừa nhận rằng cha mẹ của cô luôn phiền lòng khi thấy cô không lúc nào ngừng vận động. Mẹ cô bắt phải ở yên trong phòng ngủ dưới tầng hầm cho tới khi làm xong bài tập. Cuối cùng thì cô gái hiếu động nhanh trí này đã tìm ra được một cách để học vào mà vẫn được tự do vận động. Cô tận dụng chính cầu thang tầng hầm. Khi học đánh vần hay từ vựng, mỗi một bậc thang là một chữ hoặc một từ. Khi học lịch sử, mỗi bậc thang là một sự kiện hay một mốc thời gian quan trọng. Khi học địa lý, mỗi bậc thang là một địa phương. Mẹ cô rất bối rối không hiểu tại sao Anne cứ liên tục lên xuống cầu thang. Tất cả những gì bà biết là bài tập của Anne đã được hoàn thành đầy đủ và điểm số của Anne tiến bộ trông thấy.

Những đứa trẻ có thiên hướng học bằng vận động thường chỉ có thể tập trung vào một thứ tối đa 10 phút. Vì vận động với nhóm trẻ này là rất quan trọng, nên nếu là phụ huynh của đứa trẻ như thế, bạn nên gợi ý con thử đặt bài tập lên một tấm bảng cứng rồi tha hồ vừa làm bài tập vừa vận động. Chỉ cần đặt ra thời hạn phải hoàn thành, rồi để mặc đứa con hiếu động của bạn "đổ mồ hôi" để làm bài. Nếu con bạn cần ghi nhớ các thông tin quan trọng, hãy thử kết hợp các động tác cơ thể với những gì cần nhớ.

CáC PHƯƠNG PHáP Đó THẬT SỰ Có TáC DỤNG!

Tôi đã có ba năm kinh nghiệm làm giáo viên tiếng Anh trung học và tôi đã từng dạy lớp Viết luận trung cấp. Lớp học bao gồm học sinh ở các độ tuổi lớn nhỏ khác nhau, thường là các học sinh không đủ năng lực theo học lớp cao cấp nhưng lại thừa trình độ để học lớp cơ bản. Ban giám hiệu gần như ám chỉ rằng tôi chẳng phải cố công phấn đấu gì nhiều. Tôi chỉ cần cố gắng giúp bọn trẻ qua được môn này để có thể tốt nghiệp. Một trong những hoạt động yêu thích nhất của tôi trên lớp là các bài tập từ vựng. Tôi kiên quyết rằng học sinh của mình sẽ được học nói và đọc ở trình độ cao hơn là "học cho biết". Nhưng tuần nào các học sinh của tôi cũng miễn cưỡng làm bài kiểm tra từ vựng, và tuần nào cũng như tuần nào, điểm số vẫn cứ lẹt đẹt.

Cho tới tận cuối học kì, tôi mới có dịp dự một hội nghị về học tập mà diễn giả chính là một chuyên gia về phong cách học. Tôi đã ngồi nghe không sót một chữ nào bài phát biểu của bà. Nhà giáo kiêm nhà nghiên cứu đó đột nhiên đã hệ thống hóa những gì tôi, với tư cách là một giáo viên, đã biết từ lâu. Tất cả các học sinh đều có thể học, nhưng chúng ta không thể mong đợi các em học theo cách giống hệt nhau. Bà đã gợi ý một số phương pháp dạy học thiết thực áp dụng cho mỗi thể thức học nhằm giúp chúng dễ dàng ghi nhớ.

Quay trở lại lớp học vào ngày thứ hai, tôi tràn đầy nhiệt huyết, hăng say truyền tải những thông tin đã học được tới các học sinh thiếu nhiệt tình của mình. Chúng tôi đang chuẩn bị cho bài kiểm tra cuối kì với 84 từ rất khó. Vì từ trước tới nay, các bài kiểm tra hàng tuần đều có kết quả rất kém, học sinh của tôi chẳng mong gì hơn là đỗ vớt trong bài thi cuối kì. Thấy tôi quá phấn khích với phong cách học này, các em cũng thấy hào hứng lây dù chưa hiểu chuyện gì. Tôi thừa nhận với các em rằng bản thân ý tưởng này cũng là rất mới mẻ đối với chính tôi. Tôi hỏi xem lớp có muốn thực hiện một thí nghiệm và học từ vựng cho bài thi cuối kì theo cách hoàn toàn mới hay không.

Tôi giải thích về ba thể thức: nhận thức theo thính giác, theo thị giác và bằng vận động. Mỗi học sinh điền vào bản liệt kê và suy đoán thể thức phù hợp nhất đối với mình. Rồi tôi trình bày kế hoạch: trong ba ngày tới, chúng tôi sẽ dành hết thời gian trên lớp để học từ vựng. Lần này, tôi sẽ chia lớp thành ba nhóm theo phong cách học. Học sinh được tùy ý chọn nhóm, và chuyển nhóm thoải mái.

Đây là hướng dẫn cho mỗi nhóm:

Nhóm học theo thính giác luyện tập bằng cách đọc to lên. Lần lượt từng học sinh sẽ đọc một từ, và một thành viên khác trong nhóm sẽ đưa ra định nghĩa. Nhóm này luôn luôn ồn ào, vì ai cũng đều muốn đọc và thử định nghĩa. Thật may mắn, tôi đã tìm được một phòng phụ để nhóm có thể trao đổi thoải mái mà không làm phiền người khác.

Nhóm học theo thị giác viết các từ vựng cẩn thận lên các thẻ màu và minh họa bằng hình ảnh phù hợp. Thật ra, với đa số thành viên trong nhóm, chỉ cần viết từ đó ra và minh họa trên thẻ màu là thừa sức nhớ được từ vựng, nhưng các em vẫn hào hứng trao đổi thẻ màu để kiểm tra lẫn nhau.

Nhóm học bằng vận động là nhóm không bao giờ ngừng nghỉ! Vì đây là nhóm luôn chân luôn tay, tôi gợi ý các em nên tạo cho mỗi từ một động tác để nhớ được định nghĩa. Đứa nào đứa nấy háo hức chấp nhận thử thách này và đôi khi còn đấu vật với nhau để quyết định động tác nào phù hợp với từ cần học nhất.

Ngày thi cuối cùng cũng đã tới. Thường thì vào ngày thi, tôi luôn phải nghe ít nhất hai kiểu năn nỉ của học sinh khi bước vào lớp: "Cô có thể lùi bài kiểm tra lại được không cô?" hay "Cô cho em xem đề trước đi cô?"

Nhưng ngày hôm đó, tất cả học sinh của tôi tự tin bước vào lớp và nói: "Cô cứ đưa bài thi cho bọn em - bọn em sẵn sàng rồi!" Hai mươi chín cái đầu cắm cúi vào làm bài thi. Nhóm vận động trông thật thú vị. Chúng không ngừng ngọ nguậy, và tới mỗi từ chúng sẽ dừng lại, khua tay múa chân một động tác nào đó (thường là trông rất bí ẩn), rồi đánh dấu câu trả lời và tiếp tục làm câu tiếp theo.

Trong số 29 học sinh "xoàng" của tôi, 26 em không bỏ sót một từ nào. Và trong số ba em còn lại, không em nào bỏ sót quá 5 từ. Tôi chưa bao giờ thấy lớp học của mình háo hức đến vậy! Những học sinh chưa bao giờ đạt được điểm A trong đời giờ tràn ngập niềm vui của thành công. Chúng tôi cùng thảo luận lý do tại sao các phương pháp lại có tác dụng rồi mở tiệc pizza ăn mừng.

Rất phấn khởi, tôi bèn đem thành công của mình chia sẻ với đồng nghiệp trong khoa. Nhưng phản ứng của họ lại như một gáo nước lạnh dội vào mặt tôi. "Bài kiểm tra chắc là quá dễ." "Chắc chị đã nhắc bài cho chúng rồi." "Chắc chúng gian lận." "Ăn may thôi! Chuyện đó sẽ không xảy ra nữa đâu."

Cảm thấy bao phấn khởi tiêu tan hết, tôi suy nghĩ lại về phương pháp của mình. Làm sao tôi chắc chắn được là học sinh của tôi thật sự biết được nhiều như thế? Hai tuần sau, không báo trước, tôi đưa cho chúng một bài kiểm tra với cũng từng đó từ nhưng theo một dạng khác. Điểm hai lần gần như giống hệt nhau. Bọn trẻ cảm thấy không hài lòng vì tôi đã nghi ngờ kiến thức của chúng. "Cô Ulrich, bọn em biết những từ đó mà!"

Mike là một trong những học sinh lớp đó, và sau khi tốt nghiệp, cậu gia nhập Hải quân. Hai năm sau đó, mỗi lần Mike về nhà, cậu đều đến trước cửa lớp học của tôi sau giờ học. "Cô ơi," cậu ta nói, "cô có còn giữ bài kiểm tra từ vựng cũ không ạ?" Tôi đưa và cậu ta sẽ nhanh chóng đánh dấu các câu trả lời rồi tự hào đưa lại cho tôi chấm điểm. Hầu như lúc nào cậu cũng đạt 82/84 điểm (cậu ta hay gặp rắc rối với từ imminent và eminent). Cậu ta cười và nói: "Cô thấy chưa, em đã nói là em biết rất rõ những từ đó mà!"

Không phải thử nghiệm phong cách học nào của tôi cũng cho kết quả rõ rệt hẳn như vậy, nhưng đa phần, kết quả thu được đều cho thấy tiến bộ đáng kể. Do tôi không có nhiều cơ hội đổi mới phương pháp dạy học trong khuôn khổ quy chế của Ban giám hiệu nhà trường, nên tôi tự đứng ra tổ chức các buổi họp phụ huynh định kỳ mỗi tháng một lần. Tôi giúp các bậc phụ huynh có được cách hỗ trợ con mình học tốt hơn. Tôi xin chia sẻ với bạn một số phương pháp yêu thích của tôi:

Nếu con bạn học theo thính giác

• ôn bài bằng cách đọc to lên mọi thứ, hoặc thu xếp cho con học nhóm hoặc học cùng một bạn trên lớp.

• Giúp con tạo giai điệu cho các thông tin cần ghi nhớ - như đặt vè hoặc phổ nhạc.

• Đối với các bài đọc, hãy để con đọc to lên, thậm chí có thể thu vào một máy ghi âm, rồi bật lại để ôn tập.

• Giảm tối đa những thứ thu hút thị giác trong không gian học tập.

Nếu con bạn học theo thị giác

• Cho trẻ những cây chì màu rực rỡ và một không gian rộng tha hồ viết và vẽ.

• Khuyến khích con ghi chép lại hoặc vẽ phác họa những gì được nghe.

• Lưu ý con nên gạch chân hay đánh dấu thật đậm các ý chính trong vở viết thậm chí là trong sách giáo khoa, bất cứ khi nào có thể. Làm thế sẽ giúp bọn trẻ vẽ ra được bức tranh (dù xấu hay đẹp) mô tả các sự kiện, chữ cái, hoặc từ liên quan.

Nếu con bạn học bằng vận động

• Khuyến khích con nghỉ giải lao thường xuyên trong lúc học.

• Cho trẻ học ở nơi có không gian rộng tha hồ viết và vẽ.

• Kể những câu chuyện nhiều tình tiết hành động.

• Hướng dẫn trẻ ghi chép hoặc gạch chân các thông tin trong khi nghe.

Tóm lại, có ba cách tiếp nhận và ghi nhớ thông tin: bằng thính giác, thị giác và vận động. Giờ hãy thêm vào bức tranh của bạn các chi tiết minh họa cách bạn tiếp nhận thông tin. Bạn có thể là một người cụ thể-theo trình tự, trừu tượng-theo trình tự, trừu tượng-ngẫu nhiên hay cụ thể-ngẫu nhiên và có thể tiếp nhận thông tin qua bất cứ thể thức nào trên đây. Hãy xem cậu bé trừu tượng-ngẫu nhiên trong bức tranh cần những gì. Cậu là một người tiếp nhận thông tin chủ yếu qua thị giác.

KẾT LUẬN

Hầu hết mọi người đều thấy mình có ít nhất hai trên ba thể thức nổi trội, mà có khi còn là cả ba. Không ai bị bó hẹp trong một thể thức duy nhất. Nếu bạn không chắc chắn thể thức nào phù hợp với con mình, hãy thử từng thể thức cho đến khi tìm ra thể thức phù hợp nhất. Quá trình này có thể kéo dài. Nhưng điều cốt yếu là tìm được phương pháp ghi nhớ và ôn tập hiệu quả nhất cho từng cá nhân!