CHƯƠNG II

CUỘC ĐỜI TA BỊ GIAM LỎNG TRONG NIỀM VUI GIẢ TẠO

CON ĐƯỜNG TẮT GIÚP NÃO BỘ TÌM ĐƯỢC NIỀM VUI: NIỀM VUI GIẢ TẠO

Có một bức tranh như thế này: Một cô gái béo phì đứng trước gương, nhưng cô ta nhìn thấy mình trong gương là một cô gái thân hình mảnh mai, duyên dáng. Đừng tưởng rằng đây là một bức tranh siêu thực, bức tranh này đang phác họa rất chân thực tình trạng cuộc sống của rất nhiều người.

Nhất định bạn sẽ cảm thấy hứng thú với chiếc gương trong tranh. Chiếc gương ấy có ma lực gì mà có thể biến một người béo như thế trở nên hoàn mĩ, mảnh mai như vậy? Thực ra đây không phải là ma lực của chiếc gương mà là ma lực tư tưởng mà ai trong chúng ta cũng có. Sở dĩ chiếc gương sản sinh ma lực là bởi vì cán cân vui vẻ trong lòng chúng ta đang phát huy tác dụng.

Sự thực cơ thể to béo của cô gái chính là vật cần đo lường mà cô ta đặt trong đĩa cân hiện thực của cán cân vui vẻ. Nếu lúc này cô ta đặt quả cân vui vẻ vào trong đĩa cân cái tôi, vậy thì hình ảnh trong gương chính là dáng vẻ chân thực của cô ta chứ không phải hình ảnh đã được tô vẽ, chỉnh sửa. Quả cân vui vẻ có thể thúc đẩy cô ta khách quan đối diện với sự thật to béo của mình, đồng thời sẽ thúc đẩy cô ta áp dụng phương pháp hành động tích cực, hữu hiệu với hiện trạng béo phì này. Cuối cùng, nó sẽ rút ngắn khoảng cách giữa cô ta với hình mẫu lí tưởng của mình, khiến cô ta vừa trưởng thành, đồng thời có được niềm vui thật sự.

Nhưng khi cô ta đối diện với sự “phì nhiêu” của mình, cô ta không thể khống chế cái miệng tham ăn của mình, nhấc cao đôi chân nặng nề của mình, thực hiện biện pháp ứng phó tích cực để cải thiện hiện trạng. Sở dĩ cô ta không thể thông qua hành động để thay đổi diện mạo của mình là bởi vì hành động tích cực, chủ động không thể thấy hiệu quả ngay lập tức. Nước xa không cứu được lửa gần, cô ta không thể trong nháy mắt xua đi xung đột tâm lí tạo thành do sự cách biệt giữa bản thân trong lý tưởng và bản thân trong hiện thực, bởi thay đổi nào cũng cần một quá trình.

Ngoài ra, còn có ba kẻ nữa đang trói buộc tay chân của cô ta, khiến cô ta không thể hành động, một là con quỷ nhát gan – nỗi sợ hãi, một là con sâu lười – tính lười biếng, và một người tàng hình – sự vô thức. Trong chương sau, tôi sẽ giới thiệu chi tiết diện mạo đặc trưng của ba kẻ này, để chúng ta có thể nhận ra chúng bất cứ lúc nào.

Tác hại của việc buồn phiền trong thời gian dài còn vượt xa ảnh hưởng của bệnh béo phì đối với sức khỏe của chúng ta. Không thể thông qua hành động tích cực để cải thiện hiện trạng, nhưng cũng không thể ở trong trạng thái xung đột tâm lí quá lâu, vậy thì chúng ta nên làm thế nào?

Để con người nhanh chóng quay trở về trạng thái vui vẻ, yên bình, bộ não thông minh đã tìm cho chúng ta đường tắt để giải quyết xung đột trong lòng – niềm vui giả tạo. Cán cân vui vẻ của chúng ta lấy việc theo đuổi niềm vui làm nguyên tắc. Nếu chúng ta đặt quả cân mất cân bằng trong đĩa cân cái tôi của cán cân vui vẻ, vậy thì chúng ta có thể nhanh chóng có được niềm vui, nhưng niềm vui này chỉ là niềm vui giả tạo.

Vậy thế nào là niềm vui giả tạo?

Niềm vui giả tạo chính là cảm giác vui vẻ khi - trong trò chơi tư tưởng của bản thân - chúng ta có được cảm giác vượt trội và tất cả đều nằm gọn trong mình.

Khi trong nội tâm chúng ta nảy sinh xung đột, cho dù rốt cuộc sự thật như thế nào, thì thông qua giải thích hợp lí hóa về hiện thực, khiến bản thân vờ như không nhìn thấy sự khác biệt giữa cái tôi trong lí tưởng và cái tôi trong hiện thực, từ đó nhanh chóng xua đi xung đột trong lòng, đưa bản thân quay trở về trạng thái vui vẻ, đó chính là con đường chúng ta theo đuổi niềm vui giả tạo.

Giải thích hợp lý hóa là việc giải thích hành vi bản thân không được người khác hưởng ứng, hoặc giải thích sự khác biệt giữa cái tôi trong lí tưởng và cái tôi trong hiện thực sao cho đó là sự phát sinh của sự việc có nguyên nhân đặc biệt, hoặc bản thân bất đắc dĩ, hoặc những hành vi này có mặt tốt của nó... Chúng ta bỏ qua sự khác biệt về hình tượng bản thân trong lí tưởng và bản thân trong hiện thực, để qua đó, bảo vệ hình tượng tốt đẹp của bản thân, đạt được hiệu quả mĩ hóa bản thân.

Hình tượng hoàn mĩ của cô gái hiện lên trong gương chính là sự mô tả một cách chính xác niềm vui giả tạo. Vẫn là vóc dáng ấy, nhưng cô ta giải mã sự béo phì của mình thành bản thân vẫn chưa phải là quá béo hoặc mình là một cô gái vốn mảnh mai, bất cứ lúc nào cũng có thể biến thành hình dáng trong gương. Giải thích như vậy có thể khiến xung đột trong lòng mà cơ thể béo phì gây ra cho cô ta tạm thời biến mất, khiến bản thân coi như không thấy thực tế bản thân béo phì. Trong tình huống này, hình ảnh nhìn thấy trong gương chính là dáng vẻ mảnh mai, khí chất nho nhã trong lí tưởng của cô ta.

Mặc dù xung đột trong lòng cô ta tạm thời biến mất nhưng sự khác biệt giữa bản thân trong lí tưởng và trong hiện thực vẫn tồn tại. Niềm vui giả tạo có thể khiến cô ta yên tâm tiếp tục ăn uống, tiếp tục ngủ nghỉ. Nhưng đối với cô ta mà nói, sự khác biệt giữa bản thân trong lí tưởng và trong hiện thực sẽ càng ngày càng lớn, cuối cùng trở thành một vách ngăn không thể vượt qua được.

Khi chìm đắm trong niềm vui giả tạo, chúng ta đang ở trong thế giới tư tưởng của bản thân, chơi trò chơi tự hưởng lạc, tự tạo cho mình cảm giác tươi đẹp, tất cả đều nằm gọn trong tay mình. Niềm vui giả tạo kéo dài khoảng cách giữa cái tôi với hiện thực, khiến lí tưởng cuộc đời chúng ta trở nên xa vời.

Một ngày, chúng ta bước vào toa tàu điện ngầm, bỗng nhiên nhận ra cánh quạt trong toa tàu đã được thay thế bằng điều hòa, trong khi đó mình của hôm nay với mình của năm năm về trước không có gì thay đổi; khi chúng ta nhìn thấy mùa xuân hoa lại nở, nhưng cuộc sống của mình thì không có gì khởi sắc; khi chúng ta nhìn thấy mình trong gương không còn là một người hồn nhiên nữa, ngoài ánh mắt mơ hồ và tuổi xuân đã đi qua, không thể tìm thấy sự thay đổi tươi mới nào; chúng ta sẽ không khỏi kinh ngạc tự hỏi là cái gì đã đưa chúng ta tới mức độ như ngày hôm nay. Tiếp theo, cùng tìm hiểu xem, chúng ta đã từng chút từng chút tiêu hao cuộc đời của mình trong niềm vui giả tạo như thế nào.

NIỀM VUI GIẢ TẠO TỰ HƯỞNG LẠC

| CÁI TÔI KHÔNG THỂ CÔNG KÍCH

Tôi có một người bạn rất thích chơi game. Cậu ta thường chơi game đến tận khuya, dẫn đến mắt bị đau và cơ lưng thương tổn, vì thế bị buộc thôi việc.

Tôi đã nhìn thấy dáng vẻ say sưa của anh ta khi chơi game, và thường nói đùa với anh ta rằng: “Lúc cậu làm việc giống như đang đốt pháo vậy, lúc nào cũng muốn bỏ chạy; lúc chơi game thì say đắm giống như đi tắm nắng mùa xuân vậy.”

Tôi cũng đã từng khuyên anh ta vô số lần: “Cậu cứ tiếp tục thế này không tốt cho sức khỏe đâu, dán mắt vào màn hình máy tính cả ngày rồi, buổi tối còn muốn tiếp tục, kiểu gì cũng mù”.

Bạn có biết anh ta giải thích việc mình nghiện chơi game như thế nào không?

Anh ta nói: “Chơi game có thể rèn luyện tính linh hoạt cho bộ não; chơi game là mốt của người trẻ tuổi; chơi game là phương pháp tốt để giảm áp lực...” Tóm lại là có lấy rổ đựng cũng không hết những lời giải thích thao thao bất tuyệt đó.

Nếu bạn cũng là người nghiện chơi game, chắc hẳn bạn còn có những lời biện hộ đặc sắc hơn cả anh ta?

Một lần, tôi đến giúp anh ta chuyển nhà. Có một chiếc giường phải chuyển đi, nhưng không gian trong phòng khá hẹp, người của công ty chuyển nhà làm thế nào cũng không chuyển chiếc giường ra được.

Anh ta bực mình, đi lên chỉ huy những người đó, chẳng mấy chốc đã khiêng được chiếc giường ra khỏi phòng.

Lúc ấy, anh ta đắc chí nói: “Cậu nhìn thấy rồi chứ? Đây chính là tác dụng của chơi game. Người không chơi game như cậu còn lâu mới nghĩ ra cách này.”

Tôi chỉ còn nước kinh ngạc, thốt lên một câu: “Nếu cậu mở công ty chuyển nhà, ba năm sau nhất định có thể lên sàn chứng khoán.”

Mặc dù là nói đùa nhưng không khó nhận ra anh ta tích cực bảo vệ chuyện mình mê chơi game như thế nào. Lúc nào anh ta cũng muốn chứng minh mặt chính xác, tích cực của sự việc mà mình nhìn thấy, còn những người nghi ngờ và khuyên nhủ anh ta, chỉ là nhìn thấy mặt sai lầm, tiêu cực của sự việc.

Mỗi người chúng ta không ít thì nhiều đều có một vài thói quen xấu. Mặc dù những thói quen này ảnh hưởng tới sức khỏe, tâm sinh lý của chúng ta, nhưng chúng luôn luôn ở bên cạnh chúng ta, chưa bao giờ bị chúng ta bỏ rơi. Sở dĩ chúng ta không bỏ rơi chúng, là bởi vì thông qua lời giải thích hợp lí hóa, chúng ta đã giải thích những thói quen xấu này thành thói quen tốt, hoặc coi chúng không tồn tại.

Thói quen xấu cần chúng ta tiêu tốn rất nhiều tinh thần, sức lực để bảo vệ chúng. Điều đó đã chứng minh, chúng không giống ưu điểm của chúng ta - khiến chúng ta cảm thấy thoải mái, nếu không, chắc hẳn ta đã không cần phải giải thích, không cần phải dốc hết tâm tư để bảo vệ những hành vi này của mình. Những hành vi này có nhiều điểm khác biệt với hình tượng cái tôi lí tưởng, chúng ta cần phải thông qua sự giải thích hợp lí hóa để ngụy trang bản thân thành người có phẩm chất tốt đẹp. Chỉ có như thế, chúng ta mới có thể an tâm tận hưởng niềm vui giả tạo mà chúng mang tới. Khi chúng ta dồn hết sức lực để bảo vệ thói quen xấu của bản thân, chúng ta sẽ bị những thói quen xấu này khống chế.

Hẳn nhiều người đã nghe thấy người nghiện rượu giải thích về hành vi uống rượu triền miên của mình: Lúc vui uống rượu có thể khiến chúng ta càng vui hơn, lúc buồn uống rượu có thể giải sầu; uống rượu có thể kết thêm nhiều bạn, có lợi cho cả việc công lẫn việc tư; không uống rượu thì không phải đàn ông, không uống rượu thì không xứng đáng tình nghĩa huynh đệ...

Nếu họ thừa nhận uống rượu sẽ khiến tình trạng máu nhiễm mỡ của mình càng ngày càng nghiêm trọng, sẽ gây bệnh viêm gan, xơ gan hoặc viêm dạ dày mãn tính, ngoài ra còn khiến họ dễ kích động, lái xe sau khi uống rượu còn là chuyện vi phạm pháp luật, vậy thì sau đó, họ nên làm thế nào?

Không cần nghĩ cũng biết, nếu như vậy, tiếp theo, họ phải mất rất nhiều thời gian để đấu tranh với rượu. Đây là một quá trình lâu dài, cũng sẽ là một quá trình rất gian khổ. Ngược lại, giải thích hợp lí hóa những thói quen này của mình sẽ đơn giản hơn rất nhiều. Chỉ cần bộ não đưa ra phản ứng đơn giản, không mất sức, họ có thể coi những thói quen xấu này không tồn tại. Như thế, có thể tiếp tục tận hưởng niềm vui giả tạo mà những thói quen xấu này mang lại, đồng thời còn có thể bảo vệ hình tượng tốt đẹp của bản thân.

Sở dĩ chúng ta không tích cực thay đổi những thói quen xấu này là bởi vì chúng ta không muốn thừa nhận những hành vi này không tốt. Chúng ta lo sợ nếu thay đổi, không những không thể thấy hiệu quả tức thì, mà còn sẽ chứng thực chúng ta không thể làm gì chống lại những hành vi này, điều đó sẽ gây thêm tổn thương cho bản thân. Thừa nhận khuyết điểm hoặc sai lầm của mình, đối với chúng ta mà nói, chẳng khác nào hành vi hủy diệt. Thừa nhận bản thân sơ suất hoặc sai lầm về một mặt nào đó sẽ khiến chúng ta cảm thấy thứ bị phủ định không phải là một phần trong cái tôi mà là toàn bộ cái tôi, giống như bản thân thật vô dụng, không có thuốc chữa vậy. Điều đó sẽ uy hiếp tới cái tôi hài hòa mà một tay chúng ta xây dựng nên.

Nhà văn Samuel Smiles đã từng nói: “Gieo suy nghĩ, gặt hành vi; gieo hành vi, gặt tính cách; gieo tính cách, gặt số phận.”

Sở dĩ hôm nay chúng ta vẫn tầm thường như vậy, chính là vì chúng ta đã quen với việc tiến hành hợp lí hóa hành vi của bản thân. Khi những hành vi không tốt khiến chúng ta nảy sinh cảm giác bất lực, chúng ta đã giải thích nó thành tốt theo thói quen. Khi cái tôi trong hiện thực và cái tôi trong lí tưởng nảy sinh xung đột, chúng ta đã ôm lấy niềm vui giả tạo theo thói quen, trong khi đó vứt cái tôi chân thực sang một bên.

Chúng ta bỏ tâm sức xây dựng cho mình một hình tượng tốt đẹp giả tạo, tập trung quá nhiều tinh thần và sức lực trong việc giải thích hợp lí hóa, thì làm gì còn cơ hội nhìn rõ nhu cầu thật sự của bản thân nữa? “Tốt” có nghĩa là chúng ta không thể công kích, “tốt” cũng có nghĩa là chúng ta hoàn mĩ, không tỳ vết. Nếu đã như vậy, chúng ta đâu cần thiết phải có sự thay đổi? Có một câu nói như thế này: “Sự hoàn mĩ của một người nằm ở chỗ có thể tìm ra khuyết điểm của bản thân”. Trong khi đó, sự hoàn mĩ trong quan điểm của chúng ta là thứ không thể công kích. Những điểm “tốt” này cứ thế chắn ngang con đường chúng ta bước tới thành công, hạn chế sự tiến bộ của chúng ta.

Niềm vui giả tạo mà chúng ta tìm thấy được trong thói quen xấu và hành vi không tốt của bản thân thực chất là: Chúng không hề tồn tại; bản thân ta có thể thoát khỏi chúng bất cứ lúc nào và nhìn thấy ý nghĩa tích cực, đúng đắn của những hành vi này.

| HÀNH ĐỘNG SÁNG SUỐT

Có phải bạn cũng đã từng có những trải nghiệm như thế này?

Bạn có một công việc tương đối nhẹ nhàng, ổn định, trừ các khoản chi tiêu, bạn vẫn còn tiền để dành.

Khi bạn nhìn thấy những người bạn cùng lớp kiếm được nhiều tiền hơn mình, bản thân cảm thấy không yên lòng, liền hạ quyết tâm đổi công việc tốt hơn.

Bạn bắt đầu gửi sơ yếu lí lịch đi khắp nơi, bỏ thời gian lén đi phỏng vấn ở các công ty khác. Bận rộn suốt mấy hôm, cuối cùng bạn phát hiện ra rằng nếu không yêu cầu quá cao thì mức lương sẽ bằng hiện tại, nếu không thì lại cần thường xuyên làm thêm, cường độ công việc quá cao.

Suy đi tính lại, bạn liền an ủi bản thân, bằng lòng với sự ổn định hiện tại. Bạn nghĩ rằng những người bạn khác mặc dù kiếm được nhiều tiền nhưng từ sáng đến tối họ phải làm thêm miệt mài, mệt muốn chết. Ngoài ra còn có rất nhiều bạn không bằng mình, công việc của họ rất bận, tiền lương hàng tháng vừa đủ nộp tiền thuê nhà, cuộc sống còn phải cần gia đình chu cấp, bạn bè họp mặt rất ít khi bỏ tiền, cứ đến lúc thanh toán là trốn trong nhà vệ sinh.

Để bảo vệ hình tượng của mình trong lòng các bạn, đồng thời cũng tránh nguy cơ chuyển việc có thể khiến bản thân tệ hơn, bạn lựa chọn cách sống an toàn hơn, bảo thủ hơn – tiếp tục “giữ vững” vị trí hiện tại.

Bạn sẽ không thừa nhận đây là sự lùi bước, bạn sẽ nói đây là cách nghĩ thực tế, bởi vì công việc hiện tại tương đối nhẹ nhàng, thời gian rảnh rỗi, còn có thể làm một số việc mình thích. Nhưng thực tế là đến tận hôm nay, bạn cũng không làm bất kì việc gì khác mà mình thích ngoài công việc.

Chúng ta rất khó thay đổi hiện trạng để đưa ra hành động tích cực, bởi vì chúng ta sợ nhìn thấy bộ mặt chân thực là bản thân bất lực với hiện trạng của mình. Chúng ta chỉ cần biện hộ cho sự lựa chọn của mình là có thể an tâm tiếp tục cuộc sống an phận thủ thường ngày này qua ngày khác. Những cái gọi là lời giải thích chính là sương mù mà chúng ta tạo ra để không phải nhìn rõ hiện trạng của mình.

Một học viên đã từng tranh luận với tôi về vấn đề hôn nhân và sự nghiệp. Cậu ta nói hôn nhân sẽ ảnh hưởng tới sự phát triển sự nghiệp của bản thân, vì thế cậu ta chống lại áp lực từ phía cha mẹ, kiên quyết không kết hôn. Cậu ta giải thích rằng, vợ và con sẽ chiếm quá nhiều thời gian của cậu ta, dẫn đến bản thân không thể chuyên tâm vào sự nghiệp; kết hôn sẽ phải mua nhà, còn phải nuôi vợ con, lấy đâu ra tiền để lập nghiệp nữa?

Tôi hỏi cậu ta một câu hỏi: “Em không kết hôn, không phải bận tâm về gia đình, hơn nữa, em phấn đấu, lăn lộn cũng gần mười năm rồi, vậy thì sự nghiệp của em nhất định rất thành công đúng không?”

Thực tế là cậu ta không hề thành công trong sự nghiệp. Tất cả chỉ là cái cớ cậu ta biện hộ cho việc tới nay vẫn chưa kết hôn. Cậu ta muốn dùng nó để bảo vệ hình tượng tốt đẹp của bản thân. Khi chúng ta dùng ý chí khăng khăng bảo vệ sự lựa chọn của mình, chính là ta đang chứng minh điều ngược lại, rằng chúng ta không có tự tin với sự lựa chọn của mình, đang nghi ngờ sự lựa chọn của mình.

Cuộc sống là một quá trình không ngừng đưa ra sự lựa chọn. Đối với sự lựa chọn của bản thân, lúc nào chúng ta cũng có thể thông qua giải thích hợp lí hóa để chứng minh đó là hành động sáng suốt. Sở dĩ chúng ta sẽ bảo vệ lựa chọn của mình theo thói quen, là bởi vì: Một mặt, chúng ta có thể có được cảm giác vượt trội bằng hành vi đó; mặt khác, chúng ta sợ rằng phủ định sự lựa chọn của bản thân sẽ chứng minh bản thân không có tầm nhìn, từ đó khiến cái tôi trở nên kém cỏi.

Trong sự lựa chọn của mình, niềm vui giả tạo mà chúng ta tìm thấy là: Bản thân có tầm nhìn xa trông rộng; đó là hành động sáng suốt của bản thân.

| HẠN CHẾ ĐẾN TỪ CHÍNH CHÚNG TA

Để bắt đầu chương này, trước tiên hãy làm câu hỏi lựa chọn. Hãy lựa chọn những câu mà bạn cho rằng đáp án là “Đúng” trong các mục dưới đây:

☛ Có phải bạn cảm thấy không có tiền thì không thể làm điều mình muốn làm?

☛ Có phải bạn cho rằng thành công là chuyện của số ít người, không liên quan nhiều đến bạn?

☛ Có phải bạn không quen thuộc với ngành nghề khác, vì thế không dám bước chân vào?

☛ Có phải bạn cho rằng mình không có trình độ học vấn cao thì không thể tìm được công việc tốt hơn?

☛ Có phải bạn cho rằng mình đã già rồi, không nên quá tham vọng?

☛ Có phải bạn cho rằng mình không đẹp trai thì sẽ vĩnh viễn không thể bước chân lên sân khấu tráng lệ?

☛ Có phải bạn cho rằng mình hướng nội thì không thể đứng trên sân khấu diễn thuyết?

Cho dù bạn lựa chọn đáp án nào, chúng đều trở thành sự hạn chế với việc thực hiện cái tôi của bạn. Trong cuộc sống, những cái cớ nào khiến chúng ta không cần phải bỏ ra nhiều nỗ lực thì thông thường chúng ta sẽ làm theo.

Rất nhiều người cho rằng một số nhân tố nào đó của bản thân đã hạn chế ta làm một việc gì đó, hơn nữa, theo lối mòn tư duy, cũng cho rằng những việc này vốn không phải việc mà bản thân có thể làm được. Nhận thức như vậy khiến chúng ta thỏa mãn với hiện trạng, an phận làm công việc mà hiện tại mình đang làm, không dám tham vọng quá nhiều.

Nếu chúng ta thật sự cho rằng bản thân bị hạn chế, chứ không phải chúng ta không nhích được cái cơ thể tham lam lưu luyến hưởng thụ niềm vui giả tạo của mình, vậy thì những quan niệm này thật sự sẽ chôn chân chúng ta ở chỗ cũ, khiến chúng ta không thể nhúc nhích. Còn nếu ngược lại thì cuộc đời của chúng ta sẽ rộng mở, không bị trói buộc.

An sinh ra trong một gia đình ở miền núi Tây Bắc. Do gia cảnh nghèo khó nên không có tiền tiếp tục đi học. Sau khi tốt nghiệp cấp hai, cậu ta ở nhà làm nông.

Vì không muốn mãi mãi chôn vùi mơ ước của mình ở vùng núi như thế, An dự định tự học ở nhà. Cậu đã cân nhắc rất nhiều con đường tự học thành tài, sau khi tính toán thiệt hơn, cuối cùng lựa chọn tự học mĩ thuật.

Trong những tháng ngày sau đó, An bắt đầu tích cóp từng đồng, cuối cùng đã kiếm đủ tiền mua một cuốn sách. Cậu nóng lòng đến hiệu sách cách nhà hơn bốn mươi cây số, mua về cuốn hướng dẫn học mĩ thuật đầu tiên, bắt đầu tự học vẽ ở nhà.

Sau hai năm khổ luyện ở nhà, một người cùng quê đi làm ở ngoài về nói với cậu, ở thành phố có rất nhiều công ty tuyển kĩ sư đồ họa. An rất vui, thầm nghĩ cuối cùng những thứ mình học cũng không uổng phí. Thế là cậu hạ quyết tâm phải lên thành phố thử xem sao.

Một tuần sau, An cầm số tiền ít ỏi vay được từ một người bạn, bước lên chuyến tàu về thành phố. Năm ấy cậu 18 tuổi, chưa bao giờ đi xa, cũng chưa từng va chạm với bên ngoài.

Sau khi lên thành phố, ban ngày, An đi khắp nơi tìm việc, buổi tối chạy về bến tàu, ngủ trong phòng chờ tàu. Cậu mang ít tiền, không dám thuê nhà trọ, cũng không dám ăn gì khác. Mỗi ngày chỉ có thể ăn bốn cái bánh mì, uống nước lã.

Thấm thoát đã hai mươi ngày trôi qua, tiền trong túi cạn dần, nhưng vẫn chưa có công ty nào tuyển dụng cậu. Bởi vì kĩ sư đồ họa mà các công ty tuyển dụng đều cần làm việc bằng máy tính, hơn nữa, ít nhất phải có bằng cao đẳng. An không thể đáp ứng đủ yêu cầu của họ.

Nhưng An không hề nhụt chí. Trong hai tháng sau đó, cậu vừa rửa bát trong nhà hàng, vừa tranh thủ thời gian ngồi vỉa hè bán đồ lưu niệm, cuối cùng đã có thêm tiền.

Có tiền, An lập tức đăng kí lớp bồi dưỡng vi tính, rồi tìm một phòng trọ rẻ nhất để ở. Lúc ấy, trong tay cậu chỉ còn lại đủ tiền sinh hoạt trong một tháng. Ngày nào cậu cũng mang bốn cái bánh mì, sáng sớm đến cổng trường học vi tính chờ mở cửa, học đến tận khi trường đóng cửa, cậu mới chịu đi về.

Sau vài tháng chăm chỉ học hành, cậu đã may mắn trở thành nhân viên đồ họa của một công ty đúng như mong ước. Mặc dù còn chưa hiểu rõ về máy tính nhưng công việc của cậu vẫn nhận được sự khen ngợi của giám đốc.

Khi ấy, mạng internet vừa mới thịnh hành trong nước. Sau nửa năm làm việc, An lại bắt đầu học thiết kế trang web. Sau đó, An được nhận vào một công ty mạng quy mô lớn, đảm nhiệm vai trò quản lý bộ phận thiết kế.

Cuộc đời của An vẫn đang không ngừng thay đổi. Hai năm sau, mặc dù không biết một chút gì về ngành truyền thông, nhưng cậu ấy đã mở một công ty quảng cáo. Về sau, tích cóp được chút vốn, An lại bước chân vào lĩnh vực kĩ thuật mới. Hiện giờ, cậu ấy đang đầu tư vào thị trường tiền tệ.

Từ tay trắng đến có một cuốn sách hướng dẫn học mỹ thuật, từ một thông tin của đồng hương đến bước chân lên chuyến tàu về thành phố, từ ngủ ở ga tàu hỏa đến làm việc trong nhà hàng... đến tận khi bước vào thị trường tiền tệ như ngày hôm nay. Tất cả những việc này, An đã làm trong mười năm ngắn ngủi.

Một lần, mấy người bạn chúng tôi cùng An đi du lịch. Khi đi qua quê của cậu ấy, chúng tôi nhân tiện ghé thăm nhà cậu. Lúc An nói sắp tới nơi, tôi vẫn mong chờ đi qua một dãy núi là có thể nhìn thấy ngôi làng nhỏ đã nuôi dưỡng cậu ấy. Nhưng chúng tôi rẽ qua vô số ngã rẽ, đi qua hết ngọn núi này đến ngọn núi khác mà vẫn chưa tới. Đúng lúc tôi sắp tuyệt vọng thì An chỉ tay về phía một rãnh núi nhỏ ở phía xa và nói: “Chính là chỗ đó.”

Tôi nhìn làng quê nhỏ bé thoát ẩn thoắt hiện giữa rừng núi, trong lòng không khỏi khâm phục, ngôi làng nhỏ heo hút, dường như bị tách biệt khỏi thế giới bên ngoài. Thật khó có thể tưởng tượng được năm ấy An đã bước ra khỏi nơi này như thế nào.

Rất nhiều người có điều kiện kinh tế, sinh ra trong một môi trường rất tốt, nhưng lại viện cớ này cớ nọ để tự bó buộc bản thân. Còn An thì sao, cậu ấy thật sự không có gì cả. Thứ cậu ấy có chính là lần nào cũng dốc hết sức mình để làm việc mà mình muốn làm và một trái tim không bị trói buộc.

Có lẽ, bạn sẽ nói hạn chế về kinh tế, môi trường thì có thể cải thiện, vậy hạn chế trên cơ thể thì sao? Những khiếm khuyết trên cơ thể là rất khó thay đổi, chúng ta sao có thể đột phá được?

Chắc hẳn nhiều người trong số chúng ta đã từng biết đến Nick Vujicic, người đàn ông khoảng 30 tuổi, vừa không có cánh tay cũng không có chân. Mặc dù anh không có tay chân nhưng anh sống rất vui vẻ. Không những có thể tự ăn cơm mà anh còn có thể đá bóng, chơi golf, trượt băng, cũng có thể một mình leo lên bàn diễn thuyết mà không cần tới sự giúp đỡ của bất cứ người nào.

Khi Nick đứng trên bàn với nửa thân trên, ngay cả cánh tay cũng không có, khi anh diễn thuyết một cách dõng dạc, hùng hồn thì sức sống mãnh liệt và tinh thần không bao giờ khuất phục toát ra từ con người anh quả thực khiến người ta không thể tưởng tượng được. Những người được gặp anh, nghe anh diễn thuyết, đều cảm thấy vô cùng khâm phục.

Chúng ta có tay có chân, nhưng lại muốn tìm đủ mọi lí do để hạn chế bản thân. Thật sự là những lí do ấy hạn chế chúng ta sao?

Bất kì hạn chế nào cũng đều bắt nguồn từ chính chúng ta. Mọi vấn đề nảy sinh ở trong tim chúng ta. Chỉ cần chúng ta coi một số nhân tố nào đó là hạn chế, vậy thì nó sẽ ngay lập tức trở thành chướng ngại, hạn chế sự phát triển của chúng ta.

Rất nhiều điều kiện mà chúng ta không có, sở dĩ sẽ trở thành điểm hạn chế, thực ra là vì chúng ta có một trái tim dễ dàng bị hạn chế. Cái gọi là hạn chế chính là cái cớ để bản thân không làm một vài chuyện nào đó, là sự lấp liếm sự bất lực của bản thân về một mặt nào đó, cũng chính là phương thức để tránh cho bản thân trở nên khô héo. Đồng thời còn là vì chúng ta tham lam niềm vui giả tạo mà không thể nhấc nổi tấm thân nặng nề của mình lên.

Để có được niềm vui giả tạo, chúng ta có thể không cần nhìn rõ bộ mặt thật của mình, có thể bất chấp cảm nhận chân thực của bản thân, có thể coi tất cả những gì xung đột với niềm vui giả tạo là hạn chế của thực tế mang lại cho chúng ta. Nhưng trên thực tế, tất cả hạn chế chỉ có thể chứng tỏ chúng ta là người bất lực với bản thân.

Cần phải nhớ rằng, trên sân khấu cuộc đời, không có nhiều cái “nên như thế nào”, “cần phải như thế nào”, chỉ có một quy tắc duy nhất, đó chính là “mình phải như thế nào”.

Qua những việc bản thân chúng ta không làm được, niềm vui giả tạo mà chúng ta tìm thấy là: Đó không phải là lí do xuất phát từ bản thân tôi.

NIỀM VUI GIẢ TẠO VƯỢT THỜI GIAN KHÔNG GIAN

| HÀO QUANG NĂM ẤY

Khải là một anh chàng đẹp trai, khỏe khoắn. Anh đã bước vào ngưỡng cửa của tuổi ba mươi nhưng tình cảm lại không cùng anh sánh bước vào giai đoạn mới của cuộc đời giống như mong đợi, đến bây giờ anh vẫn chưa tìm thấy ý trung nhân.

Anh thường xuyên kể với đồng nghiệp ở công ty, bạn gái cũ không những giàu có, có học thức mà còn rất yêu anh. Những câu chuyện giữa Khải và bạn gái cũ, tất cả mọi người trong công ty đều biết – Bạn gái của anh lái xe đến công ty chờ anh tan làm, họ đến nhà hàng Âu ăn cơm, cùng đi xem những buổi biểu diễn lớn, còn cùng nhau đi dạo trên bờ biển... Cuộc sống hạnh phúc ấy của anh kết thúc bởi lí do bạn gái ra nước ngoài.

Về sau, đồng nghiệp trong công ty phát hiện ra một quy luật, nguyên nhân khiến Khải và bốn người bạn gái mà anh đã từng qua lại không thể đi đến kết cục hạnh phúc đều là vì hình bóng “cô bạn gái” đã ra nước ngoài. Thực ra, bạn gái của anh ta đều là những cô gái bình thường, họ cũng không ra nước ngoài. Chỉ là anh ta muốn mượn quá khứ để nâng sĩ diện cho bản thân, không muốn người khác nghĩ rằng anh ta là người thất bại trong tình cảm.

Rất nhiều người khi kể về người yêu cũ, đều sẽ bất giác thêm mắm thêm muối, dùng kỉ niệm đó để nâng cao thể diện của mình. Cũng giống với việc miêu tả người yêu cũ, chúng ta thích miêu tả tất cả những gì đã qua một cách vô cùng tươi đẹp. Ví dụ, ở trường mình được thầy cô quý mến như thế nào; trong sự nghiệp mình đã từng giành được nhiều thành tựu huy hoàng ra sao; mình từng thu hút ánh mắt của người khác giới như thế nào...

Lúc nào chúng ta cũng có thể tích cực dùng phương thức tự thổi phồng bản thân, tô vẽ lại ký ức của mình, biến cái tôi bình thường không có gì nổi bật trong quá khứ trở nên nổi bật và xuất chúng. Qua đó ám chỉ bản thân mình hôm nay vẫn ưu tú và có giá trị như thế.

Lúc nào chúng ta cũng nhớ những chuyện khiến chúng ta vui vẻ và có cảm giác thành công trước đây mà thường không nhớ đến những chuyện khiến bản thân xấu hổ và cảm thấy thất bại, cho dù có thể nhớ ra, chúng ta cũng sẽ giải thích nó là tốt.

Một người bạn của tôi thích chơi piano, và thực sự, cô ấy chơi cũng rất hay.

Có một lần, cô ấy và tôi nói về chuyện tham gia cuộc thi piano toàn quốc năm xưa. Trong cuộc thi lần ấy, cô ấy chỉ đứng thứ chín.

Cô ấy nói: “Những người tham gia cuộc thi piano lần ấy toàn là cao thủ. Còn mình không có kinh nghiệm thi đấu, quá căng thẳng, dẫn tới sơ suất. Thực ra, chỉ thiếu một chút nữa là mình có thể vào top ba.”

Chúng ta thường quen với việc biện hộ kinh nghiệm thất bại là “thiếu một chút nữa là được” chứ không nhìn thấy sự thật thất bại.

Với quá khứ, chỉ cần những chỗ có thể khiến niềm vui giả tạo của chúng ta len lỏi vào, chúng ta sẽ tuyệt đối không bỏ qua.

Có một học viên kể với tôi một chuyện ám ảnh cậu ta rất nhiều năm. Lúc cậu ta mới đến thành phố này, không tìm được công việc thích hợp, nên đã làm thuê cho một nhà hàng. Do cậu ta làm việc chăm chỉ, ham học, lại có chí, nên được ông chủ nhà hàng rất quý mến.

Làm việc chưa đầy hai tháng thì chuyện xui xẻo đã xảy ra. Nhà hàng sắp bị giải tỏa, cậu ta lại phải lang thang khắp nơi tìm việc.

Lúc ấy, ông chủ vì quý mến cậu ta, lại biết cậu ta đã học qua kế toán, tỏ ý muốn giới thiệu cậu ta tới công ty của một người bạn thân làm việc.

Một hôm, ông chủ đưa cậu ta đi phỏng vấn. Bạn của ông chủ hỏi cậu có biết dùng máy tính không. Lúc ấy, cậu ta gật đầu theo bản năng. Không ngờ bạn của ông chủ yêu cầu cậu ta lập bảng tính ngay tại chỗ. Cậu ta đành phải miễn cưỡng ngồi trước máy tính, lóng ngóng di chuột, không biết phải ấn vào đâu.

Cậu ta đành phải ngượng ngùng nói: “Tôi có thể học”.

Lúc ấy một người lớn tuổi ngồi cạnh tức giận nói: “Không biết là không biết, cậu lừa ai hả? Không trung thực như thế không thấy xấu hổ sao?”

Lúc ấy, trong đầu cậu ta chỉ có một ý nghĩ duy nhất, chính là nhanh chóng tìm cái lỗ nào để chui xuống.

Sau khi ông chủ của cậu ta rời chỗ đó, bạn của ông chủ giữ chút thể diện cho cậu ta, nói rằng: “Không sao! Sau khi cậu học sử dụng máy tính thì hãy đến đây tìm tôi! Bây giờ đều dùng máy tính để tính toán sổ sách!”

Cậu ta quay về nhà hàng, xin lỗi ông chủ, sau đó đi học máy tính. Về sau cả nhà ông chủ sang Anh sinh sống, cậu không bao giờ gặp lại họ nữa.

Rất nhiều năm đã trôi qua, cậu ta giờ đã có chút thành tựu trong sự nghiệp, nhưng vẫn luôn cảm thấy buồn phiền vì lời nói dối ấy.

Cậu ta nói lúc ấy quả thực cậu ta rất cần một công việc, hơn nữa cậu ta nghĩ rằng máy tính chẳng có gì khó cả, chỉ cần cho cậu ta cơ hội, một tháng là có thể học được.

Cậu ta còn nói, nếu lúc ấy là tình huống khác thì sẽ không dẫn đến kết cục như thế. Ví dụ, khi ấy bản thân có thể thành thực hơn một chút; hoặc là trước khi đi phỏng vấn nói với ông chủ là mình không biết dùng máy tính; hoặc lúc ấy ông chủ giới thiệu cho mình một công việc khác; hoặc bản thân có thể biết ăn nói hơn một chút, hóa giải tình thế khó xử khi ấy; hoặc ông chủ nhà hàng không ra nước ngoài, bây giờ vẫn có thể tìm gặp ông ta nói một tiếng “xin lỗi”, giải thích tình hình lúc ấy... Có rất rất nhiều phương án sửa chữa xuất hiện trong đầu cậu ta. Chỉ cần rảnh rỗi là tư tưởng của cậu ta lại tìm về khoảnh khắc khi ấy, mong được sửa lại tất cả những gì đã xảy ra.

Cho dù trong lòng chúng ta day dứt, ân hận như thế nào thì tất cả đều là bào chữa cho lỗi lầm của bản thân. Nếu chúng ta cho rằng hối hận có thể bù đắp sai lầm trước đây, có thể khiến tất cả đều có cơ hội cứu vãn, vậy thì hối hận sẽ trở thành thủ đoạn xóa bỏ những ám ảnh của quá khứ đối với chúng ta, đồng thời, cũng chính chúng ta đã xây đắp nền móng tốt để lặp lại những sai lầm trước đây.

Phần lớn những chuyện khiến chúng ta hối hận là những chuyện không được người khác tán đồng. Chúng ta mong muốn thông qua hối hận, bảo vệ hình tượng tốt đẹp của bản thân, để bản thân - trong thế giới riêng - vĩnh viễn là người hoàn mĩ tới mức không có gì để chê trách. Chúng ta dùng phương thức hối hận, an ủi bản thân là một người có lương tri, giải thích những việc bản thân đã làm có nguyên nhân đặc biệt. Thực ra, hối hận nhiều đến đâu đi nữa cũng không thể chứng minh được phẩm chất tốt đẹp của chúng ta, hơn nữa cũng không cần thiết phải chứng minh phẩm chất của mình tốt đẹp như thế nào trong tư tưởng của mình, bởi vì làm như thế trên thực tế, cơ bản không có ý nghĩa gì. Ý nghĩa duy nhất của sai lầm trước đây đối với chúng ta, chính là lần sau không được làm như vậy.

Trong thế giới quá khứ, niềm vui giả tạo mà chúng ta tìm thấy là: bản thân là một người đáng được yêu; bản thân có giá trị tiềm ẩn; bản thân là một người có phẩm chất tốt đẹp.

| NGÀY MAI TRỜI LẠI SÁNG

Nếu không thể dựa vào cách ôn lại quá khứ để nuôi dưỡng những cảm xúc tốt đẹp của bản thân, chúng ta sẽ hướng nhu cầu này tới tương lai. “Sau này tôi sẽ, tiếp theo tôi cần, ngày mai tôi có thể...” Trên sân khấu tương lai, chúng ta vĩnh viễn được tỏa sáng. Ảo tưởng về tương lai dễ dàng hơn thay đổi quá khứ rất nhiều, không cần chuẩn bị trước, tất cả đều ở trong tim chúng ta. Khi không thể đối mặt với hiện trạng không như ý của bản thân, ảo tưởng vào tương lai trở thành phao cứu sinh của chúng ta. Chúng ta đưa hi vọng thay đổi bản thân trong tương lai, thầm nói với bản thân ngày mai mọi thứ sẽ tốt đẹp hơn.

Khi thành tích công việc của chúng ta không tốt, chúng ta sẽ tự an ủi nhất định lần sau sẽ không làm bản thân thất vọng. Nhưng đến tận lần sau của lần sau, chúng ta vẫn đang đợi chờ lần sau. Khi chúng ta chìm đắm trong game online, bỏ lỡ những chuyện khác, chúng ta sẽ nói với bản thân, hôm nay chơi nhiều một chút không sao, tối mai sẽ chơi ít hơn một chút. Nhưng đến tận mấy lần tối mai, chúng ta vẫn đang đợi chờ một buổi tối mai nào đó.

Quyên là một cô gái thành đạt, rất tháo vát cũng rất thông minh. Thấy mình sắp bị liệt vào hàng ngũ của gái ế, trong lòng cô không khỏi lo lắng. Cô bèn thông báo khắp nơi, nhờ bạn bè thân thiết giới thiệu cho mình một đối tượng.

Một hôm, khi chúng tôi đang cùng ăn cơm thì điện thoại của Quyên đổ chuông. Cô bẽn lẽn cười và nói: “Xin lỗi! Hình như đây là người bạn trai mà người khác giới thiệu cho mình gọi điện tới.”

Tiếp theo, những câu mà Quyên hỏi khiến tôi rất ngạc nhiên. Cô ấy nói: “Anh đến thành phố này bao lâu rồi? Lúc mới đến làm nghề gì? Bây giờ đang làm gì? Có xe không? Có nhà không? Anh đã từng tự làm những việc gì?”

Sau khi Quyên cúp máy, tôi hỏi đùa: “Cậu đang phỏng vấn à?” Cô ấy cười và nói: “Trên thế giới này có rất nhiều người tự cho mình là tốt đẹp. Họ chưa bao giờ tự hỏi bản thân có thể làm gì, muốn làm gì, đã làm được những gì. Có rất nhiều người chỉ là đang nằm mơ hão. Chẳng cô gái nào hi vọng trao thân gửi phận cho một người không hiểu rõ về bản thân mình. Bị những câu hỏi ấy của mình làm cho sợ hãi chính là tự động bị loại, nếu không sợ thì sẽ vẫn được ở trong phạm vi cân nhắc của mình.”

Cô ấy nói tiếp: “Anh chàng lúc nãy lên thành phố mười năm rồi, không có xe, không có nhà, học vấn trung bình, cũng chưa từng làm chuyện gì có thể gây ấn tượng với người khác. Không phải mình yêu cầu anh ta có xe có nhà, chỉ là mình muốn biết anh ta có thể làm gì. Mười năm rồi, nếu anh ta là người có ý chí thì có thể làm được rất nhiều việc. Nếu sau mười năm anh ta không có gì thay đổi, thế thì điều đó có nghĩa là gì? Một người không thể gánh vác cuộc đời của mình, sao có thể chịu trách nhiệm với người khác được?”

Mặc dù, lời nói của cô ấy có vẻ hà khắc nhưng không phải là không có lí. Chúng ta luôn cho rằng rồi tất cả mọi chuyện sẽ đâu vào đấy, cho dù không làm gì, vấn đề cũng tự biến mất. Nhưng cho dù chúng ta có viện cớ gì để khiến bản thân an tâm chờ đợi thì chúng ta cũng đều không phải là mới chỉ mong chờ, chờ đợi trong ngày một ngày hai.

Những câu hỏi mà Quyên đã hỏi khi chọn lựa bạn trai, chúng ta có dũng khí hỏi bản thân không?

Đối với tương lai, từ lí tưởng tràn đầy tự tin, đến tưởng tượng đầy dã tâm, rồi đến ảo tưởng viển vông xa vời, cuối cùng đến hoang tưởng, chúng ta không thể thoát khỏi chiếc giường tưởng tượng ấm áp.

Chúng ta có thể chờ đợi, có thể tưởng tượng, nhưng cho dù chúng ta có làm bao nhiêu việc trong tư tưởng của mình thì trong hiện thực cũng sẽ không có bất kì ai hoặc sự vật nào dừng lại và thay đổi vì chúng ta. Tất cả đều tiến hành theo trình tự, còn chúng ta làm thế nào cũng không nhấc nổi tấm thân nặng nề của mình, không thể đưa ra hành động tích cực cho tương lai. Điều đó chỉ có thể chứng tỏ, chúng ta không thể chi phối hành động của mình theo mong muốn của bản thân. Chúng ta trốn tránh hiện thực, muốn dùng tương lai chưa có thật lúc ấy để tô vẽ cho bản thân. Làm như thế chỉ là tự viết thêm một giấy nợ không có kỳ hạn cho cuộc đời của mình mà thôi.

Chúng ta thường nói một câu cửa miệng: “Có chuyện từ trước tới nay mình rất muốn làm, đến tận bây giờ vẫn đang ấp ủ.” Thoạt nghe, dường như chúng ta cố chấp muốn làm một chuyện, nhưng thực ra là chúng ta cố chấp nghĩ mãi về một chuyện.

Giống như bạn hi vọng thay đổi công việc khác, nhưng đến tận bây giờ, bạn vẫn không thể làm công việc mà mình thích.

Bạn ăn năn vì trước đây không thể khiến bố mẹ vui vẻ, nhưng đến tận bây giờ, bạn vẫn không thể làm được việc mỗi tuần đến thăm họ một lần.

Cuộc hôn nhân giữa bạn và vợ bạn đã chỉ còn là màn kịch, nhưng đến bây giờ, bạn vẫn không cố gắng cứu vãn hoặc bắt đầu một cuộc sống tình cảm mới.

Các bạn kết hôn hơn một năm rồi, muốn có một đứa con, nhưng lúc nào bạn cũng chờ tháng sau thói nghiện thuốc lá hay nghiện rượu của mình tự động biến mất.

Bạn luôn bị ám ảnh bởi cơ thể béo phì, nhưng đến bây giờ bạn vẫn không thể ăn ít đi...

Để lần sau, để ngày mai... Chúng ta không thể không khâm phục sự cố chấp của bản thân. Chúng ta cứ kiên trì làm việc mà bản thân không muốn làm, đồng thời lại cố chấp nghĩ đến việc bản thân mong chờ được làm. Xin hỏi rốt cuộc ta đang kiên trì cái gì? Lẽ nào cứ chờ đợi những chuyện khiến người ta phiền não và những chuyện không vui tự động biến mất trong sự kiên trì sao? Về điểm này, chúng ta có đủ tự tin. Ngày nào chúng ta cũng cầu mong kì tích như thế xuất hiện, hơn nữa, lúc nào cũng cảm thấy mình có rất rất nhiều thời gian có thể chờ đợi. Chúng ta tin rằng mình có thể đạt được hàng tá ước mơ trong tương lai, trong khi, hiện tại, cùng với việc đang cầu mong và chúc phúc cho tương lai tốt đẹp của mình, chúng ta không thể làm chút gì đó để hiện thực hóa kì tích và những chuỗi mơ ước của tương lai.

Trong thế giới tương lai, niềm vui giả tạo mà chúng ta tìm thấy là: Bản thân có thể thực hiện tất cả nguyện vọng tốt đẹp trong tương lai, tương lai của bản thân sẽ ngày càng tốt đẹp hơn.

| MẤT NGỦ SAU KHI TỈNH MỘNG

Chúng ta sống trong thế giới giống như giấc mộng, chúng ta dành rất nhiều thời gian để tưởng tượng và chờ đợi. Nhưng hiện thực tàn khốc, nó sẽ khiến chúng ta tỉnh mộng. Khi chúng ta bừng tỉnh sau giấc mộng, có thể sẽ phát hiện tuổi thanh xuân tươi đẹp đã ra đi, ngoài việc nằm mơ, chúng ta chưa làm được gì khác cả, còn những người xuất phát cùng lúc với chúng ta đã vượt xa chúng ta rồi. Trong mộng ta thấy toàn những điều đẹp đẽ, khi tỉnh mộng mới bàng hoàng nhận ra mình thật thảm hại.

Lúc tỉnh mộng chúng ta sẽ phát hiện, những gì ta mơ ước đã lâu đều không đến, nhưng những gì cứ trốn tránh thì lại không mời mà đến. Bạch mã hoàng tử không đến, tóc bạc đến, nếp nhăn đến; tăng lương không đến, người cạnh tranh đến, thất nghiệp đến; sức khỏe không đến, mỡ máu cao, huyết áp cao, đường huyết cao đến; mơ ước của mình không đến, mơ ước của con đã sắp bắt đầu; thành công của chúng ta không đến mà lo lắng buồn phiền đến trước; những gì chúng ta mong chờ không đến mà nỗi sợ hãi đã đến rồi.

Lúc tỉnh mộng, bản thân bắt đầu đại tiệc tư tưởng với phong vị khác lạ - muộn phiền. Thì ra mỗi người đều có thể sẽ thất nghiệp, nếu mình cũng thất nghiệp thì nên làm thế nào? Thì ra cổ phiếu không dễ kiếm tiền như tưởng tượng, nếu cổ phiếu của mình cũng bị thâu tóm, thì nên làm thế nào? Giá nhà đất tăng vùn vụt, tiền tiết kiệm của mình vẫn chưa đủ mua một mét vuông; chân tay bắt đầu không nghe theo sự điều khiển của bản thân, mình cũng bắt đầu từ từ già đi; mỡ thừa trên bụng càng ngày càng nhiều, eo thon đã biến thành bụng phệ; sức khỏe của bố mẹ mỗi ngày một yếu đi, con cái mỗi ngày một lớn, không gian cuộc sống của chúng ta càng lúc càng nhỏ hẹp...

Những điều khiến chúng ta lo lắng càng lúc càng nhiều, từ chuyện của mình tới chuyện lớn nhỏ của người khác, không chuyện gì không nằm trong phạm vi chúng ta lo lắng. Chúng ta lo lắng cho tương lai của con, lo lắng bạn đời có cảm thấy hạnh phúc không, lo lắng cha mẹ có khỏe mạnh đi qua những năm tháng tuổi già không...

Những nỗi lo lắng này đối với chúng ta mà nói, có ý nghĩa gì? Tác dụng trực tiếp nhất của lo lắng là nó chiếm hết thời gian nhàn rỗi của chúng ta và tránh để chúng ta gặp khó khăn và nguy hiểm khi làm việc. Còn ngụ ý sâu xa của lo lắng là chứng tỏ chúng ta là người có phẩm chất tốt. Chúng ta lo lắng cho người khác, có thể thể hiện sự quan tâm với người khác và sự lương thiện của bản thân. Chúng ta lo lắng cho bản thân, chứng tỏ bản thân không muốn để hiện trạng tiếp tục tệ hại như thế này, cũng rất hi vọng bản thân có thể sống tốt, bản thân không sống bất cần, không chịu vươn lên, chỉ là hiện thực quá tàn khốc, khiến bản thân bất lực, vô dụng. Từ trong lo lắng chúng ta tìm thấy thứ mình cần, chối bỏ trách nhiệm với thất bại của bản thân, đồng thời có được niềm an ủi từ trong lo lắng.

Sau khi bị hiện thực kéo ra khỏi giấc mộng, đứng trước khoảng cách giữa hiện thực và lí tưởng, hành động của chúng ta thường không phải là nhìn thẳng vào hiện thực, đồng thời bắt đầu hành động, phấn đấu vươn lên mà là tự biện hộ một cách vô thức, tự bào chữa cho mình, theo thói quen tìm đường tắt để ôm lấy niềm vui giả tạo, và cảm nhận được ở nơi chúng ta không chạm tới được có tất cả sự tốt đẹp và niềm vui mà chúng ta muốn có. Vậy thì cho dù cuộc đời của chúng ta có hoài bão lớn tới đâu, có nhiều viễn cảnh như thế nào, có nhiều mơ ước như thế nào thì tất cả cũng đều sẽ bị chôn vùi trong thế giới tư tưởng của riêng ta.

Lúc trốn tránh hiện thực, chúng ta ở trong thế giới tư tưởng của mình, bảo vệ hình tượng tươi đẹp mà bản thân hư cấu. Chúng ta chỉ dùng phương thức này để tự mê hoặc bản thân, đồng thời không đưa ra bất kì hành động thực tế nào để thay đổi hiện trạng.

Tỉnh mộng, niềm vui giả tạo mà chúng ta tạo ra là: Bản thân cũng không muốn như vậy, tôi cũng rất hi vọng mình có thể sống tốt; tôi cũng rất quan tâm tới người khác.

KẺ ĂN MÀY NIỀM VUI GIẢ TẠO

| TRÒ CHƠI BẬP BÊNH

Trước khi vào chủ đề chính, trước tiên chúng ta hãy cùng đọc một tình huống thường gặp nhất trong cuộc sống. Trong tình huống này, nhu cầu sâu xa mà chúng ta biểu hiện khi trò chuyện với người khác đều giống nhau, đó chính là “tôi giỏi hơn anh”.

Qua những lời lẽ đầy ẩn ý trong cuộc trò chuyện dưới đây giữa Hùng và Lý, hãy xem khi trò chuyện với người khác, chúng ta thỏa mãn nhu cầu “tôi giỏi hơn anh” của mình như thế nào.

Hùng và Lý đã lâu không gặp nhau, gặp nhau, họ tay bắt mặt mừng, vồn vã thăm hỏi.

Hùng: “Dạo này thế nào?”

Lý: “Bận chết đi được, vì thế không có thời gian tụ tập với cậu. Cậu thế nào? Dạo này làm gì? (Tôi là một người có rất nhiều việc phải làm, thời gian của tôi rất quý giá, cuộc sống của tôi rất có ý nghĩa).

Hùng: “Mệt lắm! Gần đây vừa hoàn thành chuyến lưu diễn toàn quốc cùng một nhãn hiệu nổi tiếng.” (Tôi cũng không kém anh, có thể đi cùng nhãn hiệu nổi tiếng không phải là chuyện dễ dàng).

✳✳✳

Hùng: “Mấy hôm trước đến sân vận động xem một buổi biểu diễn lớn, thật sự rất hoành tráng. Vé vào cửa vô cùng khó kiếm, vé của tôi là do một người bạn thân thông qua một kênh đặc biệt mới mua được. Lần sau cậu muốn xem biểu diễn gì thì cứ bảo tôi, tôi bảo bạn kiếm vé giúp cậu. Anh ta làm việc đâu ra đấy.” (Tôi có tầm nhìn xa hơn anh, tôi có nhiều bạn hơn anh, bạn của tôi rất lợi hại).

Lý: “À! Buổi biểu diễn ở sân vận động lần ấy á, có một đối tác làm ăn muốn mời tôi đi xem, nhưng tôi không thích ca sĩ ấy lắm. Khi nào có vé nhạc kịch hay, tôi sẽ cân nhắc” (Cảm ơn ý tốt của anh, cái này tôi cũng làm được, chỉ là không thích, hứng thú của tôi không giống anh).

✳✳✳

Hùng: “Mùi vị cà phê ở quán này cũng được!” (Không phải là ngon nhất, tôi đã uống cà phê ngon hơn nhà hàng này).

Lý: “Tôi rất thích đến quán này uống cà phê. Họ có bí quyết pha chế riêng của mình, hơn nữa không gian khiến người ta cảm thấy rất ấm áp, vì thế mới hẹn cậu đến đây.” (Thế nào? Con mắt của tôi cũng được đấy chứ, tôi có đầu tư nghiên cứu về cà phê).

Hùng: “Tôi thường đến một quán cà phê của Ý, đó là quán cà phê ngon nhất thành phố, có thời gian tôi sẽ đưa cậu đến!” (Thế đã là gì, tôi đã đến quán ngon nhất rồi).

✳✳✳

Khi chúng ta chú tâm cảm nhận cuộc sống, sẽ phát hiện, thì ra không phải chúng ta đang hưởng thụ cuộc sống của mình mà đang hưởng thụ cảm giác cuộc sống của mình tốt hơn người khác.Cho dù lời nói của chúng ta có biểu hiện như vậy không, thì đó vẫn là nhu cầu thật sự trong lòng mỗi chúng ta.

Cái tốt của chúng ta xây dựng trên cơ sở người khác không bằng mình, cái tốt của chúng ta dùng cái không tốt của người khác làm nền để thể hiện. Giống như khi Lý chứng minh trình độ thưởng thức của mình cao hơn Hùng, Lý có được cảm giác vượt trội khi so sánh với Hùng, còn Hùng thì tự cảm thấy kém hơn. Cảm giác vượt trội Lý tự thổi phồng lên khiến cảm thân có cảm giác đang đứng ở trên, còn cảm giác thấp kém của Hùng khiến bản thân tự thấy mình ở dưới người khác. Trong tình thế này, Hùng muốn đảo ngược tình thế trong lần gặp gỡ sau. Hùng thông qua chứng minh khẩu của mình về cà phê cao hơn Lý, từ đó đảo ngược lại cục diện ban đầu, khiến cái tôi thấp kém của mình lại được thổi phồng.

Cuộc sống hỗn độn của chúng ta giống như mọi người cùng nhau chơi trò bập bênh, lên lên xuống xuống, cả hai đều dùng đối phương để tìm kiếm giá trị của bản thân. Lúc nào chúng ta cũng muốn chứng minh mình mạnh hơn người khác, giỏi hơn người khác, tạo nên cảm giác vượt trội của bản thân trên cơ sở đối phương không bằng mình.

“Anh biết không? Anh hiểu không? Để tôi nói cho mà nghe...” Trong khi trò chuyện với người khác, nếu chúng ta hay nói những câu như thế này, hành động đó có nghĩa là tạo ra sự không cân xứng về thông tin, sản sinh trạng thái không cân bằng giữa cho và nhận. Chúng ta chứng minh bản thân biết nhiều hơn người khác, chính là muốn qua đó ám chỉ bản thân cao minh hơn người khác, ưu việt hơn người khác.

Về việc chứng minh bản thân giỏi hơn người khác, có thể nói chúng ta có rất nhiều mánh lới.

Khi người khác biết nhiều hơn chúng ta, lúc nào chúng ta cũng muốn bao biện đó chẳng qua chỉ là lý thuyết suông mà thôi, xa rời hiện thực, không thực tế, còn mình mặc dù không biết nhiều bằng đối phương nhưng vừa thực tế lại vừa chắc chắn.

Khi đối phương có nhiều hơn chúng ta, chúng ta sẽ giải thích điều đó là vì anh ta có ông bố tốt, anh ta chỉ nhất thời may mắn mà thôi, anh ta làm việc không từ một thủ đoạn nào, bên trong chưa chắc đã giàu có giống như bề ngoài.

Khi người khác khoe khoang có quan hệ với nhân vật quan trọng nào đó, chúng ta sẽ lại nói: “Thế thì có gì to tát, đó đâu phải là bố ruột anh ta, chẳng qua là ăn bữa cơm, chụp chung tấm ảnh, có gì to tát cơ chứ? Giả tạo.”

Khi người khác giỏi hơn chúng ta, chúng ta sẽ đánh giá người đó một cách tiêu cực, nhằm xua đi cảm giác bản thân kém hơn họ, nhanh chóng gạt bỏ xung đột nảy sinh trong lòng.

Khi chúng ta dựa dẫm vào việc thông qua việc phủ định, hạ thấp, đánh giá tiêu cực về người khác để có được cảm giác vượt trội thì bản thân sẽ bước vào sai lầm: phải để người khác không bằng mình thì chúng ta mới có thể sống vui vẻ và có ý nghĩa. Điều đó sẽ khiến chúng ta cảm thấy cái không tốt của bản thân là do người khác giỏi hơn mình gây ra. Như thế chúng ta sẽ rất dễ bị lời nói, hành vi của người khác khống chế. Chỉ cần chúng ta phát hiện trong lời nói, hành vi của người khác có một chút gì đó uy hiếp tới cảm giác vượt trội của chúng ta, chúng ta sẽ cố hết sức để đè bẹp họ, nếu không cảm giác vượt trội của chúng ta sẽ theo đó mà tàn lụi.

Lúc nào chúng ta cũng tìm cách để mình là kẻ chiếm thế thượng phong trong trò chơi bập bênh. Nhưng ai cũng muốn ở trên cao, vậy thì ai sẽ ở dưới đây? Trò chơi bập bênh mãi mãi là như thế, có một người lên cao thì chắc chắn phải có một người xuống thấp. Nhưng cuộc sống của chúng ta, cuộc đời của chúng ta là trò chơi bập bênh không bao giờ dừng lại.

Niềm vui giả tạo mà chúng ta có được trong trò chơi bập bênh với người khác là: Tôi giỏi hơn anh, tôi ưu việt hơn anh.

| NHU CẦU CHÍNH ĐÁNG TRONG TÂM TRẠNG TIÊU CỰC

Trong trò chơi bập bênh, chúng ta nâng mình lên để tìm cảm giác vượt trội. Trong ví dụ dưới đây chúng ta sẽ phát hiện một thủ đoạn chúng ta thường dùng để có được cảm giác vượt trội.

Dưới đây là đoạn đối thoại mà Vĩ kể khổ với bạn.

Vĩ nói: “Chán chết đi được, một nhân viên của mình nhầm giá cung cấp hàng rồi. Lấy giá vốn của mình cung cấp cho nhà buôn, đưa hàng cho siêu thị. Hai giá này chênh lệch rất nhiều, làm mình phải mất đến mấy chục triệu trong chốc lát. Mình mới ra ngoài có một lúc mà đã xảy ra chuyện lớn thế này rồi, thật là không thể yên tâm được. Mình phải nhanh chóng xử lí chuyện này. Họ chỉ biết tìm việc cho mình làm thôi, mệt chết đi được.”

Thực ra, Vĩ chỉ là nhân viên nghiệp vụ của công ty, “nhân viên” của anh ta là đồng nghiệp mới vào làm. Bình thường Vĩ làm việc rất chăm chỉ, nhưng chính vì anh ta thường xuyên phạm những lỗi nhỏ nên không được sếp trọng dụng. Gần đây, công ty bảo anh ta hướng dẫn nhân viên mới làm quen với công việc, kết quả đồng nghiệp mới nhầm giá, hụt mất mấy chục triệu. Anh ta liền nhân cơ hội này thêm mắm thêm muối than vãn một hồi. Anh ta làm như vậy là đang dùng phương thức ”ngược chiều” để tìm kiếm cảm giác nổi trội cho bản thân, chứng minh mình có thể giải quyết rất nhiều vấn đề nan giải, công ty rất cần anh ta, không thể thiếu anh ta.

Dưới đây là một đoạn trong cuộc hội thoại Mỹ tâm sự với bạn.

Mỹ nói: “Hai hôm trước, mình đi du lịch miền Nam. Từ sáng tới tối, chồng không ngừng gọi điện cho mình. Mình chưa đi được ba ngày đã hỏi mình khi nào về, phiền chết đi được, mình sắp suy sụp rồi. Mình cũng cần một chút không gian riêng chứ. Làm chuyến đi này mất cả vui.”

Mỹ cũng đang bảo vệ cảm giác vượt trội của mình theo hướng “ngược chiều”. Điều Mỹ muốn ám chỉ là mặc dù cô ấy kết hôn rất nhiều năm rồi, nhưng đến tận bây giờ chồng vẫn không thể rời xa cô ấy, vẫn yêu cô ấy như ngày nào. Nhưng thực tế là chồng của Mỹ cả năm lăn lộn làm ăn bên ngoài, hai người bọn họ hiếm hoi lắm mới gặp nhau một lần. Mỹ thường vì thế mà lo lắng chồng không còn yêu mình nữa, cũng lo lắng rằng trong mắt bạn bè mình là người bất hạnh trong hôn nhân. Cô ấy dùng phương thức ca thán này để khẳng định hạnh phúc của mình, đồng thời cũng truyền đạt thông tin hạnh phúc này của mình cho bạn bè, để mình có được cảm giác vượt trội.

Lúc nào chúng ta cũng dùng những cụm từ ca thán: “chán chết đi được, mệt chết đi được, không thể chịu được...” để nhấn mạnh đó không phải là điều mình tự nguyện, là người khác dính lấy mình, là người khác không thể rời xa mình, mình muốn thoát khỏi nhưng không thể thoát khỏi được. Không ai muốn để phiền não bám lấy mình, vì thế chúng ta dùng nó để ám chỉ bản thân đang bất đắc dĩ chịu đựng điều gì đó. Chúng ta làm như vậy chính là bảo vệ cảm giác vượt trội của bản thân theo hướng “ngược chiều”, qua đó cường điệu giá trị của mình.

Phương pháp “ngược chiều” này có tính kín đáo nhất định, vì vậy nó tinh tế hơn so với hình thức nâng cái tôi thẳng thừng, càng dễ nhận được sự đồng tình của người khác. Lợi dụng tâm trạng tiêu cực tạo ra cảm giác chân thực, dùng nó để mê hoặc người khác trong khi người khác không hề hay biết, chúng ta có được cảm giác vượt trội của mình, đồng thời còn có thể có được sự đồng tình ủng hộ. Vì thế mới nói, phương thức “ngược chiều” là một phương thức lợi cả đôi đường, có thể khiến chúng ta cùng lúc có được cảm giác vượt trội và sự cảm thông của người khác.

Niềm vui giả tạo mà chúng ta dùng tâm trạng tiêu cực của mình đổi lại là: Tôi rất có giá trị, người khác không thể rời xa tôi.

| MA LỰC CỦA VIỆC BIẾT TRƯỚC TẤT CẢ

Tôi gặp cô gái này trong một buổi tụ tập bạn bè. Cô ta khoảng hai mươi bảy tuổi, tướng mạo thanh tú, tính cách hướng nội. Cô ta đã từng yêu rất nhiều người nhưng đều kết thúc bằng việc chia tay.

Kì lạ là trong hai năm trở lại đây, cô ta rất tích cực tìm kiếm một nửa của mình, đã trải qua vô số cuộc xem mặt, nhưng vẫn không tìm thấy người bạn trai khiến cô ta cảm thấy có thể thử hẹn hò.

Trong lúc trò chuyện, cô ta luôn khoe khoang khả năng nhìn người của mình, tự xưng chỉ cần ở cạnh một chàng trai trong mười mấy phút ngắn ngủi là có thể biết chàng trai này tính cách như thế nào, có tương lai hay không, có thích hợp làm bạn trai của mình hay không. Cô ta cảm thấy tự hào vì bản thân có khả năng phi phàm này. Khi những người bạn thân thiết đi xem mặt, thường xuyên bảo cô ta đi cùng để giám định giúp. Cô ta rất thích thú với khả năng đặc biệt này của mình.

Về sau, qua lời đánh giá của cô ta về những người bạn khác, tôi phát hiện cô ta vốn không có khả năng nhìn người, chỉ là đang tự lừa mình lừa người. Cái gọi là “khả năng” này cũng chính là nguyên nhân căn bản khiến cô ta đến tận bây giờ vẫn chưa tìm được bạn trai thích hợp.

Sau nhiều lần thất bại, để tránh bị tổn thương một lần nữa, ngay trong lần đầu tiên tiếp xúc với đối tượng hẹn hò mới, cô ta lập tức đưa ra kết luận dựa trên kinh nghiệm yêu đương với bạn trai cũ. Lúc nào cô ta cũng tự nhủ anh chàng này chẳng có gì khác biệt với những người bạn trai trước đây.

Thứ mà cô ta sở hữu chỉ là khả năng thuyết phục bản thân. Cô ta đang ngầm nói với mình bản thân không cần bắt đầu, không cần thử sức, lại là một người đàn ông giống như những kẻ khác, người đàn ông này cũng nằm trong tầm kiểm soát của mình, tất cả đều có thể kết thúc ngay từ lúc bắt đầu. Khả năng này không những khiến cô ta giảm bớt cơ hội tiếp xúc với đối phương mà đồng thời còn khiến bản thân cảm thấy tự mãn. Đây chính là lí do đến tận bây giờ cô ta vẫn chưa có bạn trai.

Tôi không phủ nhận một số người có khả năng nhìn người rất giỏi, nhưng nếu khả năng này chịu sự khống chế của kinh nghiệm trước đây, đồng thời mang nặng ý thức bảo vệ cá nhân thì nó sẽ trở thành rào cản trong cuộc đời của chúng ta. Chúng ta chỉ là đang thông qua khả năng đó tìm kiếm cảm giác ưu việt rằng mình hiểu rõ người khác như lòng bàn tay mà thôi. Chúng ta đã giam cầm bản thân mình trong thế giới cái tôi từ lúc nào không hay, ngộ nhận thế giới của bạn trai cũ là thế giới của tất cả đàn ông, ngộ nhận mối tình ấy chính là tiêu biểu của mọi mối tình, dẫn đến không thể cảm nhận và trải nghiệm một tình yêu mới.

Kinh nghiệm khiến chúng ta dường như đã biết trước, đoán trước sự việc, có thể thông qua bề ngoài nhìn thấy bản chất, thông qua hành vi nhìn thấy mục đích. Chỉ cần đối phương để lộ ra một vài hành vi, trạng thái nào đó mà chúng ta quen thuộc, chúng ta sẽ dùng kinh nghiệm cảm nhận trước đây để chỉ đạo hiện tại, đồng thời đưa ra phản ứng theo thói quen, để bản thân đứng lên tranh trả lời trước: “Cái này tôi biết, cái này tôi hiểu”. Nhu cầu về cảm giác vượt trội của bản thân khiến chúng ta coi những gì đã biết là món đồ cổ quý giá. Chúng ta thường không kiềm chế được bản thân, muốn lấy đồ cổ trong túi của mình ra để thể hiện sự giàu có của bản thân. Những món đồ cổ này khiến chúng ta vô cùng yêu thích, chúng ta sợ sau một giấc ngủ sẽ không bao giờ nhớ tới chúng nữa. Có những món đồ cổ này, chúng ta cảm thấy mình giàu có giống như địa chủ. Cứ gặp ai là chúng ta lại bày ra, để người khác biết “cái này tôi có, cái kia tôi cũng có”, mà không biết rằng “có” này không phải “có” thật sự.

Thực ra, chúng ta đang mượn kinh nghiệm mà mình cảm nhận trước đây để nảy sinh cảm giác vượt trội của bản thân. Nếu chúng ta có thể biết trước phương hướng phát triển và kết quả của sự việc, vậy thì chứng tỏ chúng ta đi trước người khác, học rộng biết nhiều hơn người khác, giỏi hơn người khác. Điều này tạo ra cho chúng ta cảm giác tốt đẹp.

Niềm vui giả tạo mà chúng ta tìm thấy trong kinh nghiệm cảm nhận của bản thân là: Cái này tôi biết, cái kia tôi có, tất cả đều nằm trong tầm kiểm soát của tôi.

| MA LỰC CỦA “BIẾN KHÔNG THÀNH CÓ”

Một lần tình cờ, Vi bắt liên lạc được với Dũng, một người bạn đại học đã lâu không gặp. Dưới đây là nhật kí lần trò chuyện đầu tiên của họ trên mạng.

Vi: “Mười mấy năm không gặp rồi, không ngờ cậu cũng ở đây. Cậu đang làm gì vậy? Cuộc sống thế nào?”

Dũng: “Đúng vậy! Mười mấy năm không liên lạc rồi. Bây giờ mình có một studio riêng, thỉnh thoảng cũng có sáng tác mới. Gần đây, mình đang muốn bán phòng làm việc cho người khác với giá rẻ, định mua một căn nhà. Cậu thì sao?”

Vi: “Mình đang làm việc tại một công ty tài chính, tám giờ sáng đi làm, năm giờ chiều về, bận lắm. Xem ra cậu sống rất tốt đấy chứ!”

Dũng: “Cũng tạm được! Mình vừa bán xe của mình, muốn đổi một chiếc Audi A4 hoặc Q5.”

Vi: “A! Lợi hại vậy sao? Thế bây giờ cậu sống ở đâu?”

Dũng: “Mình sống ở chỗ trung tâm thương mại A, lúc đầu thuê một chung cư rộng, gần đây mới chuyển sang thuê căn hộ nhỏ hơn một chút.”

✳✳✳

Trong lần họp lớp không lâu sau đó, một người bạn đã vô tình “vạch mặt” Dũng. Dũng không những không có xe, mà ngay cả bằng lái cũng không có. Dũng cũng không có studio riêng, anh ta chỉ bán hàng cho một công ty thiết kế. Anh ta cũng không sống ở trong trung tâm thương mại mà là ở ghép với người khác ở nhà trọ gần phía đông trung tâm thương mại đó. Phòng của anh ta nhỏ tới mức chỉ kê đủ một chiếc giường đơn.

Nhu cầu bức thiết về cảm giác vượt trội khiến chúng ta không những có “khả năng” biết trước, tiên đoán mà còn khiến chúng ta ban tặng cho mình sức hút nói không thành có. Chúng ta muốn mĩ hóa bản thân tới mức long lanh không một tì vết.

Sự biến không thành có của Dũng là để nhào nặn hình tượng tốt đẹp cho bản thân. Khi anh ta nói những chuyện biến không thành có với người khác, anh ta đang thể hiện cái tôi hoàn mĩ của mình, đồng thời tạo ra cảm giác vượt trội vô hạn cho bản thân. Điều này thoạt nhìn thì giống như ta đang xây cho mình một cung điện nguy nga tráng lệ, nhưng thực chất là tự đào một cái bẫy, hơn nữa, chính tay mình đẩy mình xuống hố sâu của sự đau khổ. Công việc anh ta cần làm sau đó chính là tạo ra một chuỗi những lời nói dối để bảo vệ cho lời nói dối ban đầu, bỏ rất nhiều công sức để bảo vệ những việc không có thật mà mình đã bịa ra, ngăn không cho cảm giác vượt trội bị úa tàn và hủy diệt, tránh để người khác nhìn thấy cái tôi chân thực của mình.

Chúng ta thường muốn dùng những điều không có thật để bù đắp thiếu sót của bản thân, thể hiện cái tôi hoàn mĩ trong lí tưởng với người khác. Chúng ta tưởng rằng đây là bảo vệ hình tượng của bản thân, nhưng đâu biết rằng phương thức bịa đặt này chỉ có thể chứng minh bản thân không phải là một con người ưu tú, chứng minh bản thân bất mãn với hiện trạng, và nói với người khác rằng con đường chúng ta đến với hình mẫu lí tưởng vẫn còn rất xa vời. Chúng ta làm như vậy là đang chống lại cái tôi chân thực, trốn tránh việc là “tôi” một cách chân thực.

Niềm vui giả tạo mà chúng ta tìm thấy trong những chuyện “biến không thành có” là: Tôi là một người ưu tú.

| VAI TRÒ CỦA CHÚA CỨU THẾ

Nếu trong trò chơi đấu trí “tôi giỏi hơn anh”, chúng ta nắm được điểm yếu của người khác, vậy thì tiếp theo, chúng ta sẽ ”mưu toan” thay đổi họ. Hầu hết con người đều yêu thích phương thức tiêu khiển: Đóng vai Chúa Cứu Thế.

Lam là một cô gái ngoài ba mươi tuổi, có một công việc ổn định, đãi ngộ rất tốt, chỉ có chuyện tình cảm là không thuận lợi, đã yêu mấy người rồi nhưng đều không đi đến đâu. Gần đây, có một chàng trai theo đuổi Lam, tuổi tác và điều kiện vật chất của anh ta đều phù hợp với yêu cầu của cô, chỉ riêng tính cách là không khiến cô hài lòng.

Lam là người cá tính, có sở thích và lí tưởng mạnh mẽ. Nhưng chàng trai thì ngược lại, cuộc sống của anh ta đơn điệu và tẻ nhạt. Lúc họ ở bên nhau, anh ta luôn nghe theo Lam, thậm chí sẽ bắt chước sở thích của cô, đặc biệt thích một vài thứ mà cô thích. Lam nghĩ rằng anh ta là đàn ông nhưng lại không có chính kiến, không có cá tính, quả thực không phải là mẫu người cô thích. Nhưng cô vẫn quyết định thử hẹn hò với anh ta, xem anh ta có thể thay đổi được không.

Lam cho rằng đàn ông nên học thêm kiến thức về lĩnh vực kinh doanh quản lí, chứ không nên theo học yoga gì đó giống đàn bà. Vì thế cô mua tặng chàng trai rất nhiều sách về quản trị kinh doanh.

Lam rất quý một người bạn khác giới của mình. Người bạn thân này chính là mẫu người cô hằng ao ước. Vì muốn chàng trai này trở nên giống với bạn thân của mình, cô không những thường xuyên nhắc tới người bạn này trước mặt chàng trai, mà thậm chí còn giới thiệu chàng trai làm quen với người bạn này, hi vọng chàng trai có thể học tập người bạn của mình.

Về sau, Lam và chàng trai nảy sinh bất đồng trong cách nhìn nhận một vấn đề nhỏ, ai cũng cho rằng mình đúng, ai cũng đều kiên quyết bảo vệ quan điểm của mình. Vì thế mà cả hai đều không vui. Đã hơn một tháng trôi qua, chàng trai vẫn không liên lạc với Lam. Trong lòng Lam cảm thấy rất khó chịu, cô nói: “Chỉ cần anh ta thay đổi một chút, chúng tôi có thể chính thức yêu nhau. Tôi thật sự muốn tốt cho anh ta, sao anh ta không hiểu tôi?”

Chuyện này khiến tôi nhớ tới một câu nói mà Vauvenargues đã từng nói: “Những kẻ mang tới bất hạnh cho người khác đều có chung một cái cớ, đó chính là xuất phát điểm mục đích của họ là tốt”.

Chúng ta đã quen với việc cố gắng thay đổi người bất đồng ý kiến với mình, hi vọng họ trở thành người giống với chúng ta mong đợi. Chúng ta cũng quen với việc giải thích hành vi mà chúng ta bị phản đối là vì muốn tốt cho người khác.

Hãy thử nhớ lại, những người chúng ta muốn thay đổi gồm những ai. Có phải là có đồng nghiệp của chúng ta, người thân của chúng ta, bạn thân của chúng ta, nhân viên trong nhà hàng, thu ngân trong siêu thị… Chúng ta sẽ phát hiện, sao mà những người mà bản thân hi vọng thay đổi lại nhiều đến vậy.

Tiếp theo hãy thử nghĩ xem, chúng ta đã mất bao nhiêu tinh thần và sức lực để cố gắng thay đổi người khác. Kết quả là gì? Đổi lại chúng ta được cái gì? Khi nhìn nhận lại những mong đợi không thực tế của mình với người khác, chúng ta sẽ khó tránh khỏi cảm thấy buồn và thất vọng. Bởi vì, e rằng sẽ không có một ai thay đổi bản thân họ giống như chúng ta mong muốn.

Vì sao phải thay đổi người khác? Thay đổi người khác thật sự là trách nhiệm của bản thân sao? Đây là sự tôn trọng đối với họ sao? Họ cần những thứ này sao? Chúng ta luôn cho rằng làm như thế là tốt cho người khác, thực ra đây chẳng qua chỉ là một trò chơi đơn phương mà chúng ta chơi để thỏa mãn nhu cầu cảm giác vượt trội của bản thân mà thôi.

Lúc chúng ta muốn thay đổi người khác cũng chính là lúc đang chỉ trích hành vi nào đó của người khác là sai lầm. Sự giúp đỡ này của chúng ta với người khác chính là đang bảo người khác làm một con người không phải là anh ta. Nói hành vi của mình là muốn tốt cho người khác chỉ là chúng ta tìm một lí do đường đường chính chính cho việc muốn thay đổi người khác mà thôi. Muốn tốt cho người khác bằng việc thay đổi họ đồng nghĩa với việc có thể chứng tỏ mình mạnh hơn người khác, có thể tìm thấy cảm giác vượt trội từ người khác.

Niềm vui giả tạo mà chúng ta có được từ cách cố thay đổi người khác là: Người khác sai, tôi đúng, tôi muốn tốt cho người khác.

| NHÚN NHƯỜNG ĐỂ CÓ ĐƯỢC NIỀM VUI GIẢ TẠO

Để thỏa mãn nhu cầu của bản thân về niềm vui giả tạo, chúng ta có thể đàn áp người khác, cũng có thể nhún nhường. Khi chúng ta không thể thông qua cách đàn áp người khác để có được cảm giác vượt trội, chúng ta sẽ thông qua phương thức nhún nhường trước người khác để bảo vệ hình tượng tốt đẹp của mình. Chúng ta sợ gặp phải sự phê bình và phủ định của người khác, sợ bản thân không đủ tốt đẹp trong mắt người khác. Tâm lí sợ hãi này mang lại áp lực cho chúng ta, khiến chúng ta không ngừng nỗ lực đón nhận lời nói, hành vi của người khác để qua đó lấy lòng họ.

Trong số những người cần sự giúp đỡ của tôi, có một cô gái để lại cho tôi ấn tượng vô cùng sâu sắc. Ái là một cô gái thuộc thế hệ 8X, vừa trong sáng lại vừa ngoan ngoãn. Sau khi tốt nghiệp đại học, ba công việc liên tiếp cô làm đều là trợ lí giám đốc. Nhưng mỗi lần đều chỉ được khoảng hai tháng là bị đuổi việc.

Cô bắt đầu lo lắng cho tương lai của mình, trong lòng cảm thấy mơ hồ, không biết con đường tiếp theo của mình sẽ như thế nào.

Thông qua cách kể của cô ấy, tôi phát hiện, sở dĩ cô liên tiếp bị đuổi việc không phải vì cô làm việc không chăm chỉ, cũng không phải do cô vi phạm quy định của công ty mà là vì cô quá phụ thuộc vào ý kiến của cấp trên, làm việc không có tính tự chủ.

Giám đốc bảo cô ấy làm một văn bản, cô sẽ hỏi cần viết bao nhiêu chữ, chia làm mấy phần, thậm chí ngay cả cỡ chữ cũng phải hỏi giám đốc rõ ràng. Nếu giám đốc không thể đưa ra yêu cầu cụ thể, chi tiết về công việc, cô ấy sẽ làm hỏng bét. Ái rất khó hoàn thành công việc của mình một cách độc lập, hiệu quả.

Sau khi đi sâu tìm hiểu, tôi phát hiện từ nhỏ cô ấy đã là một đứa trẻ rất biết nghe lời. Cha mẹ thường xuyên khen cô ấy rất biết nghe lời trước mặt bạn bè và hàng xóm. Chỉ cần làm tốt một việc theo yêu cầu của cha mẹ là sẽ nhận được lời khen và phần thưởng.

Tiểu học, rồi đến trung học, cô ấy đều là đứa trẻ rất nghe lời thầy cô. Bởi vì chỉ cần nghe lời cô giáo, thành tích học tập sẽ rất tốt, thành tích tốt sẽ nhận được sự khen ngợi của cha mẹ và thầy cô. Khi bản thân là một đứa trẻ ngoan, Ái có thể tiếp tục có được thứ mình muốn.

Về sau, Ái thi đỗ đại học, ở trường đại học cô vẫn nghe lời thầy cô như trước đây, tán đồng với quan điểm của thầy cô. Vì thế mà cô được thầy cô yêu mến và vẫn là học sinh ngoan.

Mọi vấn đề bắt đầu nảy sinh kể từ ngày Ái tốt nghiệp và đi làm. Nếu không có sự sắp xếp chu đáo của giám đốc, cô ấy sẽ không thể tự mình hoàn thành công việc. Ở con người Ái, thiếu đi khả năng suy nghĩ độc lập và tự lập hoàn thành công việc, mọi chuyện đều cần phải dựa vào ý kiến của người khác, vì làm việc theo yêu cầu cụ thể của giám đốc thì sự việc sẽ trở nên đơn giản và ổn thỏa, có thể tránh phạm sai lầm và chịu sự phê bình của giám đốc.

Qua câu chuyện của cô gái này, chúng ta hiểu ra một điều, nếu chúng ta chỉ biết theo đuổi sự công nhận của người khác, thì có được sự khen ngợi và thừa nhận của người khác sẽ trở thành sức mạnh to lớn chi phối chúng ta hành động. Chúng ta sẽ xây dựng một phần giá trị của mình trên những đánh giá tốt đẹp của người khác về mình. Như thế cũng chính là từ bỏ quyền lợi được tự chủ của bản thân.

Khi người khác tỏ ra bất mãn, cau mày trước quan điểm của chúng ta, khi người khác chế giễu hành vi của chúng ta, lắc đầu với ý kiến của chúng ta, để tránh nảy sinh xung đột, để có được sự yêu mến, thừa nhận, tôn trọng và yêu quý của người khác, mặc dù chúng ta muốn nói “Không”, nhưng lại nói dối lòng mình để nói “Có”. Chúng ta thỏa hiệp, vứt bỏ chính kiến và cảm nhận chân thực của bản thân. Làm như vậy chính là chúng ta bỏ qua bản thân để có được sự chấp nhận của người khác.

Vứt bỏ bản thân, nhún nhường trước người khác, đi đường tắt để ôm lấy niềm vui giả tạo, là hành vi hèn hạ để có được niềm vui giả tạo. Cách làm này không phải đổi lại sự khẳng định của người khác mà là sự thương hại. Người khác thương hại việc bán rẻ cái tôi chân thực để có được sự thừa nhận. Cách làm này có nghĩa là chúng ta cho rằng cách nhìn của người khác về mình còn quan trọng hơn cảm nhận chân thực của bản thân, hoặc người nào đó hoặc việc nào đó quan trọng hơn bản thân. Nếu không có ai bố thí lời khen cho chúng ta, chúng ta sẽ không vui; nếu không có ai bố thí sự thừa nhận cho chúng ta, chúng ta sẽ không đáng một xu.

Nhu cầu có được lời khen và sự thừa nhận của người khác là một hiện tượng phổ biến, có thể nhìn thấy bóng dáng của nó trong từng ngóc ngách có sự hiện diện của con người. Lời khen và sự thừa nhận của người khác đối với tinh thần của chúng ta là một sự an ủi tuyệt diệu, quả thực chúng ta cũng không cần thiết từ chối cảm giác này. Khi chúng ta coi sự tán đồng của người khác là nhu cầu mãnh liệt của bản thân thì mới đáng để người ta căm ghét, bởi vì nó khiến chúng ta từ bỏ bản thân mình. Chúng ta nên hiểu rằng, nếu ngay cả mình cũng không quan tâm tới bản thân mình, thì sao có thể nhận được sự tán đồng của người khác?

Niềm vui giả tạo mà chúng ta có được khi làm việc theo mong muốn của người khác là: Lời khen và sự tán đồng của người khác dành cho chúng ta.

| NIỀM VUI GIẢ TẠO KHI KHÔNG PHẢI LÀ CHÍNH MÌNH

Vân là một cô gái lớn tuổi nhưng chưa kết hôn, không có công việc ổn định, nhiều lần thất bại trong chuyện tình cảm, trong lòng vô cùng buồn chán. Qua bạn bè giới thiệu, cô ấy tìm đến tôi, hi vọng tôi có thể giúp cô ấy giải quyết một số vấn đề tâm lí.

Cô ấy nói tình cảnh của mình là do gia đình tạo nên. Vai trò của cha mẹ trong gia đình và sự giáo dục của họ đã ảnh hưởng sâu sắc tới cô. Mẹ cô là bác sĩ, công việc rất bận rộn, cá tính cũng rất mạnh mẽ. Bố cô là giảng viên đại học, điềm tĩnh, hướng nội. Tất cả những chuyện lớn nhỏ trong nhà gần như đều do mẹ quyết định.

Mẹ thường nhắc nhở cô, sau này nhất định không được tìm người đàn ông giống như bố để lấy làm chồng, nếu không sẽ rất mệt mỏi. Còn bố của cô thì nói với cô sau này nhất định không được trở thành người phụ nữ giống mẹ, không bao giờ để yên cho người khác, độc đoán chuyên quyền, không giống phụ nữ. Cô nói từ nhỏ cha mẹ đã truyền thụ cho mình những quan điểm như thế này, đến nỗi bây giờ bản thân cô không biết nên lấy ai làm tiêu chuẩn, công việc và chuyện tình cảm hiện tại đều không như ý.

Tôi nói: “Nếu ảnh hưởng của cha mẹ với bạn lớn như vậy, họ đều là những người rất thành đạt, vậy vì sao bạn không giống họ?” Cô ấy cúi đầu, im lặng rất lâu.

Tôi hỏi tiếp: “Bạn sống tự lập đã rất lâu rồi đúng không?” “Mười lăm năm rồi ạ”. Cô ấy trả lời đầy nghi hoặc.

Cô ấy sống xa cha mẹ đã nhiều năm như vậy, nhưng vẫn đem sự không như ý của mình trong hiện tại quy kết cho họ. Khi chúng ta chưa thể tự đi lại, cần cha mẹ dìu dắt, nếu chúng ta không cẩn thận bị ngã, có thể trách cha mẹ không cẩn thận. Nhưng chúng ta đã không còn là trẻ con rất nhiều năm rồi, lẽ nào còn muốn đem những bất mãn trong hiện tại đổ lỗi cho cha mẹ chúng ta sao? Đôi chân ở trên người chúng ta, chúng đưa chúng ta đến đâu? Tay ở trên người chúng ta, chúng ta đã làm gì cho bản thân mình? Trái tim cũng là của chúng ta, chúng ta đã khiến bản thân mình trưởng thành được bao nhiêu?

Về sau cô ấy nói: “Vậy tôi nên làm thế nào? Bây giờ quan trọng nhất là vấn đề tuổi tác của tôi, anh có thể khiến tôi trẻ lại được không? Anh có thể cho tôi một công việc được không?” Tôi nói: “Cho dù là vấn đề tuổi tác hay vấn đề công việc, đều là sự thật thuộc về bạn. Nếu bạn không thể nhìn rõ bản thân mình hôm nay, không thể bắt đầu nỗ lực thay đổi từ bây giờ, vậy thì bạn của ngày mai và bạn của ngày hôm nay sẽ không có nhiều khác biệt”.

Để chứng thực bản thân mình ngày hôm nay là vô tội, chúng ta oán trách đó là lỗi lầm của người khác dẫn tới thất bại của chúng ta, đổ lỗi nguyên nhân thất bại cho những gì ta trải qua lúc nhỏ, cho sự giáo dục của cha mẹ và hoàn cảnh sống. Chúng ta có thể hiểu rõ một cách sâu sắc đạo lí “gần mực thì đen, gần đèn thì sáng”, nhưng dù thế nào cũng không nhìn thấy sự thật “gần bùn mà chẳng hôi tanh mùi bùn”. Sở dĩ như vậy là vì chúng ta muốn để bản thân tin rằng tình cảnh của mình không phải do mình gây ra, hòng trốn tránh trách nhiệm thất bại, bảo vệ hình tượng tốt đẹp của bản thân.

Để xóa đi sự xung đột giữa cái tôi và hiện thực, lúc nào chúng ta cũng đổ trách nhiệm cho người khác hoặc quy kết cho nhân tố bên ngoài, qua đó chứng minh tất cả là do lỗi của người khác hoặc nguyên nhân khách quan, rũ bỏ trách nhiệm của mình một cách sạch sẽ. Sau đó, coi mình là người bị hại để bảo vệ, để tránh làm tổn thương cái tôi. Giải pháp này không những cản trở sự trưởng thành của chúng ta, đồng thời còn giam cầm bản thân trong thế giới của mình, khiến chúng ta chỉ có thể nhìn thấy nhân tố bên ngoài mà bỏ qua trách nhiệm của bản thân.

Cho dù hiện trạng là gì, điều chúng ta phải làm là bắt đầu gánh vác trách nhiệm của bản thân từ bây giờ. Bởi vì không có ai dùng súng ép chúng ta thành ra như bây giờ. Nếu ngay cả bản thân ta cũng không muốn nhìn rõ bộ mặt thật của mình, tự ném mình xuống sông nhưng vẫn muốn chờ đợi sự cứu vớt của người khác, vậy thì cho dù người khác có thể kéo chúng ta lên bờ, e rằng chúng ta cũng không muốn gượng dậy để đi lên phía trước. Nếu không thể nhìn rõ hiện trạng của bản thân, vậy thì bất cứ nỗ lực nào của chúng ta đều là vô ích, bất kì hành vi nào cũng chỉ là đang tìm kiếm niềm vui giả tạo. Tất cả những gì chúng ta đã làm đều không có ý nghĩa gì cả.

Hãy ngoảnh đầu nhìn lại, liệu có phải theo dòng chảy của thời gian, chúng ta đã già đi, nhưng cuộc đời của mình thì vẫn không có gì khởi sắc, nếu có thì chỉ là một chút niềm vui giả tạo xin được từ người khác để sống tạm bợ qua ngày?

Chúng ta rũ sạch trách nhiệm của mình, làm cho mình trở nên thật đáng thương, niềm vui giả tạo mà chúng ta có được qua điều đó là: Tôi vô tội, tôi là người bị hại.

| HƠI ẤM CỦA NIỀM VUI GIẢ TẠO

Trước niềm vui giả tạo, chúng ta không những coi thường cái tôi chân thực, mà còn coi thường người khác và sự tồn tại của hiện thực. Chỉ cần có thể ôm lấy niềm vui giả tạo, đối với tất cả những gì cản trở chúng ta, nếu có thể né tránh được thì chúng ta sẽ né tránh, có thể cách xa thì sẽ cách xa. Khi sự cách biệt giữa cái tôi trong lí tưởng và cái tôi trong hiện thực lớn tới mức độ nhất định, chúng ta sẽ không thể thông qua thủ đoạn trước đây để bản thân có được niềm vui giả tạo như mong muốn. Lúc ấy, chúng ta sẽ thông qua những thủ đoạn cực đoan như oán thán, trách móc, thậm chí bạo lực để có được sự đồng cảm của người khác, níu kéo chút hơi ấm của niềm vui giả tạo, an ủi cái tôi yếu đuối, từ đó thỏa mãn nhu cầu về cảm giác tốt đẹp của bản thân.

Khi chúng ta không tìm thấy đối tượng có thể mang lại niềm vui giả tạo cho chúng ta hoặc chán ngán, bất lực với hiện thực, chúng ta sẽ thông qua oán thán và trách móc để có được cảm giác tốt đẹp mà mình muốn.

Chúng ta oán thán giám đốc keo kiệt: “Tôi làm việc cho công ty này lâu như vậy rồi, công lao không nhiều thì ít! Hai năm rồi lương của tôi vẫn ít như vậy. Tiền của giám đốc chẳng phải là chúng ta kiếm giúp ông ta sao? Không biết tăng lương cho chúng ta, chỉ biết bắt chúng ta làm thêm.”

Chúng ta oán thoán xe bus quá chật: “Đâu phải giờ cao điểm, sao vẫn đông người thế này? Sao không tăng thêm mấy chuyến nữa? Những người này không thể đi xe máy được sao?”

Lúc đến nhà hàng ăn cơm, chúng ta cũng oán thán: “Sao lâu mang thức ăn lên vậy? Sao lại ít thức ăn thế này? Không gian sao lại tệ thế này? Ngay cả chỗ để xe cũng không có!”

Chỉ cần muốn, chúng ta có thể dễ dàng tìm thấy đối tượng để oán thán và trách móc. Bạn có phát hiện ra rằng trong những lời oán thán này ẩn chứa hàm ý sâu xa: “Tôi là người bị hại, tất cả đều chĩa mũi dùi về phía tôi. Những chuyện này làm cho tâm trạng của tôi không tốt. Tôi thật đáng thương và vô tội.” Nếu bạn cho rằng mọi mũi dùi đều hướng về phía mình, thì sự giải mã của chúng ta với thế giới bên ngoài đã nảy sinh sai lệch rất lớn.

Tôi có một người bạn rất thích oán thán, có thể kêu ca suốt ngày không ngừng nghỉ.

Một lần, sau buổi họp lớp tôi đưa cô ấy về nhà, cả đường đi đều phải nghe cô ấy ca thán . Bên cạnh khu phố cô ấy sống là một công trường đang thi công.

Cô ấy tỏ ra vô tội, nói rằng: “Công trường này ồn chết đi được, cuối tuần muốn ngủ nướng cũng không được. Cậu nhìn đường ở đây đi, toàn ổ gà ổ vịt, chỗ nào cũng là đất, mỗi khi xe đi qua là bụi bay mù mịt. Ngày nào mình đi làm cũng toàn thân dính đầy bụi, thật hết chịu nổi…”.

Tôi nói: “Con đường này đầy ổ gà ổ vịt, nhưng cậu không nhìn thấy họ đang sửa đường sao? Nếu môi trường ở đây ảnh hưởng tới cậu nhiều như vậy, vậy vì sao cậu không suy nghĩ tới việc chuyển đi? Cậu có thể lựa chọn mà!”

Khi chúng ta oán thoán và trách móc, chính là lúc chúng ta tạo ra đau khổ cho mình. Chúng ta sẽ trở thành người bị hại thật sự trong hành vi oán thán này. Oán thán khiến chúng ta chìm đắm trong đau khổ không thể thoát ra được, khiến chúng ta mất đi khả năng thay đổi tích cực, thích ứng với hiện thực.

Nhất định phải nhớ rằng, có lẽ oán thán là hành vi vô thức của chúng ta, nhưng không ai muốn ở cùng một người lúc nào cũng thích ca thán, cằn nhằn, tâm trạng tiêu cực sẽ ảnh hưởng tới người khác, người khác sẽ tránh xa chúng ta.

Chỉ vì muốn có được một chút cảm giác tốt đẹp yếu ớt từ trong sự oán thán mà chúng ta khiến bản thân bị cô lập, quả thực không phải là một chuyện hợp lí. Ý đồ của chúng ta là có được sự đồng cảm, thương xót và thừa nhận của người khác, nhưng ngược lại, làm như vậy chỉ có thể khiến người khác cho rằng chúng ta là người đáng thương, yếu đuối, bất tài.

Để theo đuổi niềm vui giả tạo, có thể nói chúng ta đã hao tâm tổn trí không ít. Ban đầu, chúng ta chỉ thông qua phương thức hòa hoãn, không có xung đột (cũng có thể nói là phương thức tương đối văn minh) để có được niềm vui giả tạo, nhưng nếu cách làm này không thể khiến chúng ta đạt mục đích như mong đợi, vậy thì chúng ta sẽ dùng tâm trạng tiêu cực và hành vi thô bạo để thỏa mãn nhu cầu có được cảm giác tốt đẹp của bản thân, để có được một chút niềm vui giả tạo yếu ớt.

Thực tế là, một khi chúng ta dùng bất kì hình thức nào trong các hình thức so sánh, oán thán, trách móc, tức giận để thoát khỏi nội tâm của mình, đều sẽ khiến bản thân không nhìn rõ vấn đề lúc ấy, cũng không nhìn rõ cái tôi chân thực. Chúng ta đang tự cứa vào mạch máu của mình, từ chối trưởng thành. Rời xa nội tại, hướng ra bên ngoài, chính là cách chúng ta đang tự tạo ra đau khổ. Nếu tư duy của chúng ta hướng phương thức có được niềm vui ra bên ngoài thì chắc chắn sẽ uổng công vô ích, chắc chắn sẽ trở thành kẻ đáng thương đi xin niềm vui giả tạo. Lúc chúng ta ôm ấp niềm vui giả tạo, chúng ta sẽ đánh mất cái tôi thật sự, khiến bản thân rơi vào nỗi đau khổ lớn hơn.

Trong quá trình dùng tâm trạng tiêu cực để chống lại hiện thực, chút niềm vui giả tạo nhỏ bé đến đáng thương mà chúng ta gìành được là: Sự thương hại của người khác ban cho chúng ta.

TÒNG PHẠM LỚN NHẤT CỦA NIỀM VUI GIẢ TẠO LÀ CON QUỶ NHÚT NHÁT

| CON HỔ GIẤY TRONG TIM

Nếu có một ngày bạn biết công ty có kế hoạch cắt giảm nhân sự, xét về tiêu chuẩn cắt giảm, có lẽ bạn khó mà tránh được “kiếp nạn” này, bạn sẽ có phản ứng như thế nào?

“Tôi làm việc chăm chỉ ở công ty này đã mười năm rồi, tôi dâng hiến cả tuổi thanh xuân cho nó. Nếu bây giờ công ty đuổi việc tôi thì cũng thật không có tình người! Trong tình hình khủng hoảng kinh tế như thế này, biết đi đâu tìm việc? Tiền trả nhà hàng tháng của tôi phải làm thế nào? Phí quản lí, phí điện nước phải làm thế nào? Con trai của tôi sắp đi mẫu giáo rồi, không có tiền cho nó học trường tốt, tương lai của nó sẽ thế nào? Trời ơi! Tôi nên làm thế nào?”

Hết cái “phải làm thế nào” này đến cái “phải làm thế nào” khác tranh nhau vẫy tay chào hỏi bạn, như thể bạn sắp đến đảo Bali du lịch, chúng sợ bị bạn bỏ lại vậy.

Lúc nào chúng ta cũng sợ tạm biệt trạng thái cuộc sống quen thuộc, ổn định để đối mặt với môi trường xa lạ chưa biết. Chúng ta luôn hi vọng biết được mình đang ở đâu, rồi lại vì sao lại ở đây, ở đây làm gì, vì sao làm những chuyện này; thường quen với việc tiếp nhận những thông tin rõ ràng, quen thuộc, chắc chắn, nằm trong tầm kiểm soát của mình, lo sợ cảm giác bất lực khi cuộc sống không nằm trong tầm kiểm soát của mình. Điều đó thúc đẩy chúng ta đánh đồng những gì chưa biết, chưa xác định với nguy hiểm. Để tránh nguy hiểm, chúng ta thà ở lại vùng đất thoải mái mà mình đã quen thuộc, tự ngăn cản bước chân của mình.

Khi chúng ta lo sợ những điều chưa biết thì cũng chính là lúc ta đang dùng toàn bộ tinh thần và sức lực để đối kháng với nó. Chúng ta từ chối bước ta khỏi môi trường sống quen thuộc, ổn định, thoải mái, khiến ta không nhìn rõ hình dáng của những điều bị chúng ta từ chối. Hễ nghe thấy “Sói đến rồi” là ta liền co cẳng bỏ chạy, có lẽ chúng ta còn chưa được chứng kiến sự đáng sợ của sói, thậm chí chưa bao giờ nhìn thấy dáng vẻ thật sự của sói. Chúng ta bị phản ứng thói quen của mình kéo vào vòng xoáy của sự sợ hãi. Vùng vẫy trong vòng xoáy của sự sợ hãi sẽ khiến nỗi sợ hãi trong lòng càng lớn lên. Chúng ta không ngừng vùng vẫy, tiêu hao sức lực của mình một cách vô ích, đến tận khi không còn sức lực để cất bước, toàn thân trở nên giống như một pho tượng.

Chúng ta sống cuộc sống giống như pho tượng nhưng chưa bao giờ ý thức được cái gọi là an toàn và sợ hãi chỉ là suy nghĩ hạn chế chúng ta hành động. Khi chúng ta biết kế hoạch cắt giảm nhân sự của công ty, nếu thay đổi cách suy nghĩ, có lẽ cuộc sống của chúng ta sẽ xuất hiện một cảnh tượng khác tràn đầy sức sống.

“Tôi làm việc cho công ty này đã mười năm rồi, không có dũng khí để ra đi, bây giờ cuối cùng đã cơ cơ hội để làm việc mà trước đây mình muốn làm rồi. Cả đời tôi không thể cứ chỉ làm một việc, chỉ ở một nơi như thế này. Đây là một cơ hội để tôi bắt đầu lại; còn về tiền vay để mua nhà, tôi có thể cho thuê lại nhà, gạt bỏ gánh nặng; còn về con trai, không nhất thiết cứ phải học trường đắt tiền, đắt chưa chắc đã tốt, thích hợp với nó là được, rất nhiều người không đi học mà vẫn thành đạt…”

Bạn đã cảm nhận thấy điều gì chưa? Sự ỷ lại của chúng ta vào vùng đất thoải mái và nỗi sợ hãi những điều chưa biết đến từ đâu? Chúng đến từ sự cường điệu hóa một cách vô thức, không ngừng nghỉ về những suy nghĩ tiêu cực của chúng ta. Vốn dĩ đó chỉ là một con mèo ngoan ngoãn nhưng bạn lại coi nó là con hổ, nhìn kĩ lại, không biết chừng còn là một con hổ đang há to cái miệng đầy máu. Nếu thật sự là một con hổ, bạn đâu còn thời gian để ở đây nghĩ đông nghĩ tây? E rằng bạn đã bị nó ăn thịt từ lâu rồi!

Có một câu danh ngôn như thế này: “Thứ duy nhất chúng ta không thể không sợ chính là sợ bản thân. Nỗi sợ hãi khó có thể diễn tả, mất đi lý trí và vô căn cứ này làm tê liệt ý chí của con người, khiến con người không còn những nỗ lực cần thiết, nó biến tất cả những nỗ lực cần thiết để biến lùi thành tiến của con người thành bong bóng xà phòng.” Rất nhiều lúc, sợ hãi chỉ là suy nghĩ biến dạng của chúng ta về một điều gì đó, nhưng những suy nghĩ này lại điều khiển hành vi của chúng ta bằng một sức mạnh khủng khiếp.

| CÁI TÔI BỊ NHỐT TRONG BỨC TƯỜNG NIỀM VUI GIẢ TẠO

Trong một lần đi chơi vườn bách thú, có một hình ảnh đã để lại ấn tượng rất sâu sắc với tôi.

Một ngày cuối tuần, chúng tôi tới vườn bách thú chơi. Khi đến chuồng voi, chúng tôi nhìn thấy rất nhiều người ném các loại hoa quả như táo, chuối vào trong chuồng voi. Voi nhìn thấy hoa quả ném vào liền chạy ra ăn.

Tôi phát hiện có quả táo lăn tới cạnh tường, voi chạy theo quả táo tới chỗ cách tường ba bốn mét là dừng lại, không ăn quả táo đã gần ngay trước mắt ấy nữa.

Lúc ấy tôi có chút bực tức, chỉ cần nó đi thêm một bước nữa là có thể ăn được quả táo. Nhưng vì sao nó lại ủ rũ quay đầu bước đi?

Tôi nhìn kĩ, thì ra chỗ cách tường bao ba bốn mét có những sợi thép rất nhỏ, dài khoảng một thước, cắm thành một vòng tròn bao quanh chuồng voi, giống như một đường ranh giới. Nhưng những sợi thép mảnh nhỏ này cơ bản sẽ không gây ra bất cứ nguy hại nào cho voi, vì sao chúng không dám bước qua? Quả táo ở ngay trước mắt, nó đã chạy xa như vậy rồi, chỉ thiếu một bước nhỏ này thôi? Tôi cảm thấy tò mò về ma lực của những sợi thép này, cái gì khiến chúng giam cầm được những con vật khổng lồ này?

Suy đoán của bạn tôi là trên dây sắt có điện hoặc là dây sắt có thể phát ra sóng điện từ, có thể ngăn cản voi lại gần. Tôi mang những nghi vấn này lên mạng tra nhưng tra cứu rất lâu cũng không tìm thấy lời giải thích hợp lí.

Về sau, tôi gọi điện đến vườn bách thú để hỏi. Người quản lí nói: “Chúng tôi sợ voi làm hại khách đến thăm quan nên từ nhỏ đã huấn luyện chúng không được bước ra khỏi phạm vi ấy. Khi nó định bước ra khỏi khu vực này, người quản tượng sẽ trừng phạt nó. Voi là loài động vật rất thông minh, lâu dần chúng không dám bước ra khỏi phạm vi ấy nữa, đến tận khi voi đã trở thành con vật to lớn như bây giờ, nó cũng không dám bước ra vạch ranh giới này.”

Lúc này có lẽ bạn sẽ nghĩ voi thật ngốc, để những sợi dây thép nhỏ bé chôn chân trong khu vực hữu hạn, chỉ nhìn mà không dám lấy quả táo. Thực ra, chẳng phải con người chúng ta cũng vậy sao? Bất cứ khu vực nào cách xa sự an toàn và vui vẻ đều là khu vực cấm của chúng ta. Muốn hạn chế voi, chỉ cần một vài sợi dây thép mỏng, còn muốn giam cầm chúng ta, để chúng ta không thể nhúc nhích, chỉ cần một ý nghĩ không nhìn thấy, không sờ thấy. Đây chẳng phải là một chuyện đáng sợ sao?

Anh Lâm có một nỗi sợ hãi không thể nói thành lời với việc lái xe. Cứ nhắc đến việc mua xe, anh lại viện hàng đống lí do hợp lí để không mua. Ví dụ lái xe nguy hiểm, nuôi xe phiền phức, không có thời gian thi bằng lái, lái xe ảnh hưởng tới uống rượu gì gì đó. Vợ anh ta có bằng lái, rất muốn mua xe nhưng lúc nào anh ta cũng chần chừ không mua.

Có một hôm, cuối cùng anh ta đã lấy hết dũng khí đi mua xe. Trước khi đi, anh ta gọi điện thoại cho tôi, bảo tôi đi lấy xe giúp. Lúc ấy đúng lúc tôi có việc, không đến kịp, liền khuyên nhủ qua điện thoại, bảo anh ta yên tâm đi lấy xe.

Mấy hôm sau, tôi gọi điện hỏi anh ta đi xe thế nào. Anh ta nói không mua nữa.

Lúc ấy tôi vô cùng ngạc nhiên, hỏi anh ta sao không mua. Anh ta nói: “Hôm ấy cậu không đến, tôi cũng không biết chọn xe, vì thế quyết định không mua nữa. Về sau nghĩ lại, vẫn thấy bắt xe bus thuận tiện hơn”.

Đúng là lí do nực cười. Sự việc đã qua đi hai năm rồi, chỉ vì một lý do đơn giản như vậy khiến anh ta đến tận bây giờ vẫn không lái xe được.

Nếu chúng ta không muốn bước ra khỏi vùng đất quen thuộc của mình, thì cho dù là một lí do vô cùng nực cười cũng có thể khiến chúng ta ngoan ngoãn đứng ở chỗ cũ.

Thái độ sống này của anh Lâm khiến cuộc sống của anh ta đơn điệu, nhàm chán. Năm nay, Lâm đã ngoài 40 tuổi, tôi quen anh ta khi chúng tôi mới 27 tuổi. Lúc ấy anh ta thế nào, bây giờ vẫn như vậy, chỉ là tóc ít hơn, bụng to hơn, than phiền nhiều hơn và nhát gan hơn trước đây. Ngoài ra, không có sự biến đổi nào khác.

Tâm lí sợ hãi hạn chế chúng ta trải nghiệm những điều mới lạ. Nhưng chúng ta thường cho rằng, chính những sự vật khiến chúng ta sợ hãi đã hạn chế hành vi của chúng ta. Thực ra, thứ bủa vây chúng ta chỉ là ý nghĩ sợ hãi trong đầu chúng ta chứ không phải là bản thân hiện thực. Những nỗi sợ hãi này đã xây một bức tường rất cao, giam cầm chúng ta trong vùng đất quen thuộc, khiến chúng ta không bước ra được.

| THẮT DÂY AN TOÀN TRƯỚC KHI LÊN XE

“Trước khi lên xe” đã thắt dây an toàn? Có lẽ bạn sẽ cho rằng tôi viết sai. Nên là thắt dây an toàn “trước khi lái xe” thì đúng hơn? Không sai, là thắt dây an toàn trước khi lên xe.

Có một thực tế là, lúc nào chúng ta cũng muốn thắt dây an toàn trước khi lên xe. Vì muốn cuộc sống tương lai được đảm bảo, chúng ta yêu cầu bạn trai của mình có thu nhập ổn định, yêu cầu trước khi kết hôn phải mua được nhà, còn phải có một chiếc xe thật tử tế… Đưa ra kế hoạch và sắp xếp chu đáo cho tương lai không có gì là không đúng. Nhưng khi chúng ta coi những kế hoạch và sắp xếp này quan trọng hơn cả bản thân, cường điệu kế hoạch và sự sắp xếp thì lại thể hiện nỗi sợ hãi những điều chúng ta chưa biết và không xác định. Hành động này sẽ khiến chúng ta bị hạn chế trong một quỹ tích cố định, cuộc sống của chúng ta cũng sẽ rơi vào thế cục đã được vạch sẵn. Điều đó sẽ khiến chúng ta bỏ lỡ rất nhiều cơ hội phát triển tốt đẹp, khiến chúng ta mất đi sức sáng tạo và nhiệt tình với cuộc sống, khiến sinh mệnh trở nên không còn sức sống.

Bên cạnh một vị lão hòa thượng nọ có rất nhiều đệ tử trung thành.

Một hôm, lão hòa thượng căn dặn các đệ tử mỗi người xuống núi phía nam lấy về một bó củi. Khi các đệ tử đi tới chỗ cách núi nam không xa, họ liền dừng lại. Cơn mưa lớn suốt cả ngày khiến nước sông dâng cao, dòng suối nhỏ ban đầu biến thành con sông lớn chắn đường đi của họ. Các đệ tử nhìn nước sông chảy xiết, ai cũng trợn mắt há mồm. Xem ra không thể qua sông lấy củi được, các đệ tử đều quay về tay không.

Các đệ tử ủ rũ đến trước mặt sư phụ. Lúc ấy chỉ có một tiểu hòa thượng tỏ ra bình thản.

Sư phụ hỏi lý do, tiểu hòa thượng lấy ra một quả táo rất to từ trong túi ngực, đưa cho sư phụ và nói: “Chúng con không qua sông được, không lấy được củi, thấy bên bờ sông có một cây táo, liền tiện tay hái quả táo duy nhất trên cây về đây ạ.” Sư phụ nghe xong gật đầu. Về sau, tiểu hòa thượng này trở thành truyền nhân của sư phụ.

Nếu chúng ta quá chú trọng vào kế hoạch và sự sắp xếp, thì khi hiện thực xuất hiện bất cứ tình huống nào ngoài kế hoạch và sự sắp xếp, chúng ta cũng sẽ giống như những đệ tử kia, ra về tay trắng. Đệ tử của lão hòa thượng bó hẹp mục tiêu của mình trong việc lấy củi, không lấy được củi, kế hoạch của họ coi như đổ bể. Còn trong quá trình này, tiểu hòa thượng kia lại có thể tùy cơ nắm bắt lấy cơ hội bên cạnh mình, để bản thân có được thành quả.

Quay trở lại hiện thực, chúng ta cũng thích đặt ra các kế hoạch. Phần lớn những người lái xe đều thích đi theo lộ trình đã vạch ra sẵn. Như thế, chúng ta có thể biết rất rõ 1 km nữa là vào đường chính, vào đường chính đi 2 km nữa rồi rẽ bên trái là lên cầu, hạn chế tốc độ 40km, xuống cầu, đi thêm 1,5km nữa thì giảm tốc độ, bắt đầu tắc đường, vì thế tốt nhất lại rẽ trái… 1 tiếng sau, về nhà an toàn theo kế hoạch. Nếu không có tình huống đặc biệt, chúng ta có thể đảm bảo được thời gian về nhà mỗi lần sẽ không chênh lệch quá 5 phút, có thể đẩy cửa bước vào nhà đúng lúc vợ bày đồ ăn lên bàn.

Vậy thì vì sao chúng ta không thử đi một con đường mới? Sở dĩ chúng ta đi theo con đường trong kế hoạch là bởi vì con đường mới chưa chắc đã gần hơn hoặc không tắc đường, cuối cùng có lẽ sẽ mất thời gian bằng với thời gian đi con đường trong kế hoạch, thậm chí mất nhiều thời gian hơn. Với con đường mới, chúng ta không quen, không biết chừng sẽ không cẩn thận đi vào đường một chiều và bị phạt, không biết chừng chỉ một phút lơ là bỏ qua bảng chỉ dẫn giảm tốc dẫn đến bị phạt vì vượt quá tốc độ. Ai cũng có những tiên đoán riêng, và đều rất sâu xa. Việc đi một con đường mới cần chúng ta mất thêm nhiều công sức để chú ý biển chỉ đường và các vật cản, còn con đường trong kế hoạch thì đơn giản hơn nhiều. Quỹ tích kế hoạch khiến chúng ta không có dũng khí đi vào ngã tư xa lạ. Điều đó có nghĩa là tất cả mọi thứ bên ngoài quỹ tích đều không có duyên với chúng ta.

Tagore đã từng nói: “Cuộc sống không phải là một dòng sông nhân tạo, không thể hạn chế nước sông trong một vài dòng chảy đã được vạch sẵn.” Trên con đường mới, biết đâu chúng ta sẽ phát hiện một nhà hàng đặc sắc gần nhà mình hơn hoặc một siêu thị lớn mới mở, biết đâu sẽ nhìn thấy một mặt đáng yêu hơn của thành phố này, thậm chí sẽ phát hiện rất nhiều bạn bè đã mất liên lạc nhiều năm với mình thực ra đều sống cách mình không xa, chỉ là một người quen đi bên trái, một người quen đi bên phải, hai người không có cơ hội gặp nhau.

Kế hoạch và sự sắp xếp được chúng ta cường điệu giống như vòng kim cô trên đầu Tôn Ngộ Không, nó sẽ ngày càng trói ta chặt hơn. Chúng ta càng coi trọng kế hoạch thì sẽ càng biểu hiện sự sợ hãi của chúng ta với những điều chưa biết. Tâm lí sợ hãi sẽ khiến chúng ta lún sâu trong vùng đất an toàn. Bảo thủ làm theo kế hoạch chỉ có thể khiến chúng ta giống như ếch ngồi đáy giếng, nhìn thế giới to bằng cái vung trên đỉnh đầu, đến tận khi cuộc đời của chúng ta không còn chút sức sống. Thử hỏi, nếu có một ngày, chúng ta bị ném vào một vùng núi xa xôi, hẻo lánh mà không kịp có một sự chuẩn bị nào, tỉ lệ sống sót của chúng ta là bao nhiêu?

✳✳✳

| KHÔNG AI CÓ THỂ KHIẾN CHÚNG TA THẤT BẠI

Có một người rất muốn li hôn, nhưng vẫn chưa đạt được ước nguyện. Cô ấy đã giải thích với tôi nguyên nhân cô ấy muốn li hôn.

Hai vợ chồng họ vừa mới bước qua tuổi ba mươi, người vợ cho rằng đây đúng là thời điểm phấn đấu cho sự nghiệp. Nhưng ngày nào cũng vậy, sau khi đi làm về, chồng cô không lên mạng thì xem tivi, cuối tuần và ngày nghỉ lễ cũng như vậy. Ngoài ra, anh ta không muốn làm bất cứ việc gì khác. Cô ấy không nhìn thấy ở chồng bất cứ tia hi vọng nào cho tương lai. Chỉ cần nhìn những ngày tháng hiện tại là có thể biết được cuộc sống của mười, hai mươi năm sau. Cô ấy cảm thấy những ngày tháng như thế này khiến cuộc đời mình đi xuống, không một chút mong chờ, không một chút hi vọng, dường như có một đôi tay đẩy mình xuống hố sâu, vô cùng tuyệt vọng.

Cảm giác khủng hoảng về cuộc sống thúc đẩy bản thân cô không ngừng học tập, không ngừng tiếp xúc với những điều mới lạ. Cứ nhìn thấy dáng vẻ nhàn rỗi của chồng, cô ấy lại cảm thấy quả thực không thể chịu đựng được nữa, một năm trước cô ấy quyết định li hôn.

Nhưng chồng cô ấy không chịu li hôn, lại còn mượn sức ép từ cha mẹ hai bên để gây áp lực cho vợ, khiến cô ấy cảm thấy bản thân là một người phụ nữ không an phận, không có trách nhiệm, là một đứa con gái không hiếu thuận. Cô ấy rất muốn li hôn, nhưng cô ấy cho rằng chỉ cần li hôn, cuộc đời sẽ coi như thất bại hoàn toàn. Cô ấy cũng đã từng nghĩ có thể vì cha mẹ mà tiếp tục cuộc hôn nhân nhưng cuối cùng thất bại, bởi vì quả thực, cô ấy không thể chịu đựng được cách sống như thế này. Cô ấy không biết nên làm thế nào, nhưng cũng không muốn tiếp tục cuộc sống như vậy, vì thế, rất mong có người có thể giúp đỡ mình xua đi nỗi phiền muộn trong lòng.

Sở dĩ cô ấy lâm vào tình cảnh ngày hôm nay là bởi vì từ nhỏ cô ấy đã bị người ta tiêm nhiễm quan điểm thất bại. Li hôn có nghĩa là hôn nhân thất bại, có nghĩa cô ấy là một người thất bại trong tình cảm, thậm chí nâng cấp lên thành thất bại trong việc làm người. Nhận thức này khiến cô ấy có tâm lí sợ hãi thất bại, nó trói buộc tự do của cô ấy.

Cái gọi là thất bại ở đây đơn giản chỉ là cách nhìn nhận của người khác về một số sự việc nào đó. Chỉ khi chúng ta hiểu rằng không cần phải làm theo ý đồ của người khác thì sự trói buộc của quan niệm này đối với chúng ta mới mất đi hiệu lực.

Nếu cô ấy li hôn theo mong muốn của mình, nhưng vẫn không thể sống cuộc sống lí tưởng của mình, vậy là cô ấy đã thất bại sao? Chúng ta thường bước vào một sai lầm, chính là đánh đồng giá trị của bản thân với sự thành bại của một sự việc nào đó, nhầm lẫn giữa sự thất bại của một sự việc với sự thất bại của một người.

Trong cuộc sống, mỗi việc chúng ta làm đều có tính mục đích mãnh liệt, đều hướng tới thành công. Lúc nào chúng ta cũng được rót vào tai những câu như phải kiên trì, kiên trì chính là thắng lợi, phải cố gắng hết sức… Hàm ý của những câu nói này chính là chúng ta nhất định phải thành công. Những câu nói thoạt nghe thì tưởng là tích cực, đúng đắn này sẽ đẩy chúng ta vào đường cùng: Không thành công có nghĩa là thất bại. Chỉ cần bắt tay vào làm một việc thì có nghĩa là ta đã bước vào con đường một chiều. Chúng ta phải thề chết xông lên phía trước, bởi vì mục tiêu của chúng ta là thành công, dừng lại có nghĩa là thất bại, dừng lại có nghĩa là chứng minh bản thân không thể thành công hoặc không có khả năng khiến mình thành công. Chúng ta tiếp thu những quan niệm này không chút nghi ngờ, đồng thời để nó trói buộc cuộc sống và tự do của chúng ta.

Nguyên nhân sâu xa của việc chúng ta làm việc theo mong muốn của người khác là chúng ta sợ người khác nói mình là người thất bại, là để bảo vệ hình tượng tốt đẹp của bản thân. Chúng ta ấm ức nhưng vẫn ép mình kiên trì làm việc mà bản thân không muốn, cho đến một ngày, chúng ta cảm thấy chán nản, mới ý thức được rằng có một số chuyện không giống như chúng ta đã nghĩ.

Một điều cần phải luôn ghi nhớ là: Trên thế giới này, không ai có thể khiến chúng ta thất bại, chỉ có bản thân chúng ta!

| GIẤU GIẾM LÀ ĐƯỜNG LÙI CỦA NIỀM VUI GIẢ TẠO

Hải và Lệ cùng làm việc trong một công ty, quan hệ thân mật nhưng cả hai đều không dám chủ động bày tỏ vì sợ bị đối phương từ chối, khiến bản thân mất mặt.

Hôm ấy, Hải cảm thấy cứ tiếp tục thế này quả thực rất mệt mỏi, bèn thử thăm dò xem rốt cuộc thái độ của Lệ với mình là gì.

Hải hỏi: “Em muốn tìm một người bạn trai như thế nào, để anh giới thiệu cho em một người?”

Lệ thầm nghĩ: “Tích cực giúp mình tìm bạn trai như vậy, xem ra mình không phải là mẫu người anh ấy thích.” Thế nên cô liền nói: “A! Thật sao? Được thôi.”

Hải thầm nghĩ: “Vui vẻ nhận lời như vậy, xem ra cô ấy không thích mình.”Liền hỏi: “Thế em thích mẫu người như thế nào?”

Lệ nói: “Ham học cầu tiến, có tinh thần trách nhiệm…” (đúng là những đức tính của Hải). Cuối cùng Lệ nói thêm một câu: “Phải tích cực chủ động trước mặt người mình thích, nếu không có thích như thế nào thì rồi cũng sẽ nguội lạnh.”

Hải nói: “Em xem hai chúng ta đã nguội lạnh chưa?”

Lệ nói: “Chẳng phải anh định giới thiệu cho em sao?”

✳✳✳

Qua đoạn đối thoại này giữa Lệ và Hải, không khó có thể nhận ra rằng chúng ta sợ sự phủ định và từ chối của người khác với mình như thế nào. Tâm lí này chắn trước suy nghĩ chân thực, khiến chuyện đơn giản trở nên phức tạp.

Nếu coi người khác là ngọn nguồn để chúng ta có được niềm vui giả tạo, vậy thì chúng ta vô hình trung sẽ sợ bị người khác nhìn thấy suy nghĩ chân thực của mình. Nỗi sợ hãi trong lòng khiến chúng ta né tránh bất cứ thử thách nào. Nếu không thể tránh được, chúng ta sẽ cố gắng giữ im lặng, tự kiềm chế, đeo chiếc mặt nạ khiến người khác không thể thấu hiểu được, hoặc là ngụy trang bản thân trở thành người không thể công kích, phải bỏ rất nhiều tinh thần và sức lực để che đậy cái tôi chân thực, khiến người khác không thể nhìn thấu. Chúng ta thường biến sự việc đơn giản trở nên phức tạp, khiến người khác cảm thấy mơ hồ, khó nắm bắt, như thế chúng ta có thể có không gian để rút lui sau khi mục đích thật sự của mình bị người khác phát hiện.

Mỗi người đều có thể dùng chiếc áo khoác sặc sỡ, chiếc mặt nạ buồn vui thất thường, những lời nói không thật lòng để tô vẽ cho mình. Sở dĩ thế giới này trở nên phức tạp là vì chúng ta thích mập mờ, thích đưa đẩy. Chúng ta cảm thấy làm như vậy sẽ an toàn hơn so với việc công khai lập trường của bản thân một cách rõ ràng.

Sự phát sinh của rất nhiều chuyện không vui trong cuộc sống đều là vì chúng ta đang bảo vệ lòng tự tôn và thể diện ở tít trên cao mà chúng ta tự ngộ nhận. Chúng ta thà từ bỏ còn hơn là bước ra khỏi cái gọi là “tôn nghiêm” mà chúng ta bảo vệ, cũng không thể chấp nhận làm tổn thương cái tôi. Vốn dĩ là một chuyện đơn giản nhưng lại bị chúng ta làm cho rất phức tạp. Thực ra, những cái gọi là tôn nghiêm và thể diện này chỉ là bong bóng mà bộ não của chúng ta tạo ra vì lo sợ sự khô héo của cái tôi. Những bong bóng tư tưởng hư ảo này trở thành nơi giam cầm chúng ta.

| THÓI QUEN KHIẾN CHÚNG TA RƠI VÀO ĐƯỜNG CÙNG

Trước tiên, xin hỏi các bạn một câu hỏi nhỏ: “Vì sao bạn không dùng tay trái để viết chữ (trừ những người thuận tay trái)?”

Có lẽ bạn sẽ trả lời: “Bởi vì tay trái của tôi không biết viết chữ”, đúng, chắc chắn tay trái của bạn không thể biết viết. Thế bạn đã từng nghĩ tới việc vì sao tay phải của bạn lại viết được chưa? Có lẽ bạn sẽ trả lời: “Thói quen hình thành từ nhỏ.” Sự thật là chúng ta đã quen dùng tay phải để viết chữ, ỷ lại vào việc viết bằng tay phải nên mới dẫn tới việc chúng ta bỏ qua chức năng viết chữ của tay trái, lâu dần tay trái của chúng ta mất đi khả năng viết chữ, chứ không phải tay trái của chúng ta không biết viết.

Mức độ ỷ lại của chúng ta vào môi trường và sự vật mà bản thân đã quen thuộc luôn vượt quá tưởng tượng của chúng ta.

Hệ thống máy tính mà từ trước tới nay chúng ta đã quen sử dụng đã có chút cũ kỹ rồi, rất nhiều phầm mềm chạy chậm, văn bản trong máy tính của chúng ta không thể mở được trong máy tính của người khác, hệ thống cũ kỹ dẫn tới hiệu quả công việc của chúng ta giảm sút. Thực ra, chỉ cần chúng ta nâng cấp hệ thống một chút, những vấn đề này có thể giải quyết dễ dàng, nhưng vì sao chúng ta không làm như vậy?

Chúng ta lo lắng thay đổi hệ thống mới, menu này không tìm thấy, mệnh lệnh kia không hiểu, khiến bản thân không biết phải làm thế nào, rối tinh rối mù. Quan trọng hơn là chúng ta đã quen với hệ thống cũ mà không quan tâm tới chức năng mới của hệ thống mới. Chúng ta cho rằng hệ thống hiện tại vẫn có thể khiến chúng ta hoàn thành công việc, vẫn có thể dùng tạm, vì thế không cần thiết phải bắt bản thân hao tâm tổn sức làm quen với một thứ không nằm trong tầm kiểm soát của mình.

Chúng ta lo lắng sự vật, sự việc chưa biết khiến cuộc sống trở nên rối loạn, thậm chí sẽ mang tới nguy hiểm nhất định. Điều đó thúc đẩy chúng ta lặp lại một hành vi quen thuộc nào đó đến mức thành thói quen. Khi chúng ta bắt đầu dựa dẫm vào một hành vi thói quen, cuộc sống của chúng ta sẽ bắt đầu rơi vào đường cùng. Điều này giống như một thảm cỏ, khi chúng ta không có đường, chúng ta có thể đi qua bất cứ hướng nào. Nhưng khi trên bãi cỏ xuất hiện một con đường, chúng ta lại cảm thấy chỗ khác không thể đi được nữa, chỉ có thể đi qua con đường hiện có.

Phương thức sống theo trình tự, mặc dù khiến chúng ta vui vẻ nhưng lại là nguyên nhân cơ bản khiến chúng ta không thành công. Thói quen khiến bộ não mất đi rất nhiều khả năng, ví dụ như khả năng phát hiện, khả năng sáng tạo, khả năng khiến bản thân có được vui vẻ… Suy cho cùng, thói quen khiến chúng ta mất đi khả năng làm việc theo mong muốn thật sự của bản thân. Đây chính là ảnh hưởng lớn nhất mà thói quen mang lại cho chúng ta.

Hãy tự hỏi bản thân, chúng ta không muốn vui vẻ hơn sao? Chúng ta không muốn giàu có hơn sao? Chúng ta không muốn làm việc mình thích sao? Chúng ta không muốn có thành tích ưu tú và cuộc đời thành công? Chắc chắn câu trả lời của mỗi người đều là: “Muốn!” Thế vì sao không làm được? Bởi vì chúng ta tin rằng những chuyện này không “có duyên” với mình, chúng ta nghi ngờ khả năng của bản thân, chúng ta không xóa bỏ được nỗi sợ hãi trong lòng, chúng ta cảm thấy thay đổi bản thân là một chuyện đau khổ. Chúng ta thích làm việc theo thói quen của mình, quen có được kết quả giống nhau, quen buồn phiền vì những chuyện giống nhau. Những chuyện này đều nằm trong tầm kiểm soát của chúng ta, chúng ta biết kết quả xấu nhất, còn nếu thay đổi thì tất cả kết quả đều là thứ ta chưa biết.

Trên thế giới này, không phải không có đường khác để đi mà là sự tán đồng đối với thói quen khiến chúng ta không nhìn thấy chỗ khác có đường để đi.

| SỢ HÃI KHIẾN CHÚNG TA TRỞ NÊN YẾU ĐUỐI

Sợ hãi là bản năng sinh tồn của loài người, là cảm xúc dễ khiến chúng ta yếu đuối nhất, cũng là thứ hạn chế chúng ta cảm nhận thế giới này. Chân tay chúng ta bị trói chặt bởi nỗi sợ hãi, tránh xa sự vật chưa biết, trốn trong vùng đất thoải mái mà một tay mình xây nên, không thể nhúc nhích. Thực ra, sợ hãi chỉ là một mớ suy nghĩ trong đầu chúng ta, cuộc đời của chúng ta bị bó hẹp trong mớ suy nghĩ này.

Những ý nghĩ sợ hãi đã giam cầm chúng ta như thế nào?

Đầu tiên, sợ hãi khiến chúng ta đối mặt với những người quen thuộc, làm công việc quen thuộc trong môi trường quen thuộc, lặp lại những việc đã từng làm khiến cuộc sống trở nên rất đơn giản, thoải mái. Chúng ta dựa dẫm vào cảm giác thoải mái này theo bản năng, còn cảm giác này thúc đẩy chúng ta lặp đi lặp lại một phương thức thành thói quen, lặp đi lặp lại một cách tư duy trở thành giới hạn, lặp lại một ngày thành một đời. Cảm giác thoải mái khiến chúng ta lòng vòng trong sự lặp lại, lười biếng trong sự quen thuộc.

Nếu tiếp tục như thế, tôi nghĩ chúng ta đều biết những thứ lũ lượt kéo đến sẽ là gì.

Đó chính là nhàm chán và tẻ nhạt. Chúng ta lặp đi lặp lại cùng một cảm nhận trong vùng đất thoải mái, dần dần, chúng ta mất đi sức sống, cuộc sống trở nên vô vị, không có chất lượng. Chúng ta mất đi hứng thú và trí tò mò vốn có trước cuộc sống, lúc nào cũng hi vọng tránh xa những sự việc mới lạ, độc đáo.

Nhất định bạn sẽ rất bức bối, nếu nỗi sợ hãi nguy hại tới chúng ta lớn như vậy, vậy thì vì sao chúng ta vẫn còn chìm đắm trong đó không chịu tỉnh ngộ? Trong nỗi sợ hãi có cảm giác gì khiến chúng ta lưu luyến không rời?

Nỗi sợ hãi với những gì chưa biết có thể hạn chế chúng ta trong vùng đất quen thuộc của mình, nơi mang lại cho chúng ta cảm giác an toàn có thể biết trước. Sự dựa dẫm vào cảm giác tốt đẹp này khiến chúng ta để mặc cho tâm lý sợ hãi sinh sôi, không quan tâm tới sự cách biệt giữa cái tôi trong hiện thực và cái tôi trong lí tưởng. Chúng ta thuyết phục bản thân, tất cả đều nằm trong tầm kiểm soát của mình. Vì thế, chúng ta không cảm nhận được vùng đất thoải mái đã gắn xiềng xích lên người mình, hạn chế mình trong phạm vi của niềm vui giả tạo, ngăn cản chúng ta cảm nhận nhiều sự vật tốt đẹp hơn.

Sợ hãi khiến chúng ta đối lập cái tôi với hiện thực một cách vô thức, khiến chúng ta không muốn đối mặt với hiện thực, né tránh nhìn rõ bộ mặt thật của hiện thực. Sợ hãi khiến chúng ta sống trong thế giới hư ảo của mình, nhờ vào niềm vui giả tạo để duy trì sự cân bằng giữa cái tôi và hiện thực. Chúng ta lo sợ sự cân bằng trong tim bị phá vỡ, sợ nhìn thấy cái tôi ngay cả bản thân cũng không thể sắp xếp, không muốn chứng minh mình là một người không thể thành tài. Cùng với sự tăng lên của nỗi sợ hãi, chúng ta trở nên càng ngày càng yếu đuối.

KẺ TÒNG PHẠM TIẾP THEO CỦA NIỀM VUI GIẢ TẠO - NGƯỜI TÀNG HÌNH

Tòng phạm của niềm vui giả tạo, ngoài nỗi sợ hãi và sự lười biếng, còn có người tàng hình – sự vô thức.

Trên thế giới này có một thứ nhìn thì vô hình, sờ không thấy dạng, ngửi không thấy mùi, nhưng lại là sức mạnh to lớn nhất chi phối sinh mệnh của chúng ta. Đó chính là ý thức của con người.

Ý thức của con người luôn biến đổi, khó nắm bắt, không chịu sự trói buộc của thời gian và không gian, có thể tự do xuyên qua giữa quá khứ và tương lai, thích làm gì thì làm. Ý thức phân thành ý thức và vô thức.

Ý thức là trạng thái chúng ta tỉnh táo, biết bản thân đang làm gì, nhìn thấy gì, nghe thấy gì, nghĩ gì, biết được trạng thái của mình, có thể chi phối hành vi của mình.

Vô thức là chúng ta không biết mình đang nghĩ gì, một trạng thái tâm lí chúng ta không quan sát được. Ví dụ, khi chuyên tâm đọc sách, chúng ta không nghe thấy người khác gọi tên mình; không ý thức được mình đang nghĩ gì, từ đó nói sai và viết sai. Tất cả đều phát sinh trong lúc chúng ta không hay biết, chúng ta tán đồng một cách vô điều kiện suy nghĩ vô thức và quá trình này không được ý thức của chúng ta cảm nhận.

Tư duy vô thức không phải là sự vật cụ thể. Nhận thức của chúng ta với nó không thể giống với khi chúng ta phân biệt một người, chúng ta có thể nhìn thấy hình dáng của người đó, nghe thấy giọng nói của người đó, quan sát hành vi của người đó, sau đó đưa ra đánh giá là người đó đẹp trai phóng khoáng, nho nhã thanh tú hay xấu xí hiểm ác. Với tư duy vô thức, chúng ta không nhìn thấy, không sờ thấy, không nghe thấy. Nó không ở trong phạm vi giám sát của ý thức của chúng ta. Điều đó khiến chúng ta không biết bắt đầu từ đâu để bắt được nó. Quan trọng hơn là nó trốn sau lưng ý thức của chúng ta, giống như cái bóng của ý thức, phối hợp hoàn hảo với ý thức. Nếu không đứng dưới ánh sáng, chúng ta sẽ rất khó phát hiện nó. Vô thức là một cao thủ mai phục, nó ngụy trang giống hệt ý thức của chúng ta. Chỉ có luôn giữ được sự tỉnh táo thì chúng ta mới có thể bắt được nó.

Tư duy vô thức thường xuyên len lỏi vào trong bộ não của chúng ta, khơi gợi tính cách, chi phối hành vi của chúng ta. Nếu không cảm nhận được nó, có lúc nó sẽ khiến chúng ta nổi nóng, khiến cuộc sống của chúng ta rối tinh rối mù lên thì mới lén bỏ đi.

Cùng với một tiếng “rầm”, chúng ta bị chiếc xe đằng sau đâm vào. “Lái xe kiểu gì vậy! Vội gì không biết! Thật xui xẻo…” Tư duy vô thức ném một que diêm đã bén lửa vào đầu chúng ta, rồi lén lút chuồn mất. Một lượng lớn adrenaline và hormone áp lực khác phóng ra, đẩy chúng ta vào chiến trường trong tình huống không hề có một sự chuẩn bị tâm lí nào, khiến chúng ta cãi cọ với người khác.

Sau khi xuống xe, phát hiện chiếc xe đâm vào mình cũng bị người khác đâm vào, nhưng chúng ta vẫn không thể khống chế được cảm xúc của mình, không kìm nén được ngọn lửa tức giận thiêu đốt trong tim, cuối cùng vẫn đấu khẩu với đối phương. Có lúc tư tưởng của chúng ta giống như đứa trẻ nghịch ngợm, gây họa xong là quay người bỏ chạy, còn chúng ta lúc nào cũng phải thu nhặt rác rưởi của nó, khom lưng cúi đầu trước người khác. Cứ như thế, cuộc sống của chúng ta bị những cảm xúc do tư tưởng vô thức này đốt cháy, làm cho rối tinh cả lên, nhưng chúng ta lại không thể làm gì nó.

Chúng ta hầu như không ý thức được phần lớn những chuyện xảy ra trong lòng mình. Sự hiểu biết của chúng ta về quá trình tư duy của bản thân ít hơn sự hiểu biết về kết quả tư duy rất nhiều. Cho dù trong thế giới tư tưởng có thể xảy ra sự thay đổi long trời lở đất, nhưng chưa chắc chúng ta đã cảm nhận được. Có một ngày chúng ta sẽ phát hiện, một vài thứ trong bộ não vốn không phải do chúng ta đặc biệt “mời” vào, không phải chúng ta thật sự mong muốn. Những tư tưởng không được “mời mọc” này đẩy chúng ta vào tình cảnh tiến thoái lưỡng nan, làm rối loạn cuộc sống của chúng ta, khiến chúng ta rối bời, lo lắng không yên. Chúng ta rất muốn nhổ bỏ chúng tận gốc, nhưng không biết bắt đầu từ đâu. Cứ thế vô thức trở thành tâm bệnh của chúng ta.

Vì sao bộ não không chịu sự khống chế của chúng ta, mà ngược lại, chúng ta lại bị nó khống chế?

Trạng thái này là kết quả của bộ não bị gen công thức hóa. Mục đích của gen là di truyền gen, bộ não theo thói quen làm những việc có lợi cho thực hiện mục đích gen, khiến chúng ta lúc nào cũng đấu tranh với trạng thái nguy hại tới sinh mệnh của chúng ta và sự hoàn chỉnh của cái tôi, giúp chúng ta tránh được những nguy hiểm chưa biết, bảo vệ chúng ta trong môi trường sinh tồn an toàn, thoải mái. Mục đích của gen và mục đích thực hiện cái tôi, nhìn bề ngoài không có một chút trái ngược nào. Chúng ta sẽ cho rằng mục đích gen thúc đẩy chúng ta đưa ra phản ứng, chính là phản ứng mà mình muốn. Vì thế trong tình huống không xem xét kĩ lưỡng, chúng ta sẽ để mặc cho nó sắp đặt.

Chúng ta không giết chết phản ứng vô thức ngoài cánh cửa trái tim, còn do một nguyên nhân quan trọng hơn nữa. Phản ứng vô thức không những có tác dụng bảo vệ bản năng với sự sinh tồn của chúng ta mà còn đang làm một công việc vô cùng quan trọng, đó chính là bảo vệ chúng ta trong trạng thái tốt đẹp. Khi chúng ta đối mặt với xung đột tâm lí, phản ứng tư duy vô thức sẽ khởi động mô thức tự bảo vệ của chúng ta, dựa vào niềm vui giả tạo phát huy tác dụng trong nháy mắt mang lại cảm giác tốt đẹp cho chúng ta, bảo vệ chúng ta trong thế giới của cái tôi, tránh phải chịu sự vùi dập của hiện thực.

Chúng ta bảo vệ hình tượng của mình một cách vô thức, là muốn cố gắng để thấy bản thân mình xem ra thật ôn hòa, thấu tình đạt lí, khoan hồng đại lượng. Giả dụ chúng ta không thông minh, tháo vát, có đạo đức, có sức hút trong mắt người khác, như thế sẽ làm lung lay địa vị của chúng ta trong xã hội. Vì thế, chúng ta cảm thấy sợ hãi vì những phẩm chất mình không có. Cùng sự hợp tác của sợ hãi và vô thức, chúng ta cố gắng hết sức bảo vệ hình tượng tốt đẹp trong lí tưởng. Những phản ứng vô thức này của chúng ta không nằm ngoài mô thức công thức hóa của gen, đều là đang làm những chuyện có lợi cho sự sinh tồn của chúng ta.

Xét từ góc độ thực hiện mục đích gen, phản ứng vô thức không uy hiếp chúng ta. Nhưng quan trọng là, con người hôm nay đã không còn là trạng thái từ thời kỳ nguyên thủy nữa, trong thời đại văn minh này, chúng ta càng cần phải khẳng định giá trị của bản thân, mang lại ý nghĩa cho cuộc đời mình. Xét từ góc độ này, mô thức tự bảo vệ vô thức trở thành chướng ngại vật cản trở sự phát triển của chúng ta.

Có lẽ bạn sẽ hỏi, tôi muốn làm một người nổi bật xuất chúng, tôi muốn sống tốt hơn người khác, tôi muốn sinh mệnh của mình tốt đẹp hơn, vậy tôi nên làm thế nào? Đừng vội, thực ra câu trả lời ở trong lòng bạn. Trong những chương sau, chúng ta sẽ thảo luận chi tiết, chúng ta nên nắm chặt sợi dây tư tưởng như thế nào để đưa bản thân tới chỗ mà mình muốn.

BỘ MẶT THẬT CỦA VIỆC CHÚNG TA BÓ TAY CHỊU TRÓI

Có lẽ bạn sẽ rất muốn hỏi một câu: Vì sao chúng ta không thể thoát khỏi sự giam cầm của niềm vui giả tạo?

Trong bữa tiệc của niềm vui giả tạo, cho dù là viện cớ hay thoái thác trách nhiệm, cho dù là tự ngộ nhận hay chủ quan phán đoán, cho dù là đàn áp người khác hay nhún nhường…. chúng ta đều đang không ngừng thôi miên bản thân. Chúng ta thông qua giải thích hợp lí hóa, biện hộ bản thân là người có lương tri, có phẩm chất tốt, rất có tiền đồ, quan tâm tới người khác, khiến chúng ta tự cảm thấy tốt đẹp; hoặc là mong muốn dựa vào người khác và sự vật bên ngoài, chứng minh bản thân mạnh hơn người khác, biết nhiều hơn người khác, ưu tú hơn người khác, để qua đó có được cảm giác vượt trội; hoặc là dựa dẫm vào vùng đất mà mình đã quen thuộc, mang tới cho bản thân cảm giác tốt đẹp rằng tất cả đều nằm trong tầm kiểm soát của mình.

Cho dù thủ đoạn và hình thức của niềm vui giả tạo là thế nào và mức độ bao nhiêu, bất kể trong đó tiềm ẩn nguy hại lớn như thế nào, tận sâu bên trong những hành vi này đều hàm chứa mong muốn tích cực mà bản thân tán đồng. Mong muốn tích cực này là nhu cầu chân thực trong lòng chúng ta, cũng là niềm vui được xã hội hóa. Chỉ cần chúng ta cho rằng hình tượng cái tôi mà mình bảo vệ là tích cực và hoàn mĩ không tỳ vết, chúng ta sẽ cảm thấy mình tốt đẹp từ trong ra ngoài, đặc biệt, cá tính hơn người khác một bậc. Việc chúng ta không ngừng cường điệu mong muốn tích cực này, sẽ nảy sinh hiệu quả thôi miên với bản thân, tương tự như “hiệu ứng Placebo”.

Một người đến bệnh viện khám bệnh. Anh ta nói với bác sĩ là mình không được khỏe, hơn nữa tinh thần sa sút, cơ thể ngày một gầy yếu, đã dùng rất nhiều thuốc rồi cũng không có tác dụng.

Bác sĩ thông qua kiểm tra phát hiện người này mắc một loại loạn thần tâm căn, là một bệnh về thần kinh thường gặp. Bác sĩ nói với anh ta: “Anh mắc căn bệnh này. Vừa hay, hiện nay vừa mới thử nghiệm thành công một loại thuốc đặc trị bệnh của anh, đảm bảo ba ngày khỏi bệnh.” Sau ba ngày tiêm, quả nhiên người này khỏi bệnh và ra viện.

Thực ra, cái gọi là “thuốc đặc trị” ở đây chẳng qua là đường glucose thông thường. Thứ thật sự chữa khỏi bệnh cho anh ta là lời nói của bác sĩ. Đây chính là “hiệu ứng Placebo” nổi tiếng, tức là mặc dù bệnh nhân không hề được chữa trị nhưng do “tiên đoán” và “tin tưởng” rằng đó là biện pháp có hiệu quả, khiến triệu chứng bệnh giảm đi và khỏi hẳn.

Chúng ta ám thị bản thân là một người phẩm chất tốt đẹp, thuyết phục bản thân tin rằng tất cả đều nằm trong tay mình, qua đó để có được niềm vui giả tạo. Làm như vậy thực chất chính là không ngừng tiến hành tự ám thị và tự thôi miên bản thân, và đạt được hiệu quả Placebo. Điều đó khiến chúng ta cho rằng sự cách biệt và mâu thuẫn giữa cái tôi và hiện thực không hề tồn tại, chí ít là trong thời gian ngắn cảm giác sự cách biệt không tồn tại. Xung đột trong lòng chúng ta được xóa bỏ một cách hữu hiệu.

Vậy thì trong cuộc sống, chúng ta thôi miên mình như thế nào?

Chúng ta hạ quyết tâm giảm béo, nhưng lúc ăn chúng ta luôn tin rằng, bữa này ăn nhiều một chút không sao, bữa sau ăn ít một chút là được; chỉ bữa này ăn nhiều hơn một chút sẽ không sao cả, sẽ không biến thành chất béo; ăn xong tôi có thể đi tập thể dục, tiêu hao những năng lượng này. Chúng ta thường không thể từ chối khoái cảm mà việc ăn uống mang lại cho chúng ta. Nhưng sự thật là những thứ đã ăn vào vẫn sẽ biến thành chất béo trong người chúng ta như trước đây.

Khi không thể ngăn cản được sức cám dỗ từ khoái cảm này, chúng ta sẽ không để bản thân ở trong xung đột tâm lí lo lắng và bất an trong thời gian dài, chúng ta có thể tìm thấy hàng tá lí do để bản thân tin rằng sự lựa chọn của mình là sáng suốt, bản thân không phải là người hết thuốc chữa, tất cả vẫn nằm trong tầm kiểm soát của mình. Chúng ta có thể nói với mình rằng có một, hai, ba phương án có thể giải quyết những thức ăn đã ăn vào, có thể khiến bản thân không béo thêm nữa. Về điểm này, chúng ta thật khâm phục khả năng tự thôi miên của mình. Lúc nào chúng ta cũng có thể khiến bản thân tin vào cách nói của mình, nhưng kết quả chúng ta vẫn ngày càng béo thêm. Khi đồ ăn ngon lại bày ra trước mặt, chúng ta sẽ phản ứng như thế nào? Nếu chúng ta thật sự có thể từ chối tự thôi miên bản thân, vậy thì thị trường giảm béo sẽ không còn sôi động như bây giờ nữa.

Lúc này lại nảy sinh một vấn đề. Sao chúng ta có thể tin những lời nói này của bộ não được? Chúng ta không nhìn thấy sự thật bản thân ngày càng béo sao? Lẽ nào chúng ta không có lí trí sao?

Chức năng của bộ não chúng ta chính là xử lí tất cả những chuyện khiến chúng ta cảm thấy không thoải mái, để khiến chúng ta cảm thấy tốt đẹp hơn. Trong suốt quá trình con người tìm kiếm niềm vui giả tạo, chỉ là tư tưởng đang chơi trò chơi tự hưởng lạc trong bộ não, chúng ta dùng phương thức tư tưởng để tạo ra vấn đề, sau đó dùng phương thức tư tưởng giải quyết vấn đề mà mình tạo ra.

Khi chúng ta tìm kiếm niềm vui giả tạo, hàng loạt phản ứng của bộ não tạo cho chúng ta ảo giác lí trí. Phản ứng tư duy của chúng ta cho bộ não một vài lí lẽ tích cực, còn bộ não thì rất muốn tin vào những phân tích lạc quan, tích cực ấy với chúng ta. Bởi vì bộ não thích tiếp nhận những thông tin có lợi cho gen. Bất cứ ai cũng không bài xích cái tốt của mình, cũng không từ chối để mình trở nên tốt hơn, đồng thời lúc nào cũng mong chờ sự tán đồng của người khác đối với mình. Lúc này, chúng ta hiểu vì sao bản thân lại đắm chìm trong niềm vui giả tạo không thể thoát ra được rồi chứ? Niềm vui giả tạo đang bảo vệ hình tượng tốt đẹp của chúng ta. Sở dĩ bộ não khăng khăng tin tất cả là sự thật, là bởi vì nó giơ cao ngọn cờ tốt đẹp của chúng ta. Trong khi đó, khiến bản thân trở nên tốt đẹp hơn, trở nên tài giỏi hơn người khác chính là những chuyện mà chúng ta mong đợi.

Chúng ta rất dễ tiếp nhận những quá trình phản ứng tư duy trông có vẻ lí trí này. Bởi vì khi đối mặt với hiện thực, chúng ta đã sớm có khuynh hướng theo đuổi niềm vui giả tạo. Phản ứng nhìn thì có vẻ lí trí, chẳng qua là cung cấp thêm càng nhiều lí do để thuyết phục bản thân đi theo khuynh hướng này mà thôi. Giống như chúng ta nói với mình hãy yên tâm mà ăn, trước tiên hãy cứ hưởng thụ niềm vui, ta có thể giải quyết vấn đề tiếp theo, tất cả những gì sắp xảy ra đều nằm trong tay ta. Thế là chúng ta có thể ăn thoải mái, muốn ăn bao nhiêu thì ăn.

Nghe nói con đường nối với địa ngục vốn được tạo nên bởi những ý đồ tốt đẹp. Khi cho rằng bản thân rất tốt hoặc giỏi hơn người khác là chúng ta sẽ dễ dàng bỏ qua những hành vi thiếu cân nhắc của bản thân và trở thành công cụ tìm kiếm niềm vui giả tạo, trong khi đó bản thân thật sự không làm được việc gì. Chúng ta bảo vệ hình tượng tốt đẹp của mình trong tư tưởng của bản thân, có thể che giấu rất tốt sự khác biệt giữa cái tôi và hiện thực không được bản thân chấp nhận, đồng thời còn tạo ra cảm giác chân thực rằng bản thân có tiềm năng nào đó.

Ảo giác về việc bản thân đã rất tốt hạn chế bước chân theo đuổi lí tưởng của chúng ta. Nếu quen dựa dẫm vào cảm giác này, chúng ta sẽ không thể tự chủ hành vi của mình, phẩm chất của con người ta sẽ bắt đầu xuống dốc. Nếu chúng ta không biết rằng cách duy nhất để loại bỏ sự khác biệt giữa cái tôi trong hiện thực và cái tôi trong lí tưởng là nhìn thẳng vào hiện thực và hành động, thì cho dù ở trong đầu mình, chúng ta tô điểm bản thân giống như anh hùng hay vĩ nhân cũng chẳng qua là trò chơi tự mua vui cho mình mà thôi. Bởi vì tất cả những gì bộ não làm đều phục vụ cho niềm vui giả tạo khiến bản thân cảm thấy tốt đẹp.

NIỀM VUI GIẢ TẠO LÀ LÍNH CỨU HỎA LO LOAY HOAY

Chắc hẳn rất nhiều người đều đã từng chơi trò Đập chuột. Trên máy trò chơi có rất nhiều lỗ, sau khi trò chơi bắt đầu, chuột không ngừng thò đầu ra khỏi các lỗ và nhanh chóng thụt xuống. Người chơi phải dùng búa đánh được chuột thì mới có điểm. Trong khoảng thời gian nhất định, đập được càng nhiều chuột thì điểm càng cao. Khi người chơi dùng búa đập một con chuột thò đầu ra từ lỗ này thì những con chuột khác lại thò ra từ những lỗ khác. Người chơi không ngừng đuổi chuột và đập thật mạnh, tay chân luống cuống, rất phấn khích.

Trạng thái chơi trò chơi này giống như trạng thái chúng ta tìm bắt niềm vui giả tạo. Con chuột chạy ra khỏi hang giống như sự cách biệt về cái tôi và hiện thực không ngừng được chúng ta phát hiện. Chúng ta dùng búa đập thật mạnh vào con chuột thò đầu ra, giống như chúng ta đang không ngừng bảo vệ sự khác biệt này. Chúng ta không ngừng phát hiện sự tồn tại của sự khác biệt này, không ngừng tự bảo vệ. Khi chúng ta thông qua việc tự bảo vệ để tìm bắt niềm vui giả tạo thì cũng giống như người đập chuột lo bên này thì mất bên kia, chân tay luống cuống, không thể giải quyết vấn đề căn bản. Chúng ta vừa đập được con chuột này thì con chuột khác lại chạy ra ngoài từ cái lỗ khác.

Mặc dù niềm vui giả tạo có thể khiến xung đột trong lòng tạm thời biến mất, nhưng nó sẽ không khiến chúng ta tạo ra thay đổi mang tính thực chất. Sau khi đi một vòng tròn trong thế giới tư tưởng của mình, chúng ta vẫn sẽ gặp hiện thực, chúng ta sẽ lại một lần nữa phát hiện ra rằng, hiện thực vẫn như thế, không có một chút thay đổi nào. Xung đột sẽ lại bùng phát.

Khi xung đột lại xuất hiện, chúng ta muốn tích cực thay đổi hay là muốn ôm lấy niềm vui giả tạo? Nếu chúng ta vẫn lựa chọn vế sau, một vòng trò chơi tư tưởng mới lại bắt đầu. Niềm vui giả tạo có được nhờ vào sự bảo vệ của tư tưởng chắc chắn sẽ biến mất trong nháy mắt, bởi vì đặc điểm của tư tưởng là biến mất trong nháy mắt. Trên thế giới có quá nhiều chuyện không giống như chúng ta tưởng tượng, có quá nhiều chuyện vượt quá dự tính của chúng ta. Khi chúng ta đắm chìm trong thế giới tư tưởng của mình nghĩa là sẽ bất lực với tất cả. Chỉ cần chúng ta đắm chìm trong thế giới tư tưởng của mình, thì ta đã đang không ngừng tạo ra sự cách biệt giữa cái tôi và hiện thực.

Trong cuộc sống hàng ngày, nếu chúng ta để việc nên làm ngày hôm nay sang ngày mai, đến ngày mai vẫn không làm thì nhất định sẽ cảm thấy bứt rứt không yên. Chúng ta sẽ lập tức tìm ra lối thoát mới cho sự khó chịu này – mình đang có chuyện quan trọng hơn, nhất định ngày mai mình sẽ làm, sẽ không kéo dài nữa. Nếu lại một ngày mai nữa chúng ta cũng không làm, vậy thì chúng ta vẫn sẽ tìm ra một lối thoát an toàn cho mình: Hôm nay tụ tập bạn bè, quả thực không tránh mặt được, nhất định ngày mai sẽ làm. Rốt cuộc lối thoát tìm bắt niềm vui giả tạo này đang ở đâu? Nó khiến người ta không nắm bắt được. Khi chúng ta muốn bắt lấy nó, nó quẫy một cái biến thành chú cá nhỏ; khi nó cảm thấy không an toàn, lập tức lại biến thành một chú thỏ nhảy nhót tưng bừng; khi nó cảm thấy có thợ săn đuổi bắt, nó lại biến thành một chú chim nhỏ tự do bay lượn. Tư tưởng của chúng ta vĩnh viễn không biết nên kiên trì cái gì. Điều mà nó kiên trì chỉ có một thứ, đó chính là niềm vui giả tạo và sự bình an tạm thời. Không có thứ gì khiến bản thân cảm thấy sức mạnh to lớn và có hiệu quả ngay tức thì bằng niềm vui giả tạo trước mắt. Chỉ cần có một chút một chút chuyện khiến chúng ta không vui, chúng ta sẽ lập tức vứt bỏ cái tôi trong hiện thực, bất chấp tất cả để trốn trong thế giới tư tưởng của mình.

Trò chơi tư tưởng tự hưởng lạc tiếp diễn trong thầm lặng. Chúng ta cũng tán đồng với tất cả những gì mình làm mà không hề hay biết. Chúng ta giống như một người lính cứu hỏa cầm bình cứu hỏa trên tay, suốt ngày bận rộn chạy đôn chạy đáo giữa các đám cháy, lo bên này thì mất bên kia, đến tận khi ngọn lửa thiêu rụi cuộc đời của mình, chúng ta vẫn không hay biết. Tìm bắt niềm vui giả tạo chỉ uổng công, không trị được tận gốc, kết quả cuối cùng là chúng ta vẫn giậm chân tại chỗ mà không hay biết. Ngoảnh đầu nhìn lại, chúng ta không làm được chuyện có ý nghĩa nào, mà chỉ mua vui cho bản thân trong trò chơi tư tưởng của mình. Chỉ có chấm dứt trò chơi tư tưởng này, chúng ta mới có thể nhìn rõ bản thân và hiện thực, mới có thể khiến bản thân tiến bộ. Bây giờ các bạn đã hiểu chúng ta khiến bản thân mình sống tầm thường thế nào rồi chứ?

Nhìn thì có vẻ chúng ta bận rộn nhưng chỉ là đang tìm bắt niềm vui giả tạo trong trò chơi tư tưởng của mình, chỉ là tiêu hao sức mạnh trong tim mình. Thực ra tất cả những gì chúng ta làm không có ý nghĩa thực chất nào, vì thế đến tận bây giờ cuộc sống của chúng ta cũng không có sự thay đổi mang tính thực chất nào.

NĂM TỘI LỖI CỦA NIỀM VUI GIẢ TẠO

Sở dĩ dùng “niềm vui giả tạo” để hình dung cảm giác tốt đẹp tự hưởng lạc mà chúng ta có được trong tư tưởng là bởi vì niềm vui này không phải là chúng ta thực sự mong muốn, hơn nữa niềm vui tan biến trong nháy mắt này gắn liền với đau khổ. Niềm vui thật sự là chúng ta cảm nhận một cách trọn vẹn, dốc hết tâm sức để làm việc mà mình muốn, là sự phối hợp hoàn mĩ giữa tư tưởng và hành động. Còn niềm vui giả tạo là khâu mà chúng ta muốn lược bỏ các chi tiết trong hiện thực, giải quyết tất cả vấn đề mà bản thân phải đối mặt trong tư tưởng.

Niềm vui giả tạo là thủ phạm khiến chúng ta trở nên tầm thường, không thể có được niềm vui thật sự. Nó phạm “năm tội lỗi” dưới đây.

Tội lỗi thứ nhất, niềm vui giả tạo khiến chúng ta đánh mất bản thân. Khi bị lạc lối trong niềm vui giả tạo, cuộc đời của chúng ta sẽ lạc lối trong khu vực hư ảo. Giá trị cuộc đời của chúng ta, ý nghĩa cuộc đời của chúng ta cũng bị lạc lối trong công thức gen. Tất cả hành vi của chúng ta đều là để thực hiện mục đích gen, tất cả hành vi đều hạn chế chúng ta thực hiện cái tôi. Trong niềm vui giả tạo, chúng ta áp chế và chống đối làm cái tôi chân thực. Đó là sự thỏa hiệp của chúng ta với mục đích gen. Chúng ta và cái tôi chân thực dần dần xa cách, ta quên đi cảm giác chân thực của mình, không biết rốt cuộc mình thích gì, ghét cái gì, tin tưởng cái gì và cuối cùng là đánh mất cái tôi chân thực. Để có được niềm vui giả tạo, chúng ta có thể đánh mất nhu cầu chân thực của mình. Điều này có thể coi là để niềm vui “phân thân” với mình.

Tội lỗi thứ hai, niềm vui giả tạo hạn chế hành động của chúng ta. Niềm vui giả tạo dựa vào phản ứng tư tưởng, khiến sự cách biệt về cái tôi trong hiện thực và cái tôi trong tư tưởng trở nên mơ hồ, khiến tất cả đều được giải quyết trong não bộ. Vấn đề thực chất mà chúng ta đối mặt không được giải quyết, sự cách biệt về cái tôi và hiện thực vẫn tồn tại, tình trạng của bản thân không hề được cải thiện. Ảnh hưởng của niềm vui giả tạo đối với chúng ta là hạn chế chúng ta cảm nhận, hành động. Tâm cao hơn trời, “thân nặng hơn núi” là miêu tả chính xác nhất về trạng thái này.

Tội lỗi thứ ba, niềm vui giả tạo khiến chúng ta tiêu hao cuộc đời của mình một cách vô nghĩa. Chỉ cần là niềm vui xảy ra trong tư tưởng của chúng ta, tất cả đều sẽ biến mất trong nháy mắt. Bởi vì đặc điểm của tư tưởng chính là tan biến trong nháy mắt. Khi chúng ta đắm chìm trong niềm vui giả tạo, chúng ta sẽ bước vào một trạng thái bận rộn cần phải thông qua các phản ứng tư tưởng không ngừng để bảo vệ niềm vui giả tạo. Bởi vì một khi chấm dứt phản ứng tư tưởng, chúng ta sẽ phải đối mặt với hiện thực trần trụi, trong khi đó, đây là chuyện khiến chúng ta cảm thấy đau khổ nhất. Trạng thái tìm bắt niềm vui giả tạo giống như bắn pháo hoa. Pháo hoa rực rỡ lóe sáng rồi biến mất, chỉ có không ngừng bắn pháo, trong lòng ta mới có thể tạo ra sự rực rỡ của cuộc đời. Như vậy phần lớn thời gian và sức lực của chúng ta sẽ tiêu hao trong việc bắn pháo hoa. Đây cũng là nguyên nhân khiến niềm vui giả tạo cứ lang thang trong tâm trí và cuộc đời của chúng ta trở nên tầm thường.

Tội lỗi thứ tư, niềm vui giả tạo là căn nguyên của sự đau khổ. Niềm vui giả tạo và sự đau khổ là một cặp chị em sinh đôi. Đằng sau niềm vui giả tạo luôn có bóng dáng sự đau khổ. Khi tìm kiếm niềm vui giả tạo thì chính là chúng ta đang kháng cự với sự chân thực, cũng là đang tạo ra đau khổ. Phần lớn đau khổ là kết quả của việc theo đuổi niềm vui giả tạo.

Tội lỗi thứ năm, niềm vui giả tạo khiến chúng ta trốn tránh hiện thực. Khi chúng ta theo đuổi niềm vui giả tạo, sự giải mã hiện thực chính là màn sương ngăn cản chúng ta nhìn rõ chân tướng sự thật. Niềm vui giả tạo là cái cớ chúng ta không muốn nhìn rõ hiện thực, nó thuyết phục chúng ta an tâm tránh né hiện thực, đắm chìm trong vùng đất nhỏ trong tư tưởng.

Cuộc đời là một trò chơi tương tác giữa cái tôi và hiện thực. Trong trò chơi này, hiện thực luôn khiến chúng ta nhìn thấy bản thân không hoàn mĩ giống như trong lí tưởng, luôn khiến chúng ta không vui vẻ. Điều đó uy hiếp tới địa vị hài hòa của chúng ta trong xã hội, khiến chúng ta cảm thấy lo lắng và bất lực. Vì thế, lúc nào bản thân cũng nghĩ tất cả mọi cách để gạt bỏ cái đuôi bám theo là hiện thực, không muốn chơi trò chơi hiện thực này nữa.

Nhưng hiện thực không phải là thứ mà chúng ta bịt tai, che mắt, không suy nghĩ là nó sẽ không tồn tại. Thực ra, nó sẽ không biến mất bởi cái cách tự lừa mình lừa người của chúng ta. Với hiện thực, chúng ta có thể trốn tránh trong tư tưởng của mình, có thể né tránh, có thể trì hoãn, nhưng cho dù chúng ta lòng vòng như thế nào thì hiện thực vẫn ở đó chờ chúng ta. Cho dù chúng ta trốn đến đâu cũng không trốn được, cuối cùng vẫn phải đối mặt với hiện thực.

Vì thế, niềm vui giả tạo là sự hoang tưởng muốn mình thoát ra khỏi hiện thực, môt mình hoàn thành trò chơi, là sự lãng phí cuộc đời một cách vô ích. Tìm kiếm niềm vui giả tạo chỉ khiến cho cuộc sống của chúng ta bị tiêu hao một cách vô vị mà thôi.