Phần một

Loại bỏ những yếu tố thừa trong lời nói

Chương 1

Loại bỏ những sai lầm về ngôn từ

“Tôi không hề có quan hệ tình ái với người phụ nữ đó, cô Lewinsky.”

Tổng thống Hoa Kỳ Bill Clinton, tháng Một năm 1998

Cô bạn Susan của tôi đang nằm bẹp trên giường vì cúm, hầu như không thể nhúc nhắc được chân tay, nhưng vẫn chăm chú lắng nghe để đoán chắc đứa con hai tuổi của cô ở phòng bên vẫn ổn. Sự im lặng thật nặng nề không sao chịu nổi. Susan cảm thấy có điều gì đó đang diễn ra. Cuối cùng, cô đành phải tìm hiểu.

“David,” cô lớn tiếng gọi. Không có tiếng trả lời.

“David, con vẫn đang là một cậu bé ngoan chứ?” Im lặng, rồi câu trả lời xuất hiện.

“Mẹ, con không cắn bút chì màu đâu.”

Susan cố rời khỏi giường chạy sang phòng bên và nhìn thấy David trong căn phòng với tấm thảm trải sàn, trên tường vương đầy vết chì màu và những chiếc bút chì màu bị cắn dở.

Trẻ nhỏ là những kẻ nói dối vô cùng tồi. Chúng không nhận ra được rằng một lời phủ nhận tự phát chỉ khiến chúng ta đặt câu hỏi về chính những thứ chúng đang phủ nhận. Khi lớn lên, chúng ta dần nhận ra điều này.

Có thật vậy không?

Tôi muốn lấy ví dụ về Richard Nixon, Tổng thống Hoa Kỳ trong một bài phát biểu trên truyền hình vào tháng Tư năm 1973: “Không thể có sự che đậy nào tại Nhà Trắng.” Cho tới lúc đó, người dân Mỹ vẫn không tin Tổng thống của họ đã biết trước bất cứ điều gì về vụ thâm nhập vào trụ sở Đảng Dân chủ tại Watergate Building. Chính câu nói liên hệ Nhà Trắng với sự che đậy đã làm đảo lộn suy nghĩ của người dân Mỹ.

Tất nhiên, 25 năm sau, một người có kỹ năng giao tiếp xuất sắc như Tổng thống Clinton hẳn sẽ tránh được một sai lầm như vậy. Một người mà mỗi lời nói có sức mạnh làm thay đổi cả thế giới chúng ta đang sống... một người mà mỗi lời phát biểu được lựa chọn cẩn thận, đã được rà đi soát lại bởi những chuyên gia xuất sắc nhất thế giới về quan hệ công chúng... hiển nhiên sẽ không lâm vào cảnh bị mắc kẹt trong chính lời nói của mình? Thế nhưng tất cả chúng ta vẫn còn nhớ câu nói trứ danh “Tôi không hề có quan hệ tình ái với người phụ nữ đó, cô Lewinsky.” 10 tháng sau khi đưa ra lời phủ nhận này trên truyền hình, Tổng thống đã phải xin lỗi vì đã lừa dối người dân Mỹ.

Vậy hãy thử nghe câu này xem: “Tôi đâu có đứng lên trên lò sưởi!”

Với câu nói này chúng ta cần thêm đôi lời giải thích. Lúc đó tôi đang ở trong gian bếp nhà mình. Trong lúc người trang trí nội thất đang làm việc trong phòng ngủ của con trai tôi, một tiếng rơi vỡ rầm rầm vang lên. Tin rằng mình sẽ bắt gặp chiếc thang đổ đè lên người anh chàng trang trí nội thất kia, tôi hết sức ngạc nhiên khi thấy cả hai vẫn đứng thẳng. Thế nhưng cái lò sưởi thì nằm lăn trên sàn, nước đang trào ra tung tóe.

Hoàn toàn tự phát, anh chàng trang trí nội thất nhanh nhảu nói: “Tôi đâu có đứng lên trên lò sưởi!”

Thưa bồi thẩm đoàn, tôi xin nói với quý vị rằng lời phủ nhận của anh ta thực ra chính là một lời tự thú vô tình. Ai cho rằng anh ta đã đứng lên đó? Chỉ có bản thân anh ta!

Nói tóm lại, tất cả những lời phủ nhận kể trên có một đặc điểm chung.

“Con không cắn bút chì màu đâu.”

“Không thể có sự che đậy nào tại Nhà Trắng.”

“Tôi không hề có quan hệ tình ái với người phụ nữ đó...”

“Tôi đâu có đứng lên trên lò sưởi!”

Kết luận ở đây là:

Thay vì trả lời trực tiếp một lời buộc tội, tất cả đều là những lời phủ nhận tự phát.

Hãy để ý xem những từ phủ định - “không”, “không thể”, “không hề”, “đâu có” - đều rất lộ liễu. Chúng ta lập tức nhìn xuyên qua chúng để nhận ra sự thật.

Những từ phủ định đã để lại những hình ảnh quá rõ ràng: “cắn bút chì màu”, “che đậy tại Nhà Trắng”, “quan hệ tình ái với người phụ nữ đó” và “đứng lên trên lò sưởi”.

Theo tôi, việc phủ nhận một cách tự phát như trên là sai sót lớn nhất mà chúng ta thể hiện trong lời nói của mình. Để nhận diện chúng dễ dàng hơn, tôi đã đặt cho chúng một cái tên. Chúng là những Sai lầm ngôn từ của chúng ta. Mỗi Sai lầm ngôn từ sẽ được in đậm lên trong cuốn sách này - cùng với lời phủ nhận lộ liễu - để giúp các bạn tự phát hiện ra chúng trong mỗi câu nói bạn từng nói ra hay nghe thấy.

Nếu ngay lúc này tôi nói với các bạn “Đừng nghĩ tới một Sai lầm ngôn từ”, từ đừng sẽ biến mất, để lại cho bạn bức tranh rõ rệt về một sai lầm khi phát ngôn. Tương tự, nếu tôi nói “Đừng nghĩ tới cảnh sếp của bạn đang không có mảnh vải nào trên người,” thì đó sẽ là hình ảnh đầu tiên hiện lên trong tâm trí bạn.

Vậy một Sai lầm ngôn từ là một yếu tố tiêu cực song lại rất khó loại bỏ. Chúng thường xuất hiện một cách tự phát, vì chúng vốn là một phần hành trang tâm lý chúng ta luôn mang theo mình. Nếu chúng ta lo ai đó nghĩ không hay về mình, chúng ta thường nói ra trước khi họ kịp làm như vậy.

Tôi yêu cầu tất cả chúng ta trở thành người truy tìm những Sai lầm ngôn từ.

Ý tưởng được đặt ra ở đây là loại bỏ chúng ra khỏi những lời bạn nói, cho tới khi bạn hoàn toàn rũ bỏ được chúng. Toàn bộ quá trình này buộc người ta phải nghĩ và nói theo hướng tích cực hơn. Bạn thấy đấy, nói theo cách tiêu cực hầu như chẳng đem lại gì cho chúng ta. Chúng ta thường chững lại trước rắc rối và không thể tìm ra giải pháp.

Được rồi, lúc này là 9 giờ 50 phút. Bạn đang ở trên một xa lộ hai chiều, vẫn còn cách nhà một quãng đường dài và rất cần một cốc cà phê cùng một chút nghỉ ngơi thư giãn. Cuối cùng thì cũng có một tấm biển xuất hiện: “Phục vụ. Không phải suốt 24 giờ.” (Sai lầm ngôn từ xuất hiện!). Họ có mở cửa không đây? Hay đã đóng cửa? Bạn cần làm gì bây giờ? Chạy chậm lại để xem đèn còn sáng không! Đáng ra nên thay thế bằng một tấm biển ghi: “Chạy chậm lại, quan sát xem đèn còn sáng không.”

Tôi đang quay phim từ trên một chiếc trực thăng cho một chương trình về golf. Người phi công đang chuẩn bị hạ cánh thì một đồng nghiệp của anh ta nói qua máy thu thanh: “Đấy không phải là chỗ anh cần hạ cánh.” (Sai lầm ngôn từ!) Lơ lửng cách mặt đất 10 m - một việc làm khó hơn nói rất nhiều - người phi công bắt đầu bực bội, quát to hỏi lại: “Vậy anh có thể nói tôi cần hạ xuống ở đâu không?”

Có một số câu nói đã quá quen thuộc với tất cả các bạn trong giao tiếp hàng ngày:

“Tôi không định lớn tiếng nhưng...” (Sai lầm ngôn từ!)

“Tôi không muốn nhiều chuyện nhưng...” (Sai lầm ngôn từ!)

“Tôi không có ý gây ấn tượng nhưng...” (Sai lầm ngôn từ!)

“Tôi không hề có ý xúc phạm nhưng...” (Sai lầm ngôn từ!)

“Tôi không có ý khiếm nhã nhưng...” (Sai lầm ngôn từ!)

Loại bỏ đi lời phủ định lộ liễu và bạn sẽ có:

“Tôi định lớn tiếng...”

“Tôi muốn nhiều chuyện...”

“Tôi có ý gây ấn tượng...”

“Có ý xúc phạm...”

“Tôi có ý khiếm nhã...” và còn nhiều nữa.

Sai lầm ngôn từ chỉ càng làm người ta chú ý đến điều bạn muốn né tránh.

Tôi chú ý tới những Sai lầm ngôn từ lần đầu tiên khi đọc một bài viết đề cập tới việc tôi được cử làm phóng viên thể thao của BBC Scotland vào năm 1986. Bài viết này dẫn lời tôi nói rằng những lĩnh vực tôi quan tâm trong thể thao sẽ đảm bảo cho BBC Scotland “không rơi vào lối mòn chỉ quan tâm đến bóng đá”. (Sai lầm ngôn từ!)

Liệu đây có phải là một tay phóng viên ma mãnh tệ hại của một tờ báo lá cải chuyên đăng những tin giật gân đã cố tình trích dẫn lời tôi một cách sai lệch để làm xấu hình ảnh của tôi? Không hề, đó là một bài báo hoàn toàn trung thực, với trích dẫn chính xác từ chính ấn phẩm của BBC, tờ Radio Times. Tôi đã mô tả bức tranh “rơi vào lối mòn chỉ quan tâm đến bóng đá” mà tôi muốn tránh không sa vào. Ý tôi muốn đề cập đến việc tôi đã viết bài về 17 môn thể thao khác nhau chỉ trong năm đó.

Ba kết luận tôi chợt nhận ra từ những gì bản thân mình đã nói có thể áp dụng cho tất cả chúng ta:

Chúng ta phải chịu trách nhiệm về những lời chúng ta lựa chọn, cho dù chúng ta đang nói với ai đi nữa.

Chúng ta cần để tâm suy nghĩ nhiều hơn về những từ ngữ định nói ra.

Chúng ta cần học cách LOẠI BỎ NHỮNG SAI LẦM NGÔN TỪ.

Trên thực tế, tôi đã viết báo một cách chuyên nghiệp từ năm 18 tuổi với tư cách là phóng viên tập sự. Đến những năm cuối của tuổi 20, tôi đã viết bài cho bốn tờ báo, một đài phát thanh, các kênh truyền hình Scottish Television và BBC TV News tại Glasgow và London. Tôi dẫn chương trình tin tức và thể thao hàng ngày trên BBC. Vậy liệu tôi có thực sự phạm sai lầm trong suốt quãng thời gian đó không?

Câu trả lời đáng ra phải là một tiếng “Có” thật to. Nó đã được che khuất bởi sự thật là hầu như mọi bản tin của tôi đều đã được viết trước. Có thể tôi phải tường thuật trực tiếp, nhưng tôi đã viết dàn ý cẩn thận từ trước và lúc đó chỉ đọc lại từ một văn bản. Và đó là tình huống tất cả chúng ta phải đối diện khi so sánh những gì chúng ta viết trong các bức thư và các bản báo cáo với những gì chúng ta nói qua điện thoại và những cuộc nói chuyện trực diện (Tôi sẽ bàn tới những bức thư điện tử nhanh như chớp và vô cùng nguy hiểm sau.)

Hầu hết chúng ta sẽ soát lại một bức thư để đảm bảo độ chính xác. Có thể chúng ta sẽ viết lại một câu chưa được rõ ràng, làm dịu đi những nhận xét quá gay gắt, đưa cho một người khác xem trước, nghiền ngẫm lại một lần nữa rồi mới gửi đi. Còn khi nói chuyện thì sao? Chúng ta nói, sau đó mới nghĩ, rồi hối hận. Mà thậm chí chuyện này chỉ diễn ra nếu chúng ta biết rõ mình đã sai lầm. Nhưng nói chung, chúng ta thường bất cẩn khi trò chuyện.

Hầu hết chúng ta sẽ được hưởng lợi khi bớt tốn thời gian để suy đoán người khác đang nghĩ gì về mình mà nên dành nhiều thời gian hơn để nói cho họ biết những gì chúng ta thực sự tin tưởng, những gì chúng ta đã làm và quan điểm của chúng ta.

Và khi phải đối diện một lời cáo buộc, tại sao chúng ta lại lặp đi lặp lại sự nghi ngờ trong câu trả lời. Nếu đối tác của bạn hỏi liệu bạn có “bực bội” với thông tin của họ không, vì sao bạn lại muốn cho họ hay “Tôi không hề thấy bực bội về tin tức của ông”? (Sai lầm ngôn từ!). Như thế chỉ càng làm tăng sự tập trung vào “bực bội”. Thay vì thế, bạn hãy nói với họ rằng bạn rất quan tâm tới thông tin mà họ đưa ra (tất nhiên là nếu bạn thực sự quan tâm).

Nếu cấp trên của bạn cho rằng bạn “thiếu chí tiến thủ”, hãy nói với họ rằng bạn “rất có chí tiến thủ” (nếu bạn thực sự là người như vậy). Bất cứ Sai lầm ngôn từ nào cũng có thể được thay thế bằng một cách diễn đạt tích cực. Tất cả là một câu hỏi về ý nghĩ. Bạn muốn tranh luận về những ý nghĩ của họ hay của bạn? Nếu những gì người khác nghĩ không đúng, tại sao bạn lại tốn công sức để tranh luận? Thay vào đó, bạn hãy nói sự thật với họ. Lúc nào bạn cũng có thể áp dụng nguyên tắc này, dù cho bạn đang nói chuyện với một người bạn, một đồng nghiệp hay thậm chí với một phóng viên truyền hình.

Trong một lớp đào tạo về truyền thông mà tôi tổ chức, một khách hàng đã vô tình tung ra tới 12 Sai lầm ngôn từ chỉ trong một cuộc phỏng vấn kéo dài ba phút. Khi phân tích cuộc phỏng vấn, số từ tiêu cực tôi đã dùng với anh ta cũng gần ngang bằng số từ tiêu cực anh ta sử dụng khi nói về chính mình.

Hãy tìm kiếm trong tờ báo ngày hôm nay của bạn, nhận diện những Sai lầm ngôn từ để tìm ra những gì ai đó đang thực sự nghĩ trong đầu họ. Đây là một lựa chọn giúp bạn tiến bộ. Và bạn hãy nhớ bỏ qua những lời phủ nhận in chữ đậm để vén lên bức tranh thực sự.

Paul Burrell, cựu quản gia của Công nương Diana đã nói: “Câu chuyện của tôi không bao giờ dính dáng đến tiền bạc.” (Sai lầm ngôn từ!) Anh ta tiếp tục đề cập tới hợp đồng trị giá 300 nghìn bảng Anh ký kết với tờ Daily Mirror sẽ giúp anh trang trải các khoản nợ của mình. Điều này khiến tôi cảm thấy có sự dính dáng tới tiền bạc.

Sự nghiệp thi đấu quốc tế của một cựu thủ quân đội tuyển bóng đá Scotland đã chấm dứt đột ngột khi anh này bị cấm thi đấu sau khi thúc cùi chỏ vào mặt một cầu thủ San Marino. Thế nhưng thay vì xin lỗi, Colin Hendry lại nói với chúng ta trong một bài báo: “Tôi không xài ma túy. (Sai lầm ngôn từ!) Tôi không lái xe khi đã uống say (Sai lầm ngôn từ!) và tôi không có năm đứa con với ba người phụ nữ khác nhau. (Sai lầm ngôn từ!)”

Nhận diện những Sai lầm ngôn từ của người khác có thể khá thú vị, khi bạn ý thức được họ thực sự muốn nói gì trong khi bản thân họ mất công vòng vo quanh chủ điểm. Tôi đã chứng kiến một trường hợp như thế tại sân bay Faro ở Bồ Đào Nha. Một anh chàng chừng ngoài 20 tuổi tỏ ra rất luống cuống khi đứng xếp hàng làm thủ tục. Anh ta cần quay về Gatwick nhưng khi cuộc nói chuyện qua điện thoại di động của chàng thanh niên dần hé lộ, tâm trạng thất vọng của anh ta trở nên rõ ràng.

“Chào Ronnie, Jim đây. Tôi đang mắc kẹt ở Faro với đúng 15 bảng trong túi. Tôi đã tới máy rút tiền nhưng tài khoản rỗng rồi. Làm thế quái nào tôi quay về Gatwick được bây giờ?” Sau một quãng ngừng ngắn, tiếp theo là một Sai lầm ngôn từ kinh điển.

“Ronnie, tôi không có ý trách cứ cậu!” (Sai lầm ngôn từ!)

Sau một khoảng ngắn nữa, rồi:

“Được rồi, Ronnie... Tôi đang trách cứ cậu đây!”

Và đó chính là điều anh chàng muốn nói ra từ đầu.

Như vậy, để cải thiện kỹ năng giao tiếp của mình, bạn cần trở thành người truy tìm những Sai lầm ngôn từ. Điều này áp dụng cho cả những giao tiếp của chính bạn cũng như của người khác. Chịu khó áp dụng ít nhiều, bạn sẽ đi bước đầu tiên rất quan trọng hướng tới việc giao tiếp hiệu quả.

Tóm lược

Hãy bắt đầu bằng một vài phân tích những phát ngôn của chính mình. Liệu bạn có hay mắc phải các Sai lầm ngôn từ không?

Mô tả điều đang xảy ra thay vì phủ nhận những gì mà bạn cho là người khác đang nghĩ về mình.

Hãy chịu khó truy tìm những Sai lầm ngôn từ lẩn khuất trong các cuộc trò chuyện của bạn cũng như của người khác.