Chương 4

Sang Liên Xô

Leopold
dừng chân tại Berlin
vài ngày trên đường đi Liên Xô. Qua tiếp xúc với những chiến sĩ cánh tả Đức,
Leopold nhận thấy anh em không thấy hết nguy cơ phát xít lên nắm chính quyền,
vì họ quá tin tưởng vào hình thức đấu tranh nghị trường, họ cho rằng bọn quốc
xã không thể nào giành được đa số trong quốc hội Đức. Leopold đưa ra khả năng
bọn phát xít sẽ dùng vũ lực giành chính quyền. Nhưng chẳng ai tin vào khả năng
xấu đó. Trong khi ấy trên đường phố diễn ra hàng ngày những trận tấn công của
các đơn vị xung kích của quốc xã vào lực lượng cánh tả. Đảng cộng sản và Đảng
Xã hội Đức vẫn không liên minh đoàn kết với nhau được. Lãnh tụ cộng sản
Thaelmann tuyên bố: “Cái cây quốc xã làm sao có thể che nổi cánh rừng dân chủ
xã hội”. Chỉ sáu tháng sau cái cây quốc xã đã bao trùm toàn bộ đất nước Đức! Và
phải đến năm 1935 Quốc tế Cộng sản ở Đại hội VII mới rút ra bài học thất bại
cay đắng đó để đề ra chủ trương liên minh thành mặt trận cánh tả… sau khi hàng
vạn đảng viên cộng sản và xã hội Đức đã bị phát xít giam trong các trại tập
trung.

Đến biên
giới Liên Xô, trông thấy chiếc panô lớn mang khẩu hiệu nổi tiếng của Lenin: “Vô
sản và các dân tộc bị áp bức trên thế giới hãy liên hiệp lại!” Leopold mừng rỡ
khôn xiết. Tim anh tràn đầy niềm tự hào được góp phần phá banh xã hội cũ và xây
dựng một thế giới mới. Anh đã mơ ước được đến thăm tổ quốc của chủ nghĩa xã
hội, nay anh đã được đặt chân trên đất nước của Cách mạng Tháng Mười. Thời gian
này Liên Xô hãy còn nhiều khó khăn. Trên xe lửa Leopold ở chung với một sĩ quan
Nga đi phép. Anh mang có hai chiếc va li đựng toàn bánh mì khô. Anh nói là để
mang về làm quà cho gia đình ở nông thôn. Trên sân ga Moscow, một sỹ quan cảnh sát thân mật dặn anh
Domb (Leopold) rằng hãy cảnh giác với kẻ cắp. Leopold tìm đến Elenbogen là hạn
cũ từ thời còn sống tại Palestine,
vì ốm nên được quay về Liên Xô làm ăn. Vốn là một kỹ sư rất thông minh, có tài
tổ chức, Elenbogen vừa công tác vừa dạy tại hai học viện. Gặp nhau, hai người
bạn chén tạc chén thù nào là bơ, xúc xích, vốt ca, với bánh mì. Elenbogen kể
rằng những thứ đó anh mua ở chợ đen, tiền anh kiếm được dồi dào nên mua được
mọi thứ. Anh này chưa gia nhập Đảng cộng sản, nhưng rất ủng hộ chế độ. Hai
người bạn hàn huyên với nhau suốt đêm. Elenbogen kể cho Leopold cuộc sống ở Moscow nào về những vụ
án, nào là những tình hình hợp tác hóa.v.v… khiến cho Leopold bắt đầu thấy thực
tế không giống như những gì anh đọc và nghe thấy trước đây.

Hôm sau,
Leopold tới khu Woronzowe-Pole là nơi trú ngụ của những người di cư vì chính
trị. Khu này ở giữa thủ đô, rất rộng. Những đảng viên lão thành của tất cả các
nước như Ba Lan, Nam Tư, Hungari, cả Nhật Bản nữa, đã đến đây vì bị chính quyền
trong nước truy lùng. Trước khi được phân công, họ giết thời giờ bằng những
cuộc trao đổi quan điểm, tình hình… Có vị tán thành chính sách hợp tác hóa nông
nghiệp, cũng có vị phản đối rằng chính sách đó đã gây nên nạn đói ở Ukraine.

Khu quảng
trường Luyện ngựa ở trung tâm thanh phố có trụ sở của Quốc tế cộng sản, có lính
gác nghiêm ngặt. Ai đến thăm người quen đều phải điện thoại trước với vị đó rồi
mới được vào trụ sở. Leopold quan hệ với bí thư ban Pháp để xin học đại học
cộng sản. Thời đó ở thủ đô Liên Xô có bốn trường đại học cộng sản: Trước hết là
trường Lenin giành cho những đồng chí đã hoạt động lâu năm mà chưa từng được
học lí luận. Đây là trường đào tạo lãnh tụ các đảng Cộng sản. Lúc đó Tito đang
học ở trường này. Trường thứ nhì mang tên vị hiệu trưởng đầu tiên của nó là
Marchlevski, giành cho các sắc tộc ít người, nhưng thực tế có hai chục khoa: Ba
Lan, Đức, Hung, Bulgaria.v.v… khoa Do Thái giành
cho đảng viên các đảng kể cả Đảng cộng sản Liên Xô gốc Do Thái. Leopold được
học ở trường này và qua những bạn học anh biết được tình hình vì các bạn đó
được về nước nghỉ hè. Trường đại học thứ ba mang tên Kutv giành cho sinh viên
thuộc vùng Cận Đông. Cuối cùng là trường Tôn Dật Tiên giành cho sinh viên Trung
Quốc. Cả bốn trường có sĩ số khoảng ba nghìn sinh viên, được học lí luận.

Đời sống
của sinh viên đến năm 1932 cũng chưa dễ chịu. Phần lớn họ cư trú rất xa nhà
trường, có người phải đi hàng giờ đồng hồ mới đến trường. Mãi đến năm 1934 mới
bắt đầu xây kí túc xá cho sinh viên. Bữa ăn quanh đi quẩn lại chỉ có cơm, bắp
cải, khoai tây. Có khi phải ăn cả tuần bắp cải, rồi đến tuần sau ăn cả tuần cơm…
khiến cho sinh ra câu chuyện khôi hài: Có sinh viên bị mổ, bác sĩ phẫu thuật
thấy trong dạ dày anh sinh viên nhiều lớp thức ăn: Hết lớp bắp cải đến lớp
khoai tây, rồi lớp cơm.v.v… Nhà trường lo cho anh em quần áo, nhưng cán hộ hậu
cần chỉ lo mua đồng loạt cho nên ra ngoài đường dân nhận ra được ngay sinh viên
trường Marchlevski vì họ mặc quần áo hoàn toàn giống nhau.

Học bạ của
sinh viên có in ảnh Lenin và Stalin, kèm theo là huấn thị của hai lãnh tụ. Huấn
thị của Lenin là: “Nhiệm vụ trước mắt của các bạn là chiến đấu và xây dựng chủ
nghĩa xã hội. Bạn chỉ thành công nếu bạn hiểu thấu và thấm nhuần phương pháp
macxit”. Còn huấn thị của Stalin là: “Lý thuyết có thể trở thành một sức mạnh
lớn của phong trào công nhân nếu lí thuyết đó gắn chặt không ngừng với thực
hành cách mạng”.

Chương
trình học có ba cấp: Cấp thứ nhất học các khoa học xã hội và kinh tế qua môn
lịch sử các dân tộc Liên Xô, lịch sử Đảng cộng sản Bolshevik, Quốc tế cộng sản,
chủ nghĩa Lenin. Cấp hai học về đất nước của bản thân sinh viên, về phong trào
công nhân, Đảng cộng sản và những đặc điểm dân tộc. Cấp ba học ngôn ngữ. Sinh
viên nào chưa được học văn hóa thì được học toán học, vật lý, hóa học, sinh vật
học. Công việc khá vất vả, thường học từ 12 đến 14 giờ một ngày.

Leopold
quan tâm đặc biệt về môn Do Thái học, do giáo sư Dimenstein giảng. Ông là người
Do Thái đầu tiên tham gia Đảng cộng sản Bolshevik ngay từ đầu thế kỉ XX. Sau
cách mạng Tháng Mười, ông là thứ trưởng bộ sắc tộc do Stalin đứng đầu. Ông biết
rất rõ Lenin, ông thường nhắc lại câu này của Lenin: “Chủ nghĩa bài Do Thái là
phản cách mạng”. Ông nhận xét qua những ý kiến của Lenin thì Người chủ trương
thành lập một quốc gia Do Thái nằm trong Liên Xô và được hưởng các quyền như
mọi nước cộng hòa khác trong liên bang Xô Viết.

Sinh viên
còn được học về quân sự như sử dụng súng, tập bắn, phòng không, chiến tranh hóa
học. Các lãnh đạo Đảng cộng sản Liên Xô và Quốc tế Cộng sản hay đến trường nói
chuyện, nhưng sau thưa dần. Sinh viên cũng được tham dự những sinh hoạt ban tối
của Hội các chiến sĩ Bolshevik lão thành, nhiều nhân vật như Zinoviev, Kamenev,
Radek hay chủ tọa sinh hoạt. Bukharin tránh chính trị bằng cách hoạt động văn
học, nhưng ông cảm thấy buồn bã mỗi khi bài nói chuyện của ông được người nghe
hoan nghênh nhiệt liệt. Ông thường nói:

- Mỗi lần
vỗ tay như thế, cái chết càng đến gần tôi!

Đó là một
con người hùng biện, rất học thức, khiến Leopold rất khoái ông.

Còn Radek
vừa tỉnh táo, vừa khôn ngoan, thường lấy châm biếm để bộc lộ tâm tư. Mặc dầu
ông viết nhiều bài để giải thích đường lối mà ông chẳng tin, nhưng ông rất tán
thành phải có thay đổi về chính trị.

Sinh viên
ít được quan hệ với nhân dân địa phương…

Sau khi
Leopold đến Liên Xô vài tháng thì anh được tin vợ Stalin mất (tự sát), có những
lời đồn đại không phải bà tự sát mà do chính Stalin hạ sát bà.

Vào đầu năm
1933, Luba đến Liên Xô cùng cậu con trai đầu lúc đó mới 18 tháng. Tiểu ban Pháp
của Quốc tế Cộng sản đưa cô vào học đại học Marchlevski trong ba năm. Cô được
sinh hoạt tại đảng bộ Bauman do Nikita Khrushchev làm bí thư. Đến mùa hè, cô được
cử về nông trường quốc doanh với cương vị chính trị viên để đôn đốc gặt hái và
thực hiện kế hoạch. Thực tế đã giúp cô thấy nhiều điều mới và càng làm cho cô
có thêm tinh thần đấu tranh hơn.

Khi Leopold
đến Liên Xô, chính sách hợp tác hóa coi như đã hoàn tất; nhưng các đảng viên
lão thành tiếp tục bàn cãi. Cội nguồn là Stalin đã quyết định thủ tiêu giai cấp
phú nông. Vào tháng ba năm 1930 khi công cuộc hợp tác hóa đang diễn ra sôi nổi,
thì xuất hiện bài của Stalin “Chóng mặt vì thắng lợi” với nội dung đả phá
nguyên tác tự nguyện tham gia nông trang. Nông dân bị cưỡng bức hợp tác hóa.
Đối với những sinh viên trẻ như Leopold đã từng đọc sách của Lenin đều biết
rằng hợp tác hóa muốn thành công thì phải dùng phương pháp giáo dục, thuyết
phục nông dân, ngoài ra công nghiệp phải phát triển đến mức độ nào đó để cung
ứng cho nông thôn cơ sở vật chất cần thiết thì mới hợp tác hóa được.

Trong
trường đại học có tin đồn hợp tác hóa làm năm triệu người chết, có nơi toàn thể
nhân dân bị đi đầy và bị tàn sát. Ngày 1/5/1934, Leopold dẫn đầu một đoàn đảng
viên cộng sản nước ngoài đi thăm Kazakhstan… Ở Karaganda, bí thư đảng bộ đón tiếp đoàn. Khi
đến ngoại vi thành phố, đồng chí đó chỉ cho đoàn một khu trại rộng lớn và nói:

- Các đồng
chí hãy nhìn xem kia là trại phú nông cũ đó, chúng bị đưa về đây cùng với gia
đình để lao động trong hầm mỏ. Cán bộ phụ trách trại đã lo liệu đủ mọi thứ, trừ
nước. Bệnh sốt chấy rận ập đến đã giết mấy nghìn người. Số người hiện đang sống
trong trại này thuộc vào đợt thứ nhì.

Trong thời
kì này, Leopold được biết bản di chúc của Lenin mà sau này trong bản báo cáo
của Khrushchev tại Đại hội XX của Đảng cộng sản Liên Xô năm 1956 mới khẳng định
là có. Thời bấy giờ trong trường đại học Marchlevski sinh viên truyền tay nhau
bản di chúc đánh máy, nội dung như sau: “Stalin là người rất tàn bạo, - Lenin
viết. - Trong nội bộ đảng cộng sản ta có thể tha thứ cái tật đó, nhưng nó sẽ
trở thành một khuyết tật không thể tha thứ đối với một người giữ cương vị tổng
bí thư. Vì lẽ đó tôi đề nghị các đồng chí xem xét khả năng loại Stalin ra khỏi
cương vị đó…”.

Leopold nhớ
lại hiện tượng sùng bái Stalin bắt đầu vào năm 1929 là năm kỉ niệm Stalin năm
mươi tuổi. Khi đó trên báo chí xuất hiện những tính từ “thiên tài”, “Lãnh tụ vĩ
đại”, “người kế thừa Lenin”, “nhà lãnh đạo không hề sai lầm”. Những tác giả đưa
ra những tính ngữ đó trên tờ Sự Thật hoặc Tin Tức lại chính là những tay lãnh
đạo phái đối lập trước kia! Zinoviev, Kamenev, Radek, Piatakov thi nhau tán
tụng nhằm làm cho họ xóa được hành vi trước kia của họ đã chống đối lại Stalin.
Năm 1929 trong Đảng không còn phe phái, số đối lập đã bị đánh bại. Bukharin trở
thành tổng biên tập báo Tin Tức (Izvestia); Radek giữ vị trí là một trong những
biên tập viên trụ cột của tờ Sự Thật (Pravda) và là cố vấn của Stalin về đối ngoại.

Trong đảng,
Leopold nhận thấy lan truyền một căn bệnh rất nặng: Bệnh giả dối. Khi Lenin còn
sống, sinh hoạt chính trị trong đảng rất sôi nổi. Trong các hội nghị, đại hội,
cuộc họp toàn thể của ban chấp hành trung ương, đảng viên phát biểu thẳng thắn
quan điểm, ý kiến của mình. Chính những tranh luận dân chủ đó tuy gay gắt nhưng
đem lại sự nhất trí và sức sống cho đảng. Nhưng từ khi Stalin đã củng cố xong
quyền lực trong đảng, thì ngay các đảng viên Bolshevik lão thành cũng không dám
chống lại những nghị quyết hoặc thậm chí không dám thảo luận. Một số im lặng,
cay đắng, số khác rút khỏi hoạt động chính trị. Nghiêm trọng hơn nữa: Nhiều
đảng viên tuy không tán thành quyết định của Stalin nhưng công khai lại ủng hộ
Stalin. Tình trạng hai mặt tồi tệ đó càng thúc đẩy sự “nản lòng nội bộ” của
đảng.

Đảng viên
phải lựa chọn giữa trách nhiệm, thậm chí an ninh cá nhân mình, và lương tâm
cách mạng. Nhiều đảng viên đành cúi lưng ngậm miệng chấp nhận. Phát biểu ý kiến
của mình về những vấn đề nóng bỏng trở thành một hành vi dũng cảm. Họ chỉ thổ
lộ tâm sự với những bạn rất thân, còn với những người khác họ đọc lại những lời
tán tụng của báo Sự Thật mà thôi. Từ năm 1930 trở đi trong lãnh đạo Đảng chỉ
còn những ai bao giờ cũng tán thành trăm phần trăm đối với Stalin về bất cứ vấn
đề gì, kể cả trong những vấn đề mà họ cần và bình thường phải có ý kiến. Ngoại
lệ thật là hiếm có: Vài cán hộ lãnh đạo, một số đảng viên lão thành không chịu
để đảng của Lenin biến thành một dòng tu là đôi khi dũng cảm phản đối. Như
Lominadze và Lunacharski…

Lominadze
tự sát năm 1935 giống như Ordzhonikidze là bạn thân cũ của Stalin cũng tự sát
vào năm 1937 sau khi phòng làm việc của đồng chí đó bị Bộ Nội vụ khám xét. Ordzhonikidze đã dùng
điện thoại phản đối trước Stalin, thì được Stalin trả lời thẳng thừng rằng:

“Họ có
quyền, họ có đủ mọi quyền ở nhà anh cũng như ở mọi nơi khác!”.

Cho đến năm
1930 Lunacharski đã can thiệp nhằm bảo vệ những trí thức bị kết tội. Trong quân
đội, tướng Yakir vào năm 1929 đã bênh vực cho một nhóm sĩ quan vô tội mà Bộ Nội
vụ bắt giam. Leopold thấy đôi khi có thể chống lại bộ máy cảnh sát: Một ngày
tháng 11 năm 1934, Luba bị Bộ Nội vụ gọi đến trụ sở Lubianka làm chứng. Hôm sau
đến lượt Leopold. Một vị đại tá dự thẩm cho vợ chồng Leopold biết tin một người
tên là Kaniewski bị bắt. Đó là một đồng chí quen họ từ Palestine, rất tốt, can đảm, tận tụy, bao giờ
cũng xung phong nhận các nhiệm vụ nguy hiểm nhất, đã nhiều lần bị cảnh sát Anh
bắt tù. Năm 1930 anh ta bị tống xuất bằng tàu biển của Nga.

- Kaniewski
bị tình nghi cộng tác với Intelligence Service của Anh, - vị đại tá nói.

- Thưa đồng
chí, - Leopold đáp lại. - Ta không nên đánh giá thấp kẻ thù, Intelligence
Service có tìm cộng tác viên, nhưng nó chẳng dại gì mà tuyển loại người như
Kaniewski là loại người chắc chắn không thể trở thành chỉ điểm cho Intellignce
Service (I.S.).

- Tôi đã
hỏi mấy người lãnh đạo Đảng cộng sản Palestine, có vị trả lời không biết
Kaniewski, có vị trả lời rằng mọi người đều có thể trở thành tay sai cho I.S.

Mấy tháng
sau, vợ chồng Leopold tiếp một người khách tại phòng khách của trường đại học:
Đó là Kaniewski. Anh ta nước mắt ròng ròng cảm ơn rối rít và kể lại sau mấy
tháng ngồi tù vì nhiều người buộc tội anh ta, nhưng nhờ những ý kiến của vợ
chồng Leopold mà anh thoát chết. Nhưng những năm sau, tình hình như thế không
diễn ra như thế nữa.

Năm 1937,
Leopold được tin Alter Strom bị bắt khi đang làm cho hãng thông tấn TASS.
Leopold nhận định đây là một trường hợp oan nên anh quyết định làm chứng. Sau
bao nhiêu khó khăn, Leopold được gặp vị đại tá thụ lí vụ đó. Vị đại tá này chưa
biết ý định của Leopold nên đón tiếp anh rất trân trọng. Đại tá mời cà phê,
thuốc lá và hỏi:

- Đồng chí
định đến làm chứng vụ Strom phải không?

- Vâng,
đúng như thế.

- Vậy tôi
sẵn lòng nghe ý kiến của đồng chí.

- Tôi đến
chỉ có mục đích để trình bày với đại tá rằng Strom vô tội…

Bút trên
tay đại tá tuột xuống bàn, nụ cười biến thành cái nhếch mép chế nhạo, bộ mặt lộ
rõ sự hoài nghi, cau có…

- Anh đến
đây chỉ để nói như vậy à?

- Đúng thế,
tôi biết Alter Strom từ khi còn trẻ. Tôi biết anh đó không phải là kẻ thù. Cho
nên tất nhiên tôi đến để nói với đồng chí như vậy đấy.

Đại tá nhìn
Leopold hồi lâu:

- Chúng ta
thẳng thắn với nhau. Cách mạng Tháng Mười đang gặp nguy hiểm. Nếu trong một
trăm người bị chúng ta bắt giữ mà chỉ có một người là kẻ thù, thế đã đủ để bào
chữa việc bắt chín mươi chín người kia. Cách mạng có tồn tại hay không buộc ta
phải trả giá như vậy đó.

Chỉ một câu
đại tá đã tóm gọn, triết lí của chính sách trấn áp của chính quyền. Leopold trả
lời:

- Tôi không
cho rằng Cách mạng đang gặp nguy hiểm. Tôi ngạc nhiên thấy sau hai chục năm tồn
tại, Bộ của đại tá vẫn không biết phân biệt ai là bạn, ai là thù!