Kỳ 3: Các ngân hàng bị sờ gáy

Tài liệu Panama đã cho thấy sự dính líu của các ngân hàng, đặc biệt là các ngân hàng lớn của thế giới, trong việc lập ra các công ty bình phong. (TTO)

Một lý luận chính được các ngân hàng ra sức biện hộ trong thời điểm này là hoạt động lập công ty bình phong, công ty quản lý tài sản cho khách hàng không phải là chuyện bất hợp pháp; kế đến là việc đăng ký đều tuân thủ luật lệ tài chính hiện hành và nhờ đó các công ty bình phong đang nằm trong tầm quản lý đều hoạt động minh bạch…

Một điểm khác được các ngân hàng bao biện là những con số mà giới truyền thông nêu ra mấy hôm nay là số liệu không phù hợp thực tế vì theo quy định quốc tế, các ngân hàng nghiêm túc đã điều chỉnh rất nhiều từ những năm 2010 trở đi, tức kể từ khi nhóm 20 quốc gia giàu nhất thế giới G20 tuyên chiến chống các thiên đường tài chính trước đó một năm.

Nói vậy mà không phải vậy

Nhưng một lập luận khác có thể bẻ gãy những luận điểm của giới ngân hàng: nếu không có sự tiếp tay của các ngân hàng thì những quốc gia và lãnh thổ đang áp dụng chính sách thuế bằng 0 như Panama và đang tìm cách né tránh tuân thủ vào luật chơi quốc tế chống gian lận tài chính, cũng không thể có sức thu hút nhiều nguồn tài sản đến vậy.

Nói một cách khác, không có sự tiếp tay của giới ngân hàng, nguồn tiền từ các công ty bình phong sẽ không thể được đưa trở lại vào hệ thống tài chính bình thường (có thể gọi là được “rửa sạch”) để có thể nở nồi phát triển rộng rãi đến vậy.

Những con số luôn biết nói: 365 ngân hàng khắp thế giới dính líu trong dữ liệu của Công ty luật Mossack Fonseca, trong số 214.488 công ty bình phong do Mossack Fonseca đăng ký trong quãng thời gian hoạt động gần 40 năm của mình có 15.579 công ty do chính các ngân hàng đặt hàng dịch vụ trực tiếp giúp các khách hàng giàu có của mình, số còn lại cũng do những đại diện khác như văn phòng luật sư, công ty quản lý tài sản…

Phân tích dữ liệu có được trong “Tài liệu Panama”, người ta cũng phát hiện thấy phần lớn công ty được lập ra sau năm 2000. Tính đến đầu năm 2016 vẫn còn hơn 2.000 công ty trong số đó còn hoạt động.

Trong số các ngân hàng sử dụng đến dịch vụ của Mossack Fonseca, có những cái tên nặng ký của giới tài chính toàn cầu như Ngân hàng HSBC của Anh, UBS và Credit Suisse của Thụy Sĩ, Deutsche Bank của Đức, Société Générale của Pháp. Chưa kể rất nhiều ngân hàng nhỏ khác có trụ sở tại Thụy Sĩ, Luxembourg, Jersey và Monaco.

“Tài liệu Panama” cũng cho thấy một số ngân hàng có tên tuổi trên thế giới đã cố tình tiếp tay cho việc vi phạm các quy định kiểm soát tài chính thuế khóa và một số khác chọn cách lờ đi việc xác định danh tính thật của khách hàng hay lờ đi việc kiểm tra các khoản tiền giao dịch.

Trong khi đó nguyên tắc chuẩn của GAFI (tức Nhóm hành động tài chính – cơ quan chuyên trách chống rửa tiền hoạt động dưới sự bảo trợ của LHQ) là “Phải biết khách hàng của mình” đã được áp dụng lâu nay khắp thế giới và tất cả các ngân hàng đều được biết.

Trắng trắng, đen đen

Về nguyên tắc, các công ty bình phong là không bất hợp pháp nhưng chúng cũng khiến người ta dễ suy diễn đến những hoạt động đen tối như rửa tiền bẩn hoặc tiền do phạm tội mà có. Lấy một ví dụ, trong số các khách hàng của chi nhánh Ngân hàng UBS tại Miami, bang Florida (Mỹ) có một công ty bình phong tên Chayofa Corp được Công ty luật Mossack Fonseca đăng ký giúp.

Chủ sở hữu công ty này là Giuseppe Donaldo Nicosia – một doanh nhân được cho là thân cận với cựu thủ tướng Ý đầy tai tiếng Silvio Berlusconi. Nicosia từng bị kết tội trong vụ bê bối gian lận thuế VAT có dính líu đến mafia ở Ý. Ông ta đã bỏ trốn và bị Interpol phát lệnh truy nã tầm thế giới từ năm 2014.

Trong khi đó Ngân hàng HSBC, theo tài liệu Panama, có khách hàng tên Rami Makhlouf – là người nhà và cũng là người thân tín của Tổng thống Syria đương nhiệm Bachar Al-Assad.

Makhlouf là một doanh nhân có thế lực đang đứng đầu một tập đoàn công nghiệp và được xem là nhà kinh tài cho chính quyền Damascus. Công ty Drex Technologies SA của Makhlouf sử dụng dịch vụ của Mossack Fonseca từ năm 2000.

Makhlouf nằm trong danh sách trừng phạt của Mỹ từ năm 2008 nhưng phải chờ đến khi nội chiến Syria bùng nổ và được thế giới chú ý thì đến tháng 9-2011, Mossack Fonseca mới quyết định ngưng giao dịch với nhân vật này.

Trong khi đó, một loạt thư điện tử mật trong “Tài liệu Panama” cho thấy các chi nhánh của HSBC ở London và Geneva đánh giá rằng “không có vấn đề gì” khi giao dịch với vị khách hàng đang thuộc danh sách bị trừng phạt này.

Cho đến nay, kho dữ liệu của Mossack Fonseca chưa thể giúp tìm được chính danh chủ nhân những tài sản khổng lồ đang cất giấu trong các tài khoản, nhưng ít nhất cũng giúp nhìn thấy những khoản tiền khổng lồ đã dịch chuyển giữa nước này sang nước khác như thế nào.

Các dữ liệu bước đầu cho thấy những giao dịch này phức tạp đến mức khó lòng kiểm tra được (dù đây là bước bắt buộc theo luật quốc tế) nguồn gốc xuất phát hoặc điểm đến cuối cùng của những số tiền đó.

“Tài liệu Panama” cũng hé lộ cho thấy việc các ngân hàng chủ động “tái cân bằng” để né tránh các quy định của luật quốc tế. Chẳng hạn quốc gia nào siết chặt quy định về thuế khóa thì không lâu sau đó các công ty bình phong từ từ chuyển sang những quốc gia/lãnh thổ “dễ thở” hơn.

Chẳng hạn cho đến đầu những năm 2000, các công ty bình phong rất thích làm ăn ở quần đảo Virgin thuộc Anh vì môi trường ở đây cho phép mở và đóng công ty trong vòng chỉ 24 giờ.

Mãi đến năm 2004 đảo Tortola thuộc quần đảo Virgin mới bắt đầu có quy định siết chặt về tính ẩn danh của các công ty bình phong, và mãi bảy năm sau đó mới có quy định cấm hẳn việc giấu tên chủ sở hữu.

Virgin khó thì có Seychelles dễ. Phải đến năm 2011 quần đảo nhỏ bé thuộc Ấn Độ Dương này mới bắt đầu thật sự siết chặt quy định liên quan tài chính. Các ngân hàng cũng chẳng sợ vì họ còn đó những địa điểm trú ẩn như Panama, Hong Kong và Dubai…

Thủ tướng Canada kêu gọi hợp tác toàn cầu

Thủ tướng Canada Justin Trudeau đã kêu gọi cộng đồng quốc tế cùng nhau xây dựng nền tài chính toàn cầu minh bạch hơn để những nhà đầu tư giàu có không còn cơ hội lách luật trốn thuế.

Trong phát biểu công khai đầu tiên về vụ rò rỉ “Tài liệu Panama”, ông Trudeau cho biết từ lâu chính quyền Ottawa đã biết rõ lách thuế đang là một vấn nạn. Qua vụ việc này, mức độ nhận thức của người dân về việc trốn thuế và lách thuế đã được nâng lên, nhưng cộng đồng quốc tế sẽ phải hợp tác với nhau để ngăn chặn các hoạt động trên.

Thủ tướng Trudeau đưa ra kêu gọi trong phiên họp đại hội thường niên của Ngân hàng Hoàng gia Canada (RBC) tại thành phố Montréal. RBC là ngân hàng cho vay lớn nhất Canada và đang trong “tâm bão” sau khi bị phát hiện là thể chế tài chính duy nhất của Canada có tên trong “Tài liệu Panama”.

Ngân hàng này bị cáo buộc có sử dụng dịch vụ của Công ty luật Mossack Fonseca và đã giúp các khách hàng thành lập 370 công ty ở nước ngoài.

Kỳ 4: Ngăn chặn trốn thuế kiểu Mỹ

Không ít người đặt câu hỏi tại sao trong phần dữ liệu của Công ty luật Mossack Fonseca lại có ít tên tuổi người Mỹ đến thế. (TTO)

Tạp chí Fusion, một trong những tờ báo ở Mỹ có tham gia chiến dịch giải mã “Tài liệu Panama”, thật ra có kiểm đếm được 211 cá nhân địa chỉ tại Mỹ có đăng ký công ty bình phong qua Công ty luật Mossack Fonseca. Nhưng cũng cần biết rằng điều đó không có nghĩa những cá nhân này là công dân Mỹ. Chưa kể việc có thể người Mỹ không làm ăn nhiều với Công ty luật Mossack Fonseca và còn những công ty luật dạng này như Công ty Morgan & Morgan – một đối thủ cạnh tranh lớn của Mossack Fonseca – mà các nhà báo chưa tìm được dữ liệu.

Nhưng các cá nhân, công ty Mỹ dính líu vào Công ty luật Mossack Fonseca có ý đồ trốn thuế hay không? Tờ Miami Herald của Mỹ cho rằng là có và đường dây rửa tiền liên quan đến người ở bang Florida.

Con số trên được cho là ít xét theo những con số cả ngàn ở các nước châu Âu. Và xét theo quy mô trốn thuế ở Mỹ khiến thất thoát lên đến gần 150 tỉ USD mỗi năm, theo một báo cáo của Thượng viện Mỹ về vấn đề này.

Câu hỏi đặt ra là tại sao? Câu trả lời là có nhiều nguyên nhân.

Luật Mỹ nghiêm

Từ năm 2009, Panama đã nằm trong danh sách đen các “thiên đường tài chính” của Tổ chức Hợp tác và phát triển kinh tế (OECD). Rồi đến năm 2011, sau nhiều tháng bị sức ép, chính quyền tổng thống Ricardo Martinelli đã phải nhượng bộ ký với phía Mỹ một hiệp ước tài chính cực kỳ khắc nghiệt cho Panama. Hiệp ước này cho phép giới chức Mỹ có được thông tin liên quan các tài khoản bên Panama khi điều tra các vụ việc không vi phạm luật pháp Panama. Thỏa thuận đó tạo ra hiệu ứng tức thì: nhiều ngân hàng đã quyết định “không làm ăn” với công dân Mỹ!

Một lý do khác được cho là khiến dân Mỹ ít nhờ đến “thiên đường thuế” như dân châu Âu là mức khấu trừ bắt buộc ở Mỹ thấp hơn, chỉ 24% so với mức trung bình 34% của các nước OECD (số liệu năm 2010). Đó là chưa kể có thể sử dụng các khoản giảm trừ như tiền nuôi con, học hành…

Luật về chống trốn thuế ở Mỹ cũng khá cứng rắn và đã được thực thi nhiều năm qua với việc áp dụng luật Fatca (đạo luật tuân thủ thuế đối với các tài khoản nước ngoài, được phê chuẩn năm 2010).

Một khi bên luật pháp Mỹ nhúng tay vào thì các ngân hàng phải hợp tác; nổi tiếng như ngân hàng Thụy Sĩ UBS cũng phải chấp nhận phá vỡ nguyên tắc bảo mật tài khoản để cung cấp tên họ khách hàng người Mỹ của mình khi bị yêu cầu từ tư pháp Mỹ.

Ở Mỹ, các ngân hàng giờ đây đều phải báo cho bên thuế vụ mọi trường hợp cá nhân có tài khoản hơn 50.000 USD. Theo thông tin trên trang web của Sở Thuế vụ Mỹ (IRS), bất kỳ công dân Mỹ nào có tài khoản ở nước ngoài hơn 10.000 USD đều phải khai báo hằng năm. Chưa hết, bất kỳ công ty nào dù chỉ có một công dân Mỹ là thành viên sáng lập thì cũng phải đóng thuế cho Mỹ.

Ông Pascal Saint-Amans – giám đốc trung tâm chính trị và điều hành tài chính của Tổ chức OECD – tiết lộ thêm: “Người Mỹ ít có tên trong “Tài liệu Panama” vì Công ty luật Mossack Fonseca đã nằm trong tầm ngắm của Bộ Tài chính Mỹ”.

Ngoài ra, có thể nói thêm rằng ngay trên lãnh thổ Mỹ cũng có thể lách thuế dưới dạng công ty TNHH một thành viên (có khi không có cổ đông người Mỹ hoặc không có hoạt động kinh doanh gì trên lãnh thổ Mỹ) đóng đô ở một số bang dễ dãi như Delaware, Wyoming và Nevada.

Nhưng mới hồi cuối tháng 3 vừa rồi, chính quyền Tổng thống Obama đã thể hiện quyết tâm chấm dứt chính sách thuế dễ dãi đó ở các bang trên. Ông Saint-Amans cho biết: “Chúng tôi đã phát hiện kẽ hở đó từ năm 2010 và đã thúc đẩy để chính quyền Mỹ thay đổi. Những người hưởng lợi đích thực từ các công ty TNHH một thành viên ở bang Delaware hay ở tất cả những nơi khác trên đất Mỹ sẽ phải lộ diện. Người Mỹ đâu thể để xảy ra tình cảnh dở khóc dở cười kiểu một bên chống trốn thuế rất quyết liệt còn một bên lại cho phép hành vi đó ở một số bang”.

Giới lập pháp Mỹ cũng vừa đề nghị Bộ Tài chính nước này mở cuộc điều tra xem có hay không sự dính líu của Mỹ hoặc bất kỳ thực thể nào liên quan tới Mỹ với Công ty Mossack Fonseca. Trong lá thư gửi Bộ trưởng Tài chính Jack Lew, các thượng nghị sĩ Elizabeth Warren và Sherrod Brown nhấn mạnh Bộ Tài chính Mỹ cần phải có kết quả điều tra nhằm bảo vệ sự minh bạch của hệ thống tài chính Mỹ và thực thi các điều luật về chống rửa tiền và bảo trợ khủng bố.

Panama quy phục

Trong khi đó, chính quyền Panama có vẻ xuống nước sau khi tuyên bố sẽ tăng cường đàm phán với OECD về chia sẻ thông tin thuế. Tổng thống Panama Juan Carlos Varela phát đi lời “kêu gọi các quốc gia OECD trở lại bàn đàm phán để tìm thỏa thuận”.

Phát biểu trong một cuộc phỏng vấn khác, Phó tổng thống kiêm Bộ trưởng Ngoại giao Panama Isabel De Saint Malo cũng đã hứa chính phủ của bà sẽ thiết lập cơ chế đối thoại cấp kỹ thuật với OECD về trao đổi thông tin. Bà đồng thời tái khẳng định lập trường không khoan nhượng đối với những hành vi sai trái và các hoạt động tài chính mờ ám, đồng thời nhấn mạnh cam kết tăng cường sự minh bạch trong dịch vụ tài chính, lĩnh vực đóng góp tới 7% GDP Panama.

Tuy vậy, bà cho rằng Panama cần cẩn trọng với những cải cách trong thời gian tới nhằm đảm bảo mối liên hệ giữa hệ thống ngân hàng cũng như các công ty luật của nước này với các khách hàng thế giới khác.

Bên cạnh đó, bà De Saint Malo cho biết thêm quốc gia Trung Mỹ cũng sẽ đẩy mạnh chia sẻ thông tin với Pháp sau khi Paris cảnh báo đưa Panama trở lại danh sách đen các quốc gia và vùng lãnh thổ không hợp tác trong cuộc chiến chống vấn nạn trốn thuế. Cách đây hai tháng, Panama đã được đưa ra khỏi danh sách “các nước chưa đủ nỗ lực chống rửa tiền và cung cấp tài chính cho khủng bố”.

Ủy viên EU phụ trách các vấn đề kinh tế và tiền tệ Pierre Moscovici cho rằng EU cần phải sẵn sàng đối phó bằng những biện pháp trừng phạt thích đáng với các quốc gia không sẵn sàng hợp tác. Hiện Panama đã bị EU liệt vào danh sách các nước không hợp tác trong vấn đề thuế quan.

Thủ tướng Anh thừa nhận

Thủ tướng David Cameron cuối cùng đã thừa nhận được hưởng lợi từ một quỹ đầu tư mà cha ông (đã mất năm 2010) lập ra tại Bahamas. Trả lời Đài truyền hình ITV, ông Cameron xác nhận có mối liên hệ trực tiếp với Quỹ đầu tư Blairmore Investment Trust (BIT) mà cha ông đã lập ở nước ngoài để tránh đóng thuế (suốt 30 năm) cho nước Anh như “Tài liệu Panama” cho biết.

Ông Cameron thừa nhận từng góp 30.000 bảng vào BIT. Trước khi trở thành thủ tướng hồi năm 2010, ông đã bán cổ phần của mình với giá 31.500 bảng. Tuy nhiên, người đứng đầu Chính phủ Anh cũng khẳng định không biết liệu số tiền 300.000 bảng được thừa kế từ người cha quá cố có phải được hưởng lợi từ “thiên đường thuế” hay không.