Phần 2: BIÊN TẬP NỘI DUNG

Chương 6: BIÊN TẬP THÔNG TIN

Chương này sẽ giúp bạn:

Hiểu được tư duy của người biên tập.

Biết cách triển khai các ý tuởng đề tài

Phát hiện những phuơng thức giúp đỡ phóng viên và sử dụng nguồn

tin.

Nhận biết các bước bảo đảm cho nội dung được trọn vẹn và đúng bối cảnh.

Đến lúc này hẳn bạn đang nghĩ rằng việc trở thành một biên tập viên đúng mực xem chừng bất khả thi trong thực tế. Làm sao bạn phải vừa giỏi bắt lỗi văn phạm và phong cách, vừa kiểm tra tính chính xác và công bằng cùng những vấn đề pháp lý với lại đạo đức, lại còn phải giám sát cho ngôn từ, âm thanh, hình ảnh ăn khớp nhau, rồi còn viết tít tựa, chọn lựa minh họa và dựng thành trang báo? Chưa hết đâu! Nếu bạn là biên tập viên phân công đề tài cho phóng viên (hay trưởng ban thời sự đô thị), bạn còn nhiều việc nữa phải làm. Các biên tập viên và đạo diễn chương trình cũng làm việc với phóng viên, giúp sức triển khai những ý tưởng nguyên thủy thành tin bài.

Thành người biên tập tốt đúng là khó. Nhưng không phải là bất khả thi. Điều duy nhất bất khả thi chính là trở thành người biên tập tốt mà không ý thức đầy đủ về những đòi hỏi của chuyên môn. Tuy bạn phải quen thuộc với mọi kỹ năng đa dạng trong nghề báo và lý tưởng nhất là bạn nên nắm hết mọi kỹ năng đó không ai mong đợi bạn phải giỏi trong mọi chuyện ít có công việc nào mà mọi chức năng biên tập bản thảo, biên tập nội dung và biên tập trang đều giao phó cho một người duy nhất. Ngay cả những tòa soạn nhớ vốn thường kỳ vọng biên tập viên thực hiện hầu hết các nhiệm vụ này cũng không hề trông chờ những ứng viên xin việc sẽ là chuyên gia toàn năng. Chắc ăn nhất là bạn càng tinh thông ngôn ngữ càng tốt để vượt qua những bài thi tuyển biên tập viên bản thảo và chứng tỏ lòng tôn trọng của bạn đối với câu chữ của phóng viên. Nhưng bạn cần biết những công việc đa dạng của nghề biên tập và sau đó xây dựng một sở trường chuyên biệt.

Nếu bạn làm việc cho một cơ quan báo chí sinh viên, sở trường chuyên biệt này có thể hình thành rất tự nhiên. Một ngày nào đó, bạn sẽ nhận ra mình là người mà những người khác nhờ cậy để nâng cao chất lượng một bái phát thanh, nghĩ ra một kiểu dàn trang sáng tạo, thiết kế một trạng Web bắt mắt, kiểm chứng lại một tin bài có cơ sở không vững chắc, hay làm việc với một phóng viên gặp khó khăn khi ghép lời bình cho khớp với video. Hãy tự tán thưởng những thế mạnh của mình và phát triển thêm. Dù vậy, khi còn ở trường, tốt nhất là bạn nên thử qua càng nhiều kỹ năng càng tốt. Bạn sẽ không bao giờ biết cái gì sẽ mở cửa cho tương lai của mình đâu. Một nữ sinh viên mới tốt nghiệp gần đây đã được tuyển vào vị trí biên tập viên vì trong số 150 ứng viên đạt tiêu chuẩn, cô ta là người duy nhất biết sử dụng một phần mềm đặc biệt. Cô đã học cách sử dụng phần mềm đó khi còn làm cho tờ báo của đại học.

Khi bạn luyện con mắt biên tập cho tinh tường bằng, cách thực hành các kỹ năng liên quan đến công việc này, bạn sẽ thấy rằng mỗi kỹ năng đòi hỏi một tầm nhìn khác biệt. Phần lớn công việc biên tập bản thảo là nhìn vào văn bản qua một ống kính khuếch đại, tập trung vào chi tiết tinh tế. Còn việc biên tập nội dung có nghĩa là chuyển qua ống kính góc rộng, lùi lại để nhìn thấy cả toàn cảnh lớn.

Các đạo diễn chương trình, và biên tập viên bản thảo cuối đều muốn mỗi tin bài đều là câu chuyện hay nhất có thể được. Các biên tập viên phân công luôn muôn giúp phóng viên, trở thành cây bút phát huy hết khả năng riêng. Để đạt được những mục đích đó, biên tập viên trước hết phải hiểu rõ những gì đang diễn ra trong từng câu chuyện họ đang đọc đâu là tin tức trong mẩu tường thuật, đâu là trọng tâm của bài ký sự. Như đã đề cập ở phần đầu cuốn sách này, biên tập viên phải đọc mỗi tin bài ba lần: một lần không hề động chạm đến bất cứ thứ gì để nắm khái quát nội dung; lần thứ hai để xem cách thể hiện nội dung; và lần thứ ba để xét từng câu từng chữ. Các biên tập viên truyền hình cũng xem xét tin bài theo nhiều cấp độ.

Chúng tôi đã đề cập đến bước thứ ba biên tập bản thảo rồi và bạn đã là chuyên gia của bước thứ nhất, vốn chỉ là bước đọc để hiểu "cốt truyện" - giống như cách bạn đọc tiểu thuyết. Bí quyết duy nhất của bước đầu tiến này là phải biết tự chủ để bạn nhìn thấy đươc toàn cảnh trước khi bắt đầu táy máy với các thành phần kết hợp. Một khi bạn đã hình dung câu chuyện từ đầu đến cuối, có thể bạn sẽ nhận ra rằng phần lớn những ý định táy máy mà bạn đã mường tượng rốt cuộc lại không cần thiết.

Trong chương này và chương kế, chúng ta sẽ xem xét bước thứ hai biên tập nội dung. Bước này liên quan đến ý nghĩa của câu chuyện. Chắc hẳn bạn đã hình dung, với một chuyên môn quá rộng lớn thì cần phải tiến hành qua nhiều bước và vận dụng nhiều kỹ năng. Cái khó nhất của người biên tập là phải thực hiện mọi kỹ năng cùng một lúc. Để tiện theo dõi qua hai chương này, chúng tôi chia việc biên tập nội dụng thành hai mảng chính: biên tập thông tin và biên tập ý nghĩa. Công việc biên tập bắt đầu trước khi câu chuyện được viết, không chỉ trong cách bạn làm việc với phóng viên mà còn trong dạng thể loại mà bạn phân công cũng như những chỉ đạo bạn dành cho từng công tác. Như vậy, mảng biên tập thông tin sẽ bao gồm ba nhóm kỹ năng: tổng hợp các ý tưởng đề tài, tìm kiếm nguồn tin, và bảo đảm tính trọn vẹn và đúng bối cảnh. Dưới tiêu đề chung là biên tập ý nghĩa, chúng tôi sẽ nói về việc giúp đỡ phóng viên viết câu dẫn nhập, nhấn mạnh trọng tâm, và bố cục bài vở. Biên tập nội dung có nghĩa là tư duy về đề tài, thông tin chứa đựng bên trong, và hình thức thể hiện.

Ta hãy bắt đầu bằng đôi lời về hình thức thể hiện hay cách viết. Nhiều khi biên tập viên lại cho rằng họ viết tốt hơn phóng viên, cứ như thể họ gặp ai cũng thách đấu tay đôi và đã đánh bại tất cả mọi người để được đeo quân hàm "biên tập viên" vậy. Các biên tập viên này đã lầm. Để làm biên tập viên, bạn không cần phải là cây bút tuyệt diệu. Tuy nhiên, bạn phải là một người viết tốt và cần phải có thêm:

- Khả năng nhận ra được bài viết/sản phẩm tốt khi nhìn thấy chúng.

- Nhiều ý tưởng để nâng cao chất lượng những bài viết không tốt lắm.

- Một vốn từ vựng để mô tả được những gì bạn muốn nói.

Nói cách khác, bạn cần có cả tầm nhìn lẫn khả năng bộc lộ tầm nhìn của mình. Khi một biên tập viên có nghề xem xét một bài viết, họ không chỉ nhìn thấy những gì hiện có mà còn thấy cả những gì không có và có thể xuất hiện. Làm sao bạn phát triển được cái năng khiếu nghe có vẻ kỳ bí này chứ? Bằng cách đọc liên tục và đọc có phán xét. Đọc mọi thứ bạn vớ được. Những trước thuật hay nhất cũng như các sáng tác văn thơ, sẽ là nguồn cảm hứng phong phú có ích cho mọi lối viết và sản phẩm chữ nghĩa.

Nếu bạn muốn làm việc trong ngành thông tấn, bạn sẽ phải luôn đọc nhật báo, tạp chí và theo dõi những chương trình phát thanh truyền hình xuất sắc - không chỉ để cập nhật thời sự, dù đó là điều thiết yếu, mà còn để tự rèn luyện mình về cách viết và tường thuật. Hãy lướt qua trang báo một lần để nắm tổng quát tin tức trong ngày, rồi đọc lại kỹ hơn, để ý đến những gì thu hút sự chú ý của bạn. Tin bài nào bạn tiếp tục đọc sau khi lướt qua mấy câu đầu tiên? Tại sao? Người viết làm sao mà hấp dẫn bạn được? Có phải những lời trích dẫn tuyệt vời, cách sắp xếp thông tin hợp lý, những đoạn chuyển mạch trơn tru đã khiến bạn buộc phải đọc trọn bài báo ấy?

Hãy xem bìa của các tuần báo rồi ngẫm nghĩ xem chứng đã thu hút độc giả vào nội dung bên trong như thế nào. Hãy nghiên cứu xem việc tường thuật chi tiết và cách dùng đồ họa đã giúp làm sáng tỏ các câu chuyện ra sao. Hãy theo dõi chương trình thời sự truyền hình rồi xem cách sử dụng những yếu tố mạnh đặt ở đầu và cuối mỗi câu chuyện. Bạn biết được thông tin gì từ phát thanh viên, từ phóng viên, từ nguồn tin đứng trước máy quay? Các tin tức truyền hình tiếp nối nhau ra sao? Những chương trình phát thanh xuất sắc đã làm gì để biến những con người và sự việc thường nhật trở thành sống động? Muốn thành công với nghề biên tập, bạn cần phải lưu ý những điều đó, đặt tên cho chúng, và lưu trữ vào cơ sở dữ liệu trong đầu bạn để khi cần bạn sẽ lôi chúng ra sử dụng cho những câu chuyện trong tương lai. Những mảng thông tin này sẽ được tự động truy cập trong quá trình bạn biên tập.

1. Bên trong bộ óc biên tập viên

Khi biên tập viên bản thảo cuối và biên tập viên phân công đọc bài vở, họ tiến hành một cuộc đối thoại thầm lặng, gần như thể bài vở đang lên tiếng và biên tập viên đang trả lời. Bạn có thể gọi đây là giai đoạn "độc thoại nội tâm" của việc biên tập nội dung. Ở giai đoạn này, bạn có thể tha hồ thích thú hay rên xiết tùy thích thầm trong đầu. Vấn đề là phản ứng với câu chuyện và bắt đầu hình dung ra lý do khiến bạn phản ứng như thế.

Với hầu hết biên tập viên, giai đoạn biên tập này liên quan đến chuyện đặt ra một loạt câu hỏi. Một khi bạn đã chọn lọc ra những câu hỏi nào quan trọng nhất, bạn có thể quyết định sẽ hỏi phóng viên câu nào và hỏi như thế nào. Nhưng trước hết, bạn phải có phản ứng, phải tự trò chuyện với chính mình về nội dung đó. Câu chuyên trong khung phía dưới là một bài điển hình mà phóng viên mới vào nghề thường nộp cho một tờ báo của đại học. Bản thảo nằm ở bên trái, và bên phải là một số câu hỏi có thể nảy sinh trong tâm trí người biên tập trong lúc đọc bài. Nhờ nghe lóm được cuộc độc thoại nội tâm này, bạn sẽ bắt đầu cảm nhận được cách đọc bản thảo của biên tập viên.

ĐỌC SUY NGHĨ CỦA BIÊN TẬP VIÊN

Nếu có thể cấy một chiếc mi-crô trong não bộ của biên tập viên khi người ấy bản thảo lần đầu, bạn có thể nghe một dòng câu hỏi tuôn chảy, như các ví dụ dưới đây.

Bản thảo

1. Hội đồng Chuyên trách các Cơ sở Giáo dục Cao cấp thuộc Hiệp hội Đại học State University khi thấy tiến độ thích hợp đã được thu hoạch.

Suy nghĩ của hiên tập viên

Ủa? đoạn này nói gì đây? Hội đồng nào thế? Ngay từ đầu bài mà gặp phải cái tên cơ quan dài ngoằng thế này là ai mà muốn đọc tiếp? báo cáo sơ bộ nào? Ai sẽ quan tâm đến chuyện này? Tính thời sự ở đâu?

(tài liệu photo bị thiếu từ trang 150 – 153)

bản thảo cần phải làm lại nhiều, như câu chuyện chứng nhận uy tín mà bạn vừa đọc, thì tốt nhất nên nghĩ đến chuyện "duyệt lại" hơn là viết lại. Bạn không thể nào duyệt lại một câu chuyện trừ phi bạn đã biết nội dung nguyên thủy do phóng viên viết lần đầu tiên.

Trong chương này và chương kế, chúng ta sẽ xem xét mọi khía cạnh khác nhau của việc biên tập nội dung. Không phải tin bài nào cũng cần làm quá nhiều việc như vậy. Trong phần lớn trường hợp, đặc biệt là với phóng viên có kinh nghiệm, có thể bạn chỉ cần hỏi người viết vài câu rối tự mình thay đổi vài câu chữ hay bố cục lại bài viết. Ngay cả bản thảo về chuyện chứng nhận uy tín đại học vừa rồi cũng không phải là vô dụng. Hầu hết thông tin cần thiết đều có ở đó; chỉ có điều người viết không nhận ra giá trị thời sự của nó. Như bạn đã biết quả Chương 1, việc am tường thời sự và am tường độc giả cũng quan trọng đối với người biên tập chẳng kém việc am tường ngôn ngữ.

Biên tập viên dồn hết mọi kiến thức vào một thiết bị đo lường có sẵn trong đầu họ, một thiết bị tính toán được bao nhiêu công việc cần phải làm đối với một tin bài bất kỳ. Có phải bản thảo này chỉ có đôi chỗ dùng từ vựng về cần chỉnh lại chọ trơn tru, đổi cầu cần viết lại, vài lỗ hổng thông Tin cần lấp đầy? Hãy phóng viên cần phải thay đổi toàn bộ cấu trúc bài viết hoặc làm lại từ đầu với một ý tưởng khác? Biên tập viên phân công phải quyết định xem có bao nhiêu việc cần làm trước khi có thể bắt đầu xác định cách đặt vấn đề với người viết và những câu hỏi cần nêu. Với biên tập viên bản thảo cuối, khả năng thẩm định các yêu cầu đối với nội dung lại càng quan trọng hơn. Nếu câu chuyện cần phải viết lại phần lớn thì đó không phải bổn phận của những người biên tập bản thảo cuối; bạn phải gửi trả lại bản thảo cho biên tập viên phân công. Và khi gửi lại bản thảo, bạn phải ghi chú cụ thể theo bạn cần phải thay đổi những gì.

2. Xây dựng một hệ thống

Những quyết định biên tập ấy có vẻ rành mạch khi chúng ta đưa ra từng cái một cùng với những lựa chọn tương ứng. Đặt tên cho các kỹ năng biên tập và sắp xếp thành hệ thống phân loại là một công cụ học tập hữu ích, nhưng đó chỉ là một công cụ. Không có biên tập viên nào bắt vào làm việc với bản thảo mà lại nói: "OK, trước hết mình sẽ đọc để nắm thông tin. Mình sẽ xem xét đại ý, các nguồn tin, và tính trọn vẹn. Sau đó mình sẽ đọc để hiểu rõ ý nghĩa, kiểm tra câu dẫn nhập, rồi trọng tâm nội dung, và cách bố cục bài viết. Đó là chuyện nực cười - chẳng ai đọc theo kiểu đó. Kiểu tra vấn bằng dòng ý thức mà bạn thấy trong câu chuyện State University rất giống với phong cách của hầu hết biên tập viên. Những vấn đề về ngôn từ, bố cục và 'thông tin cùng lúc quay cuồng trong tâm trí người biên tập, theo những dạng thức tự do mà không ai có thể, mô tả hay tiên liệu.

Để cho tâm trí bạn tự do lang thang khắp bản thảo để xem bạn phát hiện được gì chính là một nửa niềm vui của việc biên tập. Bất kể những ý tưởng ban đầu của bạn lộn xộn ra sao, miễn là cuối cùng bạn biết phân loại chúng và chỉ đưa ra những ý tưởng quan trọng nhất một cách mạch lạc. Trước khi có thể làm điều đó, bạn phải biết biên tập viên tìm kiếm những thứ gì. Đó là chỗ đắc dụng của hệ thống phân loại. Hãy sử dụng chúng như một công cụ học tập, nhưng phải hình thành phong cách riêng của bạn. Không hề có cách đọc bản thảo nào là "duy nhất đúng".

3. Phát triển các ý tưởng đề tài

Trong mọi nhật báo, hơn phân nửa lượng tin bài phát xuất từ phóng viên. Nói cho cùng phóng, viên chính là những người ra ngoài làm việc theo lãnh vực hay địa bàn của họ, trò chuyện với mọi người và phát hiện chuyện gì dạng diễn ra. Trong nhiều cơ quan thông tin trực tuyến, phóng viên có vai trò lớn hơn trong việc đề xuất đề tài. Tỷ lệ giữa số luợng đề tài phát xuất từ phóng viên so với đề tài do biên tập viên phân công biến đổi rất… nhiều từ tòa soạn này sang tòa soạn khác và giữa các cơ quan thông tin khác nhau. Trong mọi tòa soạn, những ý tưởng tốt luôn được hoan nghênh. Biên tập viên bản thảo cuối cũng nên góp thêm tiếng nói của mình. Tuy nhiên, ở mọi tòa soạn đều mong đợi ai đó thường là một biên tập viên phân công sẽ theo dõi các sự kiện và vấn đề để đề xuất những đề tài cần thiết. Bất kỳ ai có óc tổ chức đủ dể duy trì một "kho sự kiên" tốt một tập tin máy tính hay một kẹp hồ sơ chứa những thông cáo báo chí và nhiều thứ khác phân loại theo thời gian – đều có thể theo dõi những đề tài cơ bán như: lễ kỷ niệm một sự kiện lớn phiên điều trần sắp tới về một dự luật, thời điểm xử án một người bi buộc tội sát nhân. Nhưng các biên tập viện giỏi luôn nhìn xa hơn (tài liệu photo thiếu từ trang 155 – 163)

Không phải mọi nguồn tín trên đều sẽ có số liệu chính xác, nhưng tất cả đều có khả năng bổ sung ít nhiều bằng chứng, cộng thêm nhiều chuyên khác: Họ có thể cho biết danh tánh của những người đã dọn nhà đi hay chuẩn bị ra đi. Chính con người, chứ không phải những con số, mới làm cho câu chuyện sống động. Phóng viên giỏi nghề cần nắm cả yếu tố con người lẫn số liệu thống kê. Biên tập viên giỏi nghề luôn nhớ rằng câu chuyện về một gia đình buộc phải lìa bỏ tiểu bang nặng tình nghĩa này vì không còn đủ khả năng sinh sống ở đây nữa, có thể giúp công chúng nhận thức rõ tác động của suy thoái kinh tế hơn bất kỳ số liệu nào.

Hệ quả lô-gíc là biên tập viên thỉnh thoảng phải nhắc nhở phóng viên nhớ tới một quy tắc tác nghiệp tốt: Đi ra khỏi tòa soạn! Điện thoại luôn sẵn sàng vào giờ chót, Internet cũng có lúc cần, nhưng phải đi ra ngoài mới có được, thông tin cần thiết. Nhiều biên tập viên thường nói rằng rất dễ xác định những phóng viên giỏi nhất trong tòa soạn: Đó là những phóng viên ít có mặt ở tòa soạn nhất.

3. Những câu hỏi dẫn tới nguồn tin

Câu hỏi bạn nêu ra về chuyên dọn nhà - "Người nào sẽ biết rõ chuyện này?" là một câu hỏi tốt, cơ bản, cần phải tự truy vấn để giúp cho phóng viên khởi đầu bài viết, hay giúp phóng viên lấp đầy những lỗ hổng thông tin trong bài đã viết xong. Tuy nhiên, độ không phải là cậu hỏi duy nhất. Để thiết kế được một danh sách nhiều câu hỏi khác, ta hãy xem một tinh huống mới. Bạn đang biên tập một bài viết về cuộc họp của một hội đồng nhà trường trong thành phố tối qua với chủ đề chính là có nên phân phát bao cao su [Condom] ở trường trung học đó hay không. Người viết đã tường thuật chi tiết chủ đề chính, rồi làm thêm một ô đóng khung liệt kê các vấn đề khác đã được hội đồng này thảo luận tối qua. Trong số liệt kê đó có mục này: "Hội đồng nhà trường đồng ý áp dụng Phương pháp Connecticut - phương pháp mới để đánh giá giáo viên. Một khảo sát toàn quốc đã cho thấy tiểu bang Connecticut có hê thống trường công hiệu quả nhất, một phần vì cách đánh giá chất lượng giảng dạy ở tiểu bang này".

Phóng viên đồng ý với bạn rằng mục này xứng đáng là đề tài cho một bài viết của ngày mai. Phóng viên bảo sẽ bắt đầu tìm hiểu và sẽ trao đổi lại với bạn sau. Vì bạn muốn cuộc trao đổi ấy có sẵn nhiều ý tưởng, bạn bắt đầu tự truy vấn mình. Như hầu hết các câu chuyện, đây là chuyện về sự thay đổi trong trường hợp này là thay đổi từ hệ thống đánh giá này sang hệ thống khác. Và cũng như hầu hết mọi câu chuyện, việc thay đổi này tiềm tàng khả năng có xung đột.

Những câu hỏi sau đây gần như có thể giúp bạn triển khai ý tưởng cho mọi đề tài. Chúng được sắp xếp theo hạng mục, với một câu hỏi khái quát theo sau là những ví dụ. Còn trong ngoặc đơn là khả năng áp dụng cho đề tài đánh giá giáo viên.

1. Câu chuyện này phát xuất từ đâu?

Đây là ý tưởng của ai? (Ai đề xuất chuyện thay đổi cách đánh giá giáo viên?)

Hệ thống/chủ trương/chính sách nào hiện đang được áp dụng? (Các trường học lâu này đang làm gì? Trong bao lâu?)

Tại sao cần phải thay đổi? (Có vấn đề gì với cách đánh giá giáo viên hiện nay không? Bằng chứng của vấn đề đâu? Có phải ai cũng đồng ý là có vấn đề không?)

Cần những biện pháp gì để thay đổi? (Hội đồng đã biểu quyết tối qua vậy họ đã thảo luận chuyện này lúc nào? Thảo luận những gì?)

Có quy định hay luật lệ nào liên quan đến vấn đề này không? (Có phải các trường học được yêu cầu đánh giá giáo viên? Hệ thống này có phù hợp với quy định đó không? Ai buộc phải thi hành quy định này? Hội đồng có buộc phải tổ chức lấy ý kiến công khai trước khi quyết định không?)

2. Ai biết rõ chuyện này?

Một lần nữa, đây là ý tưởng của ai? (Có phải một thành viên hội đồng đã đấu tranh cho đề xuất này không? Ai ủng hộ và ai phản đối? Tại sao?)

Ai là chuyên gia về vấn đề này? (Người sáng tạo ra phương pháp này đang ở đâu? Có ai ở đây từng có kinh nghiệm áp dụng phương pháp đó ở nơi khác không?)

Ngoài các cá nhân ra, những tập thể nào có thể liên quan? (Nghiệp đoàn giáo viên? Kiểm tra lại danh sách hội đoàn. Có thể có một tổ chức nào đó chuyên về đánh giá chất lượng giáo dục hay ít ra là một hội đoàn của các hiệu trường, có thể làm sáng tỏ chuyện này không?

Những gì chúng ta đang nói có rõ ràng không? (Phương pháp Connecticut là phương pháp gì? Đánh giá qua bảng câu hỏi soạn sẵn? Có chuyên gia tư vấn giúp đánh giá? Phương pháp này khác biệt gì với phương pháp hiện thời?)

3. Ai bị ảnh hưởng bởi chuyện này?

Chúng ta nên xem xét vấn đề này từ góc độ nào? (Giáo viên có ủng hộ thay đổi này không? Tại sao có và tại sao không? Còn ông hiệu trưởng thì sao? Phụ huynh học sinh lâu nay có than phiền gì không? Học sinh nghĩ gì về chất lượng giảng dạy của giáo viên?)

Có dính dáng gì đến tiền bạc không? Ai chi tiền? Ai hưởng lợi? (Áp dụng phương pháp mới sẽ tốn kém bao nhiêu? Người đóng thuế phải chịu phí tổn này sao? Ai sẽ nhận được tiền? Có ai trong hội đồng nhà trường này sẽ hưởng lợi theo bất kỳ hình thức nào không?)

Tác động ngắn hạn là gì? Tác động dài hạn là gì? (Những kết quả đánh giá cũ sẽ không còn giá trị nữa phải không? Giáo viên nào bị đánh giá kém có bị cho thôi việc không? Chuyện này có ảnh hưởng gì đến những thỏa thuận có ghi trong hợp đồng với nghiệp đoàn giáo viên không? Bước kế tiếp để xúc tiến việc thay đổi này sẽ là gì?)

Chuyện này có đang xảy ra ở nơi nào khác không? (Ta hãy tìm một vài trường ở khu vực khác đã áp dụng phương pháp này và xem cỏ hiệu quả không?)

NĂM CHỮ W DÀNH CHO BIÊN TẬP VIÊN

Ai cũng biết 5 chữ W và 1 chữ H trong việc tường thuật: Who, What, When, Where, Why và How. Các biên tập- viên cũng có phiên bản riêng của mình cho những câu hỏi này và chúng tuôn chảy trong tâm trí họ khi biên tập viên bất kỳ tin bài nào.

WHO – Ai đã nói thế? Còn ai khác cũng biết chuyện này? Ai bị ảnh hưởng vì chuyện này? Ai quan tâm?

WHAT – Cái gì là thời sự? Điều gì sẽ tác động đến nhiều công dân? Mục đích là gì? Thông gì cần bổ sung thêm để công chúng hiểu rõ vấn đề? Công chúng còn muốn biết thêm gì nữa?

WHEN – Nhưng người này nói những chuyện này khi nào? Khi nào thì cảm nhận được tác động? Khi nào thì chúng ta sẽ làm bài về diễn tiến tiếp theo?

WHERE – Đâu là trọng tâm? Thông tin hỗ trợ cho đoạn dẫn nhập nằm ở đâu? Chuyện này xuất phát từ đâu? Nó sẽ dẫn tới đâu? Có ở đâu khác cũng đang xảy ra chuyện này không?

WHY – Tại sao chúng ta lại tường thuật chuyện này? Tại sao công chúng phải quan tâm đến chuyện này? Tại sao họ phải tin cậy những nguồn tin này?

HOW – Làm sao tôi biết được thông tin này là chính xác? Làm sao xác minh được thông tin? Làm sao đưa cả hai bên đối lập quan điểm vào nội dung cho công bằng?

4. Áp dụng các câu hỏi

Không phải mọi câu hỏi đều thích hợp cho mọi câu chuyện. Chẳng hạn, vì bạn thậm chí còn không biết cái phương pháp đánh giá giáo viên đặc biệt kia là gì hoặc tại sao nó lại được xúc tiến, chỉ chừng đó có lẽ cũng đủ khiến phóng viên phải giải thích và bài viết sẽ không còn chỗ để nói về phụ huynh và học sinh. Ý kiến của họ có thể nằm trong một bài phụ đi kèm hay một bài tiếp theo (tất nhiên trừ phi chính họ lại là động lực thúc đẩy thay đổi này). Khi đã có một danh sách câu hỏi toàn diện trong đầu, cho dù bạn không sử dụng hết chúng, chúng cũng giúp bạn đặt các câu

(tài liệu photo bị mất trang từ trang 168 – 175)

2000 đã đến và đi không hề có xáo trộn nào đáng kể. Tại sao lại có nỗi sợ đó? Một phần là vì chính những phương tiện truyền thông đã gieo rắc những khủng hoảng tưởng tượng, ở mức độ nào đó, các tường thuật có thể cũng đã thôi thức nhiều hoạt động chuẩn bị để ngăn chặn tình trạng xáo trộn, nhưng nếu giới truyền thông có thái độ hoài nghi tích cực hơn thì có lẽ đã trấn an được nhiều mối lo.

Tạo ra sự điên rồ rồi tường thuật về nó không phải là cách làm báo có trách nhiệm. Tương tự, truyền đạt mọi thứ người ta nói mà không nghiên cứu cẩn thận cũng là kiểu làm báo vô trách nhiệm. Các nhà báo hẳn đã học được bài học này trong thập niên 1950 khi tường thuật mà không phê phán khiến cho danh sách "những người cộng sản hàng đầu" của Thượng nghị sĩ Joseph McCarthy hủy hoại quá nhiều số phận. Vào lúc đó, việc ghi nhận giá trị bên ngoài của những lời McCarthy nói có vẻ là thái độ khách quan. Ngày nay, điều đó lại giống như một hành vi vô trách nhiệm.

5. Đại diện cho công chúng

Hầu hết các vấn đề về tính trọn vẹn và bối cảnh đều không bi đát. Hay phức Tạp như chuyện McCarthy. Thường trong công việc biên tập, bạn chỉ cần đặt ra những thắc mắc của công chúng. Nếu bạn đang biên tập một tường thuật về vụ cửa hàng bán đồ nội thất bị cướp và chủ nhân bị giết chết; một tiếng nói khẽ sẽ vang trong đầu bạn. [ở Mỹ] đâu có ai trả tiền mặt để mua hàng nội thất, sao lại có tên cướp nào mong đợi là lấy được tiền ở cửa hàng này? Tên cướp này có thể là thiếu kinh nghiêm hoặc ngu ngốc, hoặc câu hỏi của bạn sẽ là chìa khóa của câu chuyện đích thực: Cửa hàng nội thất ấy kiêm luôn dịch vụ đổi chi phiếu thành tiền mặt cho cư dân địa phương, và chủ nhân đã từng yêu cầu cảnh sát bảo vệ suốt nhiều tháng.

Đại diện cho công chúng cũng có nghĩa là bạn phải sử dụng trí nhớ của mình. Trong công việc tất bật đầy áp lực hàng ngày, rất dễ quên rằng tin tức của hôm nay luôn luôn có liên quan ít nhiều đến tin tức của hôm qua. Nếu phóng viên quên nhắc lại những mối liên quan đó thì nhớ hay không là tùy ở biên tập viên. Chẳng hạn, tháng Bảy 1992, nhiều tờ báo đăng hình một chú nhóc đọc lời thề trung thành với tổ quốc vào đêm mà Đại hội Toàn quốc Đảng Dân chủ quvết định chọn Bill Clinton ra tranh cử tổng thống. Tuy nhiên, chỉ có vài tòa soạn là có biên tập viên xem tên của chú bé trong chú thích ảnh rồi ngẫm nghĩ: "Khoan đã, sao tên của thằng nhóc này nghe quen quen?"

• •

Hóa ra chú nhóc này là một học sinh cách đó vài tuần đã viết đúng chính tả chữ khoai (potato) nhưng lại bị Phó tổng thống Dan Quayle [người của Đảng Cộng hòa] "sửa lại cho đúng" thành khaoi (potatoe)! Dữ kiện, này lẽ ra phải là một thành phần trong nội dung hay ghi vào chú thích ảnh. Thứ nhất, những công dân đã nhớ tên của chú bé ấy sẽ nguyền rủa sự ngu dốt của bất cứ tờ báo nào không nhắc tới chuyện đó. Thứ hai, lai lịch của chú bé ấy nói lên nhiều điều về đại hội ấy - mọi chi tiết của đại hội đều được lên kịch bản trước.

Tính trọn vẹn và bối cảnh thường quyện chặt vào nhau. Là biên tập viên, bạn phải bảo đảm cho từng câu chuyện đều trình bày với công dân mọi điều họ cần biết để hiểu rõ vấn đề. Bạn cũng phải nghĩ cách làm sao cho bối cảnh ấy xuất hiện ở phần đầu bài vì không phải ai cũng đọc đến tận cùng mọi bài báo. Chẳng hạn, hãy xem trường hợp một phụ nữ mang thai đã cố tìm cách mang loại thuốc viên phá thai RU486 vào nước Mỹ năm 1992. Nhân viên hải quan tịch thu những viên thuốc này, và vấn đề có nên hoàn trả cho phụ nữ ấy hay không được đẩy lên tận Tòa Án Tối Cao. Đó là một tường thuật, quan trọng vì vấn đề hợp pháp hóa loại thuốc này tại Mỹ đã từng là chuyện thời sự suốt nhiều tháng trời.

Nhưng câu chuyên này cũng cần có bối cảnh. Người phụ nữ ấy không phải là một du khách vô tư. Các tổ chức đòi quyền phá thai [ở Mỹ] đã thu xếp cho cô ta đi châu Âu để lấy những viên thuốc ấy rồi báo động với nhân viên hải quan khi cô ta quay về. Những dữ kiện đó không hề làm giảm giá trị câu chuyện. Các tổ chức đòi quyền phá thai muốn có một vụ án kiểu mẫu về một vấn đề quan trọng và đã có được vụ án đó. Nhưng nhiều tường thuật về vụ này lại đưa thông tin về tính chất cố tình trong hành động thách thức của người phụ nữ ấy ở tuổi dưới cùng bài viết (và nhiều tờ báo thậm chí không hề thuật lại những chi tiết này) cho nên công chúng rất nhiều người không hề đọc thấy. Nếu bạn là người biên tập câu chuyện này và bạn không biết rằng người phụ nữ ấy cố tình lấy mình ra để thử thách pháp lý, vậy làm sao bạn phát hiện được? Bằng cách đặt ra những thắc mắc của công chúng. Bất kỳ ai từng qua cửa hải quan đều biết rằng nhân viên kiểm tra thường không hề để ý đến những loại được phẩm có kê toa. Thế thì bạn có thể hỏi phóng viên rằng sao hải quan lại phát hiện ra những viên thuốc đó chứ?

Vì bất kỳ câu hỏi nào cũng có thể là chìa khóa mở toang câu chuyện, bổn phận của bạn là phải hỏi. Tuy nhiên, hãy biết nhạy cảm với thái độ ngờ vực phổ biến là: Biên tập viên luôn khoái trá với những trò vô bổ chỉ nhằm thử thách phóng viên. Một quan hệ làm việc tốt có thể xoa dịu căng thẳng và giúp tập trung vào nội dung tường thuật. Nếu thất bại, mối quan hệ căng thẳng này sẽ đặt biên tập viên vào một tình thế tế nhị: Làm sao để phóng viên không khó chịu với hàng loạt yêu cầu liên tiếp trong khi vẫn phải duy trì những tiêu chuẩn nghề nghiệp cao nhất? Không ai thấy chuyên giữ cho cân bằng này là dễ dàng, nhưng nếu bạn thấy mình hơi rụt rè thì hãy nhớ chuyện sau đây.

Người ta phát hiện một phụ nữ nằm chết trên một con đường bụi bặm, hẻo lánh và người chồng của bà ta đang ở xa bị buộc tội sát nhân. Nạn nhân đang trú ngụ tại một trung tâm bảo trợ phụ nữ bị bạo hành; bà ta đã tin là người chồng – hiện sống ở một tiểu bang khác - không biết bà đang ở đâu. Buổi sáng sau vụ án mạng, một nữ biên tập viên đọc bài vào thời hạn chót đã khen ngợi phóng viên đã tường thuật rõ ràng vụ này và có tóm lược rất hấp dẫn về cuộc sống gần đây của người phụ nữ ấy. Tuy nhiên, biên tập viên để ý thấy bài viết không hề có thông tin nào về người chồng ngoại trừ lời buộc tội.

Cô ta yêu cầu phóng viên đó gọi điện cho sở cảnh sát tiểu bang ở nơi người chồng đang sinh sống để tìm hiểu xem họ biết gì về người này. Phóng viên (lớn tuổi hơn nữ biên tập viên nhiều) phản đối: Đó không phải địa bàn của anh ta; anh ta đã quá mệt mỏi; anh ta cho rằng bài viết thế là đạt yêu cầu. Thời hạn chót đã gần kề. Phóng viên vẫn không hợp tác. Cuối cùng, nữ biên tập viên nói: "Này, tôi muốn anh gọi cuộc điện thoại này, ngay bây giờ". Phóng viên biến mất. Mười phút sau, anh ta quay lại, vẻ ngượng ngùng.

"Có thông tin gì không?" biên tập viên hỏi.

"Chà", phóng viên đáp, "hóa ra thằng cha đó cũng đã giết chết bà vợ trước nữa chứ".

Một câụ hỏi thêm có thể làm cho câu chuyện thay đổi khác hẳn. Công việc của người biên tập là phải không ngừng đặt ra nhiều câu hỏi liên quan.

BIÊN TẬP VIÊN LƯU Ý

Biên tập thông tin - Khi phân công đề tài, bạn có làm việc với phóng viên để phát triển các nguồn tin và góc độ tiếp cận không? - Bạn có luôn để ý tìm kiếm những ý tưởng đề tài tốt vốn luôn có ở khắp nơi không? - Bạn có tán thưởng những ý tưởng đề tài tốt và giúp phóng viên cải thiện những ý tưởng bình thường cho tốt hơn hơn không? - Khi bạn nhận được một bản thảo đã hoàn tất, bạn có chắc chắn là nó trả lời được câu hỏi “tại sao tôi phải mất thời gian biên tập nó không? - Tất cả thông tin trong câu chuyện đã được dẫn nguồn rõ ràng chưa? - Phóng viên có chọn được những nguồn tin có trọng lượng trong số những người có hiểu biết và chịu tác động về sự kiện hoặc vấn đề này không? - Bạn có thể nghĩ thêm bất kỳ nguồn tin nào bổ sung nào có thể sử dụng được không? - Phóng viên đã tư duy câu chuyện theo cách nghĩ lui, nghĩ tới và nghĩ xa hơn đề tài không? - Thông tin có đầy đủ không? Nó sẽ đáp ứng được các thắc mắc của độc giả không? - Câu chuyện có bao gồm bối cảnh mà công chúng cần biết để hiểu rõ vấn đề không? (tài liệu thiếu trang 180 và 181)