Phần 3: BIÊN TẬP TRANG

Chương 9: VIẾT TÍT

Chương này sẽ giúp bạn: - Hiểu về tít và các thuật ngữ về kỹ thuật sắp chữ. - Biết cách viết tít, từng bước một - Đùa với ngôn ngữ để viết những dòng tít đắc ý Hãy nhìn quanh thì bạn sẽ thấy đâu đâu cũng có những dòng tít đập vào mắt. Trong đủ mọi hình thức, những dòng tít âm thầm gào thét ra hiệu. Chúng ta thấy những dòng tít trên, các biển quảng cáo:

The weather is beautiful. Wish you were beer

Trời đẹp – Bia tình

Trong hình thức quen thuộc nhất, chúng xuất hiện ở nửa trên của trang nhất để nổi bật trên sạp báo:

Many gay men don't know they have AIDS

Nhiều đồng tính nam không biết mình bị AIDS

Chúng mời gọi chúng ta tìm hiểu:

Back by popular demand? How Venezuela's Hugo Chavez qot a second chance

Ước nguyện của quần chúng? Hugo Chavez đắc cử tổng thống Venezuela bằng cách nào?

Một trong những dòng tít khiêu khích nhất lôi cuốn chúng ta đến với các tạp chí:

I don’t need no shrink, Eminem

Đâu cần thầy lang điên, Eminem [ca sĩ rap]

Chúng bò ngang phần dưới màn hình tivi trong những bản tin truyền hình, nhiều khi chồng chất hết thông điệp này tới thông điệp khác. Một mạng lưới truyện hình cáp thậm chí còn mang tên CNN Headline News.

Internet đã cho các dòng tít một ý nghĩa quan trọng mới khi nhiều trang Web sử dụng dòng tít chứ không dùng yếu tố thị giác để thu hút độc giả. Có một dịch vụ trực tuyến chuyên liệt kê các tít chính từ những trang tin tức chủ đạo trên khắp thế giới (www.firstheadlines.com). Cái từ headline (tít) thậm chí còn đi vào ngôn ngữ thường nhật của người Mỹ với nghĩa "nói vắn tắt, cụ thể, trực tiếp" như trong câu: “I don't want a long story about how you spent that much money. Just give me the headlines" (Tôi không cần anh kể dông dài là đã tiêu xài chừng đó tiền như thế nào. Hãy nói cụ thể xem.)

Chúng trở thành một phần của đời sống, mật thiết đến mức chúng ta thích thú với thông điệp mà không mảy may nghĩ tới cách hình thành thông điệp ấy. Ít người thích viết tít, tuy nhiên công việc ấy lại đầy kích thích và mang lại nhiều thỏa mãn. Và nhu cầu thực tế cho công việc này lại rất lớn. Những công ty xuất bản Web luôn cần những người biết tổ chức nội dung theo đúng nhu cầu của người va thu hút độc giả bằng những dòng tít có hiệu lực luôn cần những người thông thạo với một hình thức viết văn ngắn đặc biệt: Viết tít - một cách thông tin đầy nghệ thuật, vừa ngắn gọn vừa có sức hút chỉ trong vài từ.

Nếu phải giản lược hết mọi quy tắc và luật lệ tít chỉ còn hai điều thì đó là: Tít phải gọn phải nêu được câu chuyện. Tít không gọn sẽ không đưa lên báo không nêu được câu chuyện cũng không đưa lên báo.

John B. Bremmer, HTK

Những dòng tít tin tức phục vụ nhiều chức năng bổ sung. Chúng cung cấp một bản mục lục, một hướng dẫn nhanh cho các câu chuyện thời sự. Tít giúp cho công chúng xếp hạng mức độ quan trọng của câu chuyện, cho họ biết đôi điều về nội dung và giọng điệu của những câu chuyện ấy, và cung cấp những manh mối về hình ảnh của cơ quan báo chí này. (Ví dụ, nếu bạn thấy dòng tít “Elvis fathered my Siamese twin” (Elvis là cha hai đứa con song sinh dính liền của tôi) thì bạn có thể biết chắc không phải là mình đang đọc tờ The Science Christian Monitor). Với biên tập viên, dòng tít là nơi văn bản và đồ họa gặp nhau. Hiển nhiên, dòng tít hợp thành từ các từ ngữ, nhưng chúng cũng đóng vai trò là những yếu tố mỹ thuật trên trang báo làm thoáng bớt những khối chữ dày đặc, thu hút mặt nhìn lên hay xuống, gây ngạc nhiên cho độc giả với những kiểu chữ hay cách bố trí chữ khác thường. Vì vai trò kép vừa là chữ vừa là mỹ thuật, dòng tít tạo ra nhịp cầu hợp lý nối liền hai công việc biên tập bản thảo và biên tập trang báo.

Lần tới khi bạn đọc một dòng tít, hãy thầm ghi nhớ xem cái gì đã thu hút ánh mắt của mình. Nếu một dòng tít trông vẻ nhạt nhẽo, ánh mắt bạn sẽ lướt qua không dừng lại. Nếu dòng tít kích thích tò mò, ánh mắt bạn có thể nấn ná cho câu chuyện một cơ hội thu hút sự chú ý của bạn. Trong thực tế, câu chuyện có dòng tít nhạt nhẽo vốn có thể rất hấp dẫn, trong khi câu chuyện có dòng tít bắt mắt hóa ra lại chẳng đáng đọc. Do đó, người viết tít sẽ thi thố quyền lực không chỉ với công chúng mà với cả phóng viên. Những tin bài của phóng viên có được quảng bá rộng rãi hay bị phớt lờ là chuyện phụ thuộc vào cách biên tập viên xử lỷ dòng tít.

Các bộ phận phóng viên cùng làm việc để kết hợp nhiều yếu tố thông tin. Phóng viên viết tạo ra từ ngữ, phóng viên ảnh là họa sĩ đồ họa cung cấp hình ảnh, họa sĩ trình bày cùng một số biên tập viên bản thảo cuối sẽ thiết kế trang báo, và nhiều biên tập viên làm việc với cả từ ngữ lẫn hình ảnh. Nhiều biên tập viên bản thảo cuối cũng dàn trang: Họ lựa chọn và ấn định kích cỡ những yếu tố thị giác (một thuật ngữ bao gồm cả ảnh chụp, cách trình bày, đồ thị và các hình minh họa khác), họ quyết định cách nhấn nhá từng tin bài, sắp xếp và đóng gói nhiều yếu tố thông tin khác nhau thành một đơn vị chặt chẽ. Nhưng ngay cả những biên tập viên bị nghề báo ám ảnh nhất cũng không ngu xuẩn đến mức nghĩ rằng độc giả sẽ độc hết mọi từ ngữ trong một bản tin thời sự. Yếu tố thị giác sẽ thu hút độc già vào trang báo, và dòng tít sẽ thúc đẩy họ sang bước kế tiếp: Chọn bài nào để đọc. Trong từng giai đoạn này, vai trò của người biên tập bản thảo cuối hết sức quan trọng. Biên tập viên bản thảo cuối là người viết cả những chú thích cho hình ảnh lẫn những dòng tít giới thiệu từng câu chuyện.

Một số biên tập viên bản thảo cuối chuyển nhiều tin bài từ báo in sang báo mạng. Họ thường thiết kế, định dạng và viết những dòng tít mới cho ấn bản trực tuyến. Một số dịch vụ Web như Bloomberg, chẳng hạn, chỉ toàn văn bản nên phụ thuộc vào dòng tít và đoạn tóm lược để thu hút độc giả đọc tin bài (xem Hình 9-1). Trong hình thức này, chính những gì biên tập viên bản thảo cuối viết lại là những gì được đọc nhiều nhất.

Sự khác biệt giữa viết tin bài và viết tít cũng giống như sự khác biệt giữa viết trường ca và làm thơ haiku. Người vốn là phù thủy ở hình thức này chưa chắc đã thành thạo ở hình thức khác. Chẳng có ai sinh ra đời đã biết tư duy theo kiểu viết tít, nhưng trước khi xác định rằng chuyện viết tít là mội bí mật không thể hiểu nổi thì bạn hãy cân nhắc hai yếu tố sau. Thứ nhất, những người mới viết tít lại thường có những ý tưởng mới lạ nhất. Thứ hai, viết tít theo truyền thống là một trong những hoạt động có tính cộng tác trong tòa soạn. Biên tập tin bài là một công việc cô đơn, chỉ làm một mình hay hội ý với một phóng viên. Nhưng khi đụng tới tít thì các biên tập viên bản thảo cuối đã cận kề thời hạn sút bài thường trông như những kẻ mê chơi ô chữ đến mức cuồng nhiệt. Họ hỏi nhau tìm từ ngắn gọn hơn hay ít kỷ tự hơn để thay thế cho một từ dài không lọt vừa cột báo, hoặc nhờ mách nước khi họ không nghĩ được một dòng tít thích đáng. Mặc dù không phải dòng tít nào cũng là sản phẩm tập thể, những bàn luận này là điều thường gặp trong nhiều tòa soạn. Trước khi bạn có thể tham gia, hãy am tường ngôn ngữ

1. Các kiểu tít báo chí

Những từ ngữ mà biên tập viên dùng để nói về dòng tít nghe giống như mật mã. Chưa hết, thứ mật mã ấy lại biến đổi từ tòa soạn này sang tòa soạn khác, tùy theo truyền thống và phong cách đặc trưng của phương tiện truyền thông tin tức. Tuy nhiên, một vài thuật ngữ cơ bản sẽ giúp bạn khởi đầu. Trước hết, nếu bạn không muốn di quanh tòa soạn [một tờ báo Mỹ] với hai chữ MA MỚI sáng lòe dán lên trán thì đừng có gọi tít là headline. Biên tập viên [Mỹ] luôn gọi những dòng tít là các heads, nhưng khi viết họ cố tình viết sai chính tả thành heds. Chữ e bị loại bỏ có một mục đích thực tế. Thời chưa có máy tính, những thợ sắp chữ nhà in phải sắp chữ từng tin bài và từng dòng tít trên khuôn trang (layout sheet). Khi biên tập viên ghi chỉ dẫn lên khuôn trang này, họ muốn bảo đảm là những ghi chú của họ không bị vô tình sắp chữ nhầm và in luôn lên trang báo. Thế là họ cố tình viết sai chính tả - hed thay cho headline, led thay cho lead và cứ thế.

Cả phong cách lẫn chức năng của tít đã thay đổi theo thời gian, và phong cách vẫn còn lâu mới được chuẩn hóa. Hầu hết nhật báo trình bày theo kiểu mô-đun - nhóm tin bài và hình ảnh lại theo những cụm hình chữ nhật ngang hay đứng theo nhiều kích cỡ, chứ không xếp theo một cột dọc hẹp duy nhất đều sử dụng kiểu tít chữ thường (downstyle headline). Tít chữ thường tuân thủ quy tắc viết hoa của một câu. Chỉ có chữ đầu câu và các danh từ riêng là viết hoa:

President chooses his Supreme Court nominee

Tổng thống bổ nhiệm chánh án Tối Cao Pháp Viện

Vì "đất chật" (theo cách nói của biên tập viên là tight count) chính là tai ương của những người chuyên viết tít, biên tập viên bản thảo cuối nói chung thích kiểu tít chữ thường vì, có thể nhét nhiều chữ thường hơn là chữ hoa vào một không gian hẹp trên trang báo. Nhưng tít chữ thường sẽ trông rất lạ lùng đối với biển tập viên của những nhật báo Mỹ thời xa xưa, những người thường viết tít không có động từ và toàn bang chữ hoa:

NEW COURT NOMINEE

TÂN CHÁNH ÁN TỐI CAO

Khi quy tắc trình bày được nới lỏng và dòng tít bắt đầu nói nhiều hơn về nội dung, các nhật báo Mỹ hình thành kiểu tít chữ in (upstyle headline), viết hoa hết mọi chữ đầu của mọi từ trong câu (ngoại trừ giới từ và liên từ, trong một số nhật báo). Truyền thống tít chữ in này rất bền vững và kéo dài đến tận ngày nay đến mức khi yêu cầu viết tít thì hầu hết mọi người đều viết tít kiểu này. Nhưng nếu bạn đảo mắt qua các sạp báo lớn, bạn sẽ; thấy rằng ít nhật báo còn chạy kiểu tít chữ in này. Những tờ còn dùng kiểu này là những nhật báo có lối trình bày ít nhiều theo truyền thống xưa, bao gồm các tờ The Washington Post, The New York Times và The Wall Street Journal, cùng một vài tờ khác, ở những báo này, dòng tít về chuyên tòa án đó có thể chạy như thế này:

President Chooses His Supreme Court Nominee

Tổng Thống Bổ Nhiệm Chánh Án Tối Cao Pháp Viện

Hết thảy nhật báo đều chạy một vài tít theo một dòng duy nhất và nhiều tít khác chạy hai hoặc ba dòng. Yếu tố quyết định chính là chiều rộng của tin bài trên trang báo. Khi một tin bài chiếm, hết phân nửa chiều rộng trang báo hoặc hơn, một dòng tít đơn thường là đủ - có đủ không gian để chứa hết những từ cần thiết và cỡ chữ đủ lớn để "cân bằng" với trọng lượng của tin bài (xem Hình 9-2). Nhưng nếu một tin bài chạy theo một cột duy nhất từ đầu xuống chân trang báo thì tít cần có nhiều dòng hơn. Thứ nhất là vì mỗi dòng chỉ đủ chỗ chứa vài ba từ, làm sao bạn có thể tóm lược cả câu chuyện với chừng đó diện tich? Lý do nữa là cả mảng chữ dày đặt trải dài của nội dung sẽ đè bẹp mộ dòng tít duy nhất trong trường hợp này.

Mọi tòa soạn đều có tên gọi cho đủ loại hình thức và thành phần của tít. Tít một dòng chạy ngang hết trang báo thường được gọi là streamer hoặc banner. Khi tit kiểu này nằm ở trang nhất, bên trên tên [măng – xét] của tờ báo (flag hoặc nameplate) thì nó trở thành nhiều dòng được gọi là deck. Nhiều nhật báo khác lại dùng thuật ngữ deck (hay drop) để gọi dòng tit phụ cỡ chữ nhỏ hơn chạy dưới dòng tot chính in cỡ chữ lớn hơn. Các tit phụ bổ sung này có khi cũng được gọi là subhead, nhưng thuật ngũ này chủ yếu chỉ dùng để chỉ những tựa nhỏ in đậm để phân loại nội dung câu chuyện.

Khi một tit lớn không trọn vẹn ý nghĩa mà lại là một cách chơi chữ thông minh với một từ, nó thường được gọi là hammer hay kicker. Với kiểu chơi chữ này, một số biên tập viên chỉ dùng thuật ngữ hammer cho tit in chữ lớn mà thôi. Còn nếu cụm từ đó in cỡ chữ nhỏ hơn tit chính thì gọi là kicker. Chuyện gọi tên này càng lộn xộn hơn nữa khi một số nhật báo chạy cụm từ giật nổi này bằng chữ in đậm chạy chung một hàng với tít. Kiểu này gọi là slammer. (Bạn thấy chưa? Hammer! Kicker! Slammer! Nện! Đá! Đập! Biên tập viên dùng toàn những từ… đấm đá để gọi các kiểu tit vì chức năng của tit là tạo tác động mạnh). Nếu dòng tit theo sau slammer lại in chữ nhỏ hơn và chạy thành hai dòng chứ không phải một, thì toàn bộ kiểu tít này gọi là tripod (tít "ba cẳng").

Trái với các kiểu tít khác, kiểu tít hammer (cũng như slammer và kicker) không nhất thiết phải luôn, luôn có động từ. Trong một số ấn phẩm, một dòng chữ nhỏ gọi là overline có thể chạy bên trên một số dòng tít để cho biết câu chuyện xảy ra ở đâu hay để giới thiệu chủ đề hoặc bổ sung thêm thông tin. Một số trang tin trực tuyến bao gồm luôn một dòng overline để cho biết thời gian cập nhật gần nhất. Nói chung các overline và deck được dùng ngày càng nhiều trong bản tín thời sự, đặc biệt là trong những dòng tin vắn chạy ngang chân màn hình tivi trong chương trình tin tức. Các phương pháp này giúp đẩy nhanh tốc độ tường thuật thời sự và giúp người đọc tin vắn dễ hiểu hơn.

Hết thảy tít nhiều dòng đều được canh đều lề trái (left). Hầu hết tít này cũng in theo kiểu không canh đều lề phải (ragged right) như là phần nội dung. Phần nội dung luôn sắp chữ theo lối canh đều hai lề (justified). Tuy nhiên, mỗi tòa soạn sẽ cố quy định riêng về độ ngắn tối thiểu của dòng tít. Dù dòng tít sắp chữ kiểu flush left và ragged right gần như là một tiêu chuẩn của ngành báo chí/ các kiểu chữ ( typefa) dùng cho tít lại không hề có chuẩn. Bạn có thể bỏ cả đời tìm hiểu về muôn vàn kiểu chữ hiện có trong ngành in ấn, nhưng thật ra mỗi tờ báo thường chỉ dùng một bộ chữ cùng loại mà thôi. Do đó, bạn chỉ cần nắm những điều cơ bản là đủ.

2. Các thuật ngữ về kiểu chữ

Kiểu chữ (typeface) là một tập hợp các mẫu tự và ký hiệu có những đặc điểm giống nhau. Một ấn phẩm có thể sử dụng cùng một kiểu chữ cho cả tít và nội dung hoặc chọn cho tít một kiểu chữ khác bổ sung cho kiểu chữ của phần nội dung. Ta có thể xem một kiểu chữ như một gia đình hay một bộ chữ (type family). Giống như một gia đình, mỗi bộ chữ có một tên họ riêng như Helvetica, Garamonđ hay Times Roman: trong một bộ chữ lại có nhiều dạng (style) tuy có khác biệt nhưng vẫn có nét tương đồng, chẳng khác gì thành viên trong một gia đình. Một số kiểu chữ có cả hai dạng thường (roman) và nghiêng (italic). Hầu hết tít đều dùng chữ thường. Tương tự, hầu hết phần nội dung cũng dùng dạng chữ dó. Một số nhật báo dùng cả dạng thường và dạng nghiêng cho tít - chẳng hạn, chữ thường cho tít của tin thời sự và chữ nghiêng cho tít của bài chuyên mục.

Kiểu chữ thường chia làm hai nhóm chính là nhóm chữ có chân (serif) và chữ không chân (sans serif). Kiểu chữ có chân trong Hình 9-4 là kiểu Garamond; các kiểu chữ có chân khác thường dùng trong nhật báo là Times Roman và Bodoni. Kiểu chữ không chân trong Hình 9-4 là kiểu Frutiger; các kiểu chữ không chân khác thường dùng trong nhật báo là Helvetica và Univers. Kiểu chữ có chân dùng trong cuốn sách này là kiểu Palatino

Họa sĩ trình bày nhật báo và báo trực tuyến Mario Garcia (xem Chương 11) cho biết triết lý của ông về kiểu chữ là nên đơn giản. Cứ trung thành với những kiểu chữ cổ điển thì không bao giờ sai. Tuy không xác nhận một kiểu chữ nào đặc biệt ưa thích, ông vẫn đề cử một nhóm kiểu chữ: "Theo tôi, bạn có thể làm việc cả đời với những kiểu chữ Caslon, Cheltenham, Baskerville, Bauer Bodoni, Franklin Gothic, Miller, Griffith". Và ông nói thêm: "Riêng tôi thì có lẽ chọn kiểu chữ Futura vì Futura là kiểu chữ không chân nhưng lại tao nhã chứ không cứng nhắc. Với kiểu chữ đó bạn có thể xây nhiều lâu đài trên cát".

Gần như nhật báo nào cũng đã từng chạy tít với kiểu chữ có chân nhưng rồi nửa chừng lại chuyển sang kiểu chữ không chân khi họ chuyển qua cách dàn trang theo mô-đun. Họ lý giải là kiểu chữ khồng chân trông "dễ đọc hơn" và hiện đại hơn. Các nhật báo với kiểu trình bày truyền thống vẫn còn chạy nhiều tin bài theo một cột duy nhất, và thường dùng chữ có chân cho tít. Nhưng mọi tờ báo đều dùng chữ có chân cho phần nội dung tin bài. Hãy để ý trong Hình 9-4 là kiểu chữ có chân luôn có nét mảnh và nét dày, trong khi đó toàn bộ các nét trong kiểu chữ không chân thường là có độ rộng bằng nhau.

Nói về độ rộng, nhiều kiểu chữ có dạng thư hẹp hay mở rộng (expanded), như trong Hình 9-4. Hầu hết tít đều in chữ với độ rộng bình thường. Máy tính ngày nay giúp người biên tập bản thảo cuối linh hoạt hơn khi phải ép một dòng tít quá dài vào hoặc giãn một tít quá ngắn ra, nhưng trong giới hạn cho phép.

Ngoài độ rộng, tức khoảng cách theo chiều ngang của từng mẫu tự, kiểu chữ cũng có độ đậm nhạt (weight) tính theo độ dày mỏng của nét chữ. Một kiểu chữ bình thường, chẳng hạn, có thể có kiểu mảnh (light), vừa (medium), đậm (bold) cực đậm (extra hold) như trong Hình 9-5, chưa nói tới kiểu nghiêng mảnh, nghiêng vừa, v.v và v.v. Không có tòa soạn nào sử dụng hết mọi độ đậm nhạt của kiểu chữ vì như thế trang báo sẽ rối rắm, lộn xộn. Nhưng nhiều tờ báo lại kết hợp các độ đậm nhạt theo những phương thức định sẵn chẳng hạn, chạy tít chính bằng chữ đậm và tít phụ bên dưới bằng chữ trung bình.

Đa dạng còn hơn độ dậm nhạt nữa lại là cỡ chữ (size). Cỡ chữ khác biệt nhau từng chút một cho nên do cỡ chữ bằng đơn vị inch là không thực tế. Cỡ chữ được do theo đơn vị point (1 point = 1/72 inch). Nói cách khác, một dòng tít cỡ chữ 36 sẽ có chiều cao bằng nửa inch (36/72) [hay 1,25cm] trong khi cỡ chữ 72 point sẽ cao bằng 1 inch [hay 2,5cm] như minh họa trong Hình 9-6. Nội dung tin bài trong các trang nhật báo thường có cỡ chữ 9 hoặc 10 point. Khoảng cách giữa hai dòng chữ được gọi là leading.

Cỡ chữ 6 point

12 point

18 point

24 point

30 point

36 point

48 point Hình 9 – 6 Các cỡ chữ

Nếu bạn có khi nào nhìn ngắm một tờ nhật báo thời xưa, có thể bạn sẽ để ý thấy trang báo dày đặc hơn nhật báo ngày nay. Nhật báo ngày xưa sử dụng cột báo hẹp hơn, kiểu chữ cỡ nhỏ hơn và khoảng cách dòng cũng hẹp hơn. Các nghiên cứu hiện đại đã cho thấy khoảng cách dòng rộng rãi sẽ giúp chữ dễ đọc (tới mức nào đó khi dòng chữ trở thành giãn rộng thì phần chữ của nội dung sẽ không còn là một mảng liền lạc nữa), ưu tiên hàng đầu của biên tập viên bản thảo cuối và họa sĩ trình bày là làm sao cho trang báo dễ đọc. Nhiều tờ báo đổi xuống khổ nhỏ. Vì trang báo nhỏ hơn sẽ tiết kiệm giấy và tạo ra mội tờ báo dễ cầm tay hơn. Khi đó, diện tích trang cho tin tức cũng sẽ ít đi. Có một giải pháp là dùng kiểu chữ cỡ nhỏ hơn nhưng thành phần độc giả đang già đi thì lại cần chữ lớn hơn. Một công chúng eo hẹp thời gian luôn đòi hỏi được đọc báo nhanh hơn. Cỡ chữ lớn giúp giải quyết chuyện đó. Ngoài ra, thế hệ độc giả tuổi trẻ hơn vốn quen với những kiểu đồ họa thời thượng lại không thấy hấp dẫn trước những trang báo đầy chữ. Thách thức ở đây là làm sao cung cấp được thông tin trong một hình thức lôi cuốn và dễ đọc.

Các dòng tít vì cỡ chữ lớn nên luôn đòi hỏi khoảng cách dòng phải lớn. Nhưng ngay cả tít trên các nhật báo hiện đại cũng "thông thoáng" (có leading rộng) hơn báo ngày xưa. Cỡ chữ cho tít thường bắt đầu ở 18 point và bung lớn hết mức theo đòi hỏi của thông tin. Ví dụ, vào ngày 11.9.2001, ấn bản đặc biệt của các nhật báo đều in lớn những dòng tít một từ: ATTACKED (bị tấn công), DESPICABLE (đê hèn), hay DEVASTATION (tàn phá). Trước đó, khi chiến sự bùng nổ ở Vịnh Ba Tư, nhiều tờ báo lá cải in nguyên trang nhất chỉ với một cái tít cực ngắn: WAR (chiến tranh). Xét về phương diện nào đó, những dòng tít này đã quay lại với thời sơ khai của nhật báo, khi tựa đề của nội dung là những cụm từ mô tả rất khái quát chứ không là những dòng tít; báo chí chẳng hạn như COSTLY FIRE (Đám cháy đắt giá) hay DISASTER AT SEA (Thảm họa ngoài khơi). Từ thời đó trở đi, nhật báo dần dần bổ sung thêm chi tiết cho tít, cho đến lúc dường như biên tập viên đã đánh đồng tính hiệu quả của dòng tít với số lượng từ ngữ chứa đựng trong tít ấy.

Các nhật báo kiểu này thường chạy rất nhiều tít, tít nào cũng dài dòng đến độ độc giả ngày nay mà đọc hẳn phải thắc mắc không biết còn gì để đọc trong phần nội dung nữa không (xem Hình 9-7). Tít này trông cũng rất xa lạ với tiêu chuẩn hiện thời vì thường chỉ có dòng đầu tiên là canh sát lề trái; những dòng còn lại thì canh giữa hoặc thụt đầu dòng từng đoạn một. Các dòng tít được "đóng gói" nhiều hơn mức biên tập viên bản thảo hiện nay thường dùng: Một số tít dùng toàn chữ hoa và một số dùng cà kiểu tít chữ thường lẫn tít chữ in, cả chữ có chân lẫn không chân. Các dòng tít cũng kết thúc bằng một dấu chấm câu, hoặc là dấu chấm hoặc là chấm than.

Ngày nay, ta vẫn còn thấy dấu tích ciia kiểu này - các tít nhiều tầng (multiple headline) với nhiều mục đích trong nhiều tờ báo trình bày theo lối truyền thống. Ngay cả khi thiết kế lại tờ The Wall Street Journal cũng dành hầu hết các cột trang nhất mỗi ngày cho một dạng tin bài đặc biệt, mỗi tin bài có cách kết hợp tít khác nhau. Bạn sẽ thấy ở Hình 9-8 là các bài ở cột 1 và 6 (các cột ngoài cùng bên trái và bên phải) mỗi bài có bốn tít với cỡ chữ và cách thụt đầu dòng nhất quán. Những bài này được gọi là leder (bài đinh). Còn bài ở cột 4, thường có nội dung khôi hài thì có tít ba dòng in nghiêng - tờ Journal gọi kiểu tít này là A-hed - phân cách với một tít nhỏ ba dòng chữ thường và toàn bộ được đóng khung ba mặt chừa đáy. Với tính chất phức tạp của câu chuyện và nhiều quy định về cỡ chữ, định dạng và nội dung của tít, một biên tập viên của tờ Journal có thể mất cả giờ hoặc hơn để viết hết các tít cho riêng một trang nhất.

Không phải tờ báo nào cũng có quy định chi tiết như tờ Journal, nhưng hầu hết đều có nguyên tắc chung về kiểu chữ và cỡ chữ của dòng tít phải sử dụng theo những tình huống cụ thể. Thời chưa có máy tính, nhật báo thường chạy tít theo vài cỡ chữ tiêu chuẩn (bao gồm 18, 24, 30, 36, 48 và 60 point). Một số tờ báo ngày nay vẫn còn theo những cỡ tít tiêu chuẩn này trong khi nhiều tờ báo khác - nhờ tiện tích của việc sắp chữ dàn trang bằng máy tính) vẫn chạy tít theo bất kỳ kích cỡ trung gian nào giữa các cỡ chuẩn ấy, miễn là "nhét" hết tít vào trong một dòng.

Kích cỡ của dòng tít thường do người thiết kế trang báo quyết định - trưởng ban biên tập bản thảo cuối hoặc, nếu tòa soạn luân phiên làm công việc này, biên tập viên bản thảo trực ngày hôm đó. Người ấy bố trí nội dung tin bài lên trang, và chuyển cho các biên tập viên bản thảo khác sửa lần cuối. Kèm theo từng tin bài, người dàn trang này chỉ dẫn về cỡ chữ, số cột theo chiều rộng và số dòng theo chiều cao mà dòng tít phải "nhét" cho vừa. Sau đó, việc hiệu chỉnh nội dung và viết tít là chuyện của người biên tập bản thảo cuối.

3. Viết tít, từng bước một

Bài viết dài 2.000 chữ và phóng viên mất ba ngày mới xong. Tít của bạn chỉ có sáu, bảy từ và bạn có 10 phút để viết. Tình huống này có vẻ ngớ ngẩn nhưng không lạ lùng chút nào. Một khi đã có kinh nghiệm, bạn có thể cho bộ óc "sang số" và bắt đầu suy nghĩ thật nhanh, tìm từ viết tít cho hợp. Trước khi "sang số", có bốn bước có thể giúp bạn khởi động:

1. Đọc một mạch toàn bài.

2.Tóm lược câu chuyện trong một câu, với một chủ ngữ cụ thể và một động từ chủ động.

3. Loại bỏ các mạo từ ra khỏi câu trên và đổi động từ sang thì hiên tại. [Bước này không áp dụng cho cách viết tít tiếng Việt].

4. Bây giờ tiếp tục loại bớt từ ra, và thay thế các từ khác, cho đến khi dòng tít vừa khít với khoảng trống.

3.1. Đọc toàn bài

Bước đầu tiên, đọc toàn bài, nghe có vẻ quá thừa nhưng đó lại là bước thường bị bỏ quên. Hãy nhớ rằng bạn không viết tít cho đoạn dẫn nhập mà viết tít cho cả bài. Tít phải cho độc giả một ý tưởng không chỉ về nội dung câu chuyện mà còn về thể loại của câu chuyện nữa tin đột xuất, bài bút ký hài hước, phân tích, chân dung, v.v… Không có gì đánh lừa độc giả, hoặc khiến phóng viên nổi giận cho bằng một cái tít lạc chủ đề. Chắc chắn là bạn không muốn viết một cái tít hài hước cho một câu chuyện tự sát do không chịu đọc hết bài, hay giật tít là có người chết trong khi thực tế người đó chỉ bị thương. Tương tự, bạn không muốn viết tít khi bạn chưa biên tập xong bản thảo. Trong quá trình biên tập, bạn có thể thấy rằng nội dung cần nhiều thay đổi; trong trường hợp đó dòng tít mà bạn viết trước sẽ không còn tác dụng nữa.

3.2. Tóm lược câu chuyện

Một khi đã đọc và biên tập toàn bộ câu chuyện, hãy cố tóm lược thành một câu. Phải kiên quyết với bản thân: Câu này bắt buộc phải có chủ ngữ cụ thể và một động từ thể chủ động, và phải cho thấy đặc tính riêng của tin bài này so với các tin bài khác. (Như thế, bạn phải loại trừ những kiểu tít khái quát như là "Decisions are being made" (Nhiều quyết định đang được đề ra) hoặc "Plansare moving along" (Các kế hoạch đang được triển khai).

Giả sử bạn vừa biên tập xong một tin án mạng, và câu đầu tiên bạn nghi ra để tóm lược nội đung là: “A 2 year old girl was shot” (Một bé gái 2 tuổi đã bị bắn). Không tệ, nhưng bạn phải nhận thấy là câu này không cụ thể và động từ ở thể thụ động. Thế là bạn đọc lại nội dung, săn lùng những chi tiết làm cho câu chuyên nổi bật. Lần này, bạn nghĩ ra câu: “A 5 year old killed his sister with a gun from his father's toolbox” (Chú bé 5 tuổi giết em gái bằng khẩu súng từ hộp đồ nghề của cha). Dù không thể nào mọi thông tin ấy đều nhét vừa vặn hết vào một dòng tít, bạn dã đi đúng hướng. Câu này rất đặc trưng và động từ ở thể chủ động.

3.3. Áp dụng phong cách viết tít

Từ "câu trọng tâm" này, chỉ còn một bước ngắn nữa lạ viết xong tít. Trước hết bạn cần phải loại bỏ những từ không cần thiết. Các tít [trong báo chí tiếng Anh-Mỹ] thường bỏ hết mạo từ (a, an, the) để tiết kiệm diện tích và giữ cho tít được cô đúc. (Khi bạn thấy có mạo từ trong tít thì những mạo từ lúc đó có chức năng làm rõ ý nghĩa hoặc tạo ra một nhịp, điệu hoặc để lấp cho đầy dòng tít, mặc dù ít có biên tập viên nào thú nhận tội lỗi này). Các tít cũng loại bỏ mọi dạng động từ to be (is, are, was, were) và đặt động từ ở thì hiện tại để tạo ấn tượng gần gũi, trực tiếp. Không có mạo từ, và động từ ở thì hiện tại, câu bên trên có thể trở thành một cái tít như thế này:

5-year-old boy kills his sister with his father's gun

Chú bé 5 tuổi giết em gái bằng súng của cha

Tuy nhiên, một cái tít chính xác và thú vị cũng trở thành và nghĩa nếu như không vừa với khoảng trống. Thời chưa có máy tính, mọi biên tập viên bản thảo cuối đều biết cách đếm chữ cho khớp. Những mẫu tự "mập" như và 10 sẽ chiếm chỗ gấp đôi những mẫu tự trung bình trong khi những mẫu tự "ốm" như i và l chỉ bằng 1/2 diện tích. Ngày nay, máy tính giúp chúng ta dễ dàng "ép" chữ cho vừa nhờ có rất nhiều kiểu và cỡ chữ.

3.4. Viết lại cho gọn

Khi một cái tít quá dài (và những cái tít đầu tiên bạn tập viết thường là như thế), bạn có hai lựa chọn: tiếp tục loại bớt từ ngữ và thay bằng các từ ngữ khác cho đến khi tít lọt vừa khoảng trống hoặc thay đổi toàn bộ góc nhìn chủ đề. Khi cân nhắc các lựa chọn, bạn sẽ thấy mình chuyển vai trò từ người viết sang người biên tập. Hãy soi con mắt biên tập lên dòng tít bạn vừa viết và tự đặt cho mình nhiều câu hỏi. Từ ngữ nào có thể loại bỏ mà câu vẫn không sai ý? Từ ngữ nào ngắn gọn hơn mà vẫn chuyển tải được vấn đề với hiệu quả tương đương?

Ta hãy dùng cái tít của câu chuyện bắn giết làm ví dụ:

5-year-old boy kills his sister with his father's gun

Chú bé 5 tuổi giết em gái bằng súng của cha

Nếu tít này quá dài, bạn có thể bộ bớt một hai cả hai đại từ sở hữu his

5-year-old boy kills sister with father's gun

Nếu vẫn còn dài, thử loại bỏ boy

5-year-old kills sister with father's gun

Nếu đất vẫn còn chật, bạn có thể dùng boy thay cho 5-year-old, nhưng "5 tuổi" lại là một thông tin quan trọng. Nếu bạn vẫn chưa thỏa mãn với tít này, hay nêu tít không vừa với khoảng trống, bạn có thể thử nhấn mạnh những góc độ khác của câu chuyện:

5-year-old, playing with father’s gun, kills sister

Nghịch súng của cha, chú bé 5 tuổi bắn chết em

5-year-old finds gun at home, kills sister

Nghịch súng tại nhà, chú bé 5 tuổi giết em

Boy accidentally kills sister

Chú bé vô tình bắn chết em gái

2-year-old accidentally shot by brother

Bé gái 2 tuổi chết vì anh nghịch súng

Và cứ thế. Tiến trình thay thế từ ngữ và thử các góc nhìn mới trên lý thuyết có thể kéo dài bất tận - nhưng thực tế với thời hạn gút bài cấp bách thì không thể nào kéo dài mãi được. Biên tập viên bản thảo cuối thường dùng ngay cái tít đầu tiên nào mà họ thấy viết chính xác và thú vị, cũng như phù hợp với khoảng trống và câu chuyện. Nhiều tòa soạn có quy tắc là trưởng bộ phận biên tập bản thảo cuối phải duyệt lại mọi tít trước khi trang báo chính thức lên khuôn. Quy tắc này được lập ra để phòng hờ chuyện có biên tập viên nào đó quên mất chủ đề nội dung câu chuyện sau khi đã thử viết cả chục cái tít cho một tin bài (nhất là khi trong ngày hôm đó họ đã viết tít cho cả 20 tin bài khác).

Có thêm một người nữa duyệt tít cũng giúp ngăn ngừa những biến thái kỳ dị có thể xảy ra trong tiến trình viết tít. Bạn có thể không để ý thấy rằng cái tít viết lại lần thứ mười chẳng liên quan gì mấy đến điều mà ngay từ đầu bạn muốn truyền đạt, hay chẳng ăn nhập gì đến nội dung câu chuyện. Ví dụ, một biên tập viên bản thảo cuối đã mất rất nhiều thời gian, cố sức viết đi viết lại một cái tít cho bài tường thuật về một nghiên cứu nói rằng hai loại thuốc chống đông máu có thể không hiệu nghiêm. Chẳng có cái tít nào phù hợp để bao hàm được cả tính chất lửng lơ của kết quả nghiên cứu lẫn những cái tên phức tạp dài dòng của các loại thuốc. Mãi đến khi nhìn thấy tờ báo sáng hôm sau, biên tập viên ấy mới nhận ra rằng nhiều thay đổi đủ kiểu đã dẫn đến một cái tít ngớ ngẩn:

Doctors say drugs don't work

Bác sĩ bảo thuốc vô tác dụng

4. Nội dung tít

Viết tít [trong báo chí Anh-Mỹ] không chỉ đơn thuần là đặt động từ ở thì hiện tại và bảo đảm cho vừa khoảng trống. Điều tiên quyết chính là vấn đề vừa nêu trên: Tít phải rõ ràng. Phải bảo đảm là cái tít nói được những gì bạn muốn nói. Tính rõ ràng còn quan trọng hơn tính sáng tạo thông minh nhiều. Sau đây là vài gợi ý khác để giúp bạn làm rõ nội dung tít.

4.1. Cho thấy tác động đến độc giả

Trong tít, đóng vai trò quan trọng không kém thông tin cụ thể chính là yếu tố tác động. Một phóng viên giỏi luôn biết nhấn mạnh tác động của một sự kiện hay một vấn đề đối với độc giả ngay trong nội dung câu chuyện, nhưng điều đó không miễn trừ trách nhiệm cho người viết tít. Giả sử những tài xế xe tải ở khu vực của bạn đã đình công cả tuần rồi, và các kênh tin tức địa phương đang thường xuyên cập nhật thông tin về chuyện này trên Internet. Sau đây là bốn cái tít bạn có thể thử viết cho số báo của bạn hôm nay, kèm theo những lời nhận xét thầm trong đầu của biên tập viền bản thảo cuối.

Truckers strike still unsettled

Tài xế xe tài vốn tiếp tục đình công

(Ôi thôi. Chẳng thà bảo độc giả: "Chẳng có gì xảy ra, đừng đọc mất công".)

Grocery Stores feel effects of truckers strike

Xe tải đình công ảnh hưởng cửa hàng thực phẩm

(Chán phèo, nhưng ít ra cũng nêu được tác động của chuyện đình công này)

Truckers strike puts pinch in produce counters

Hàng thực phẩm thiếu thốn vì xe tải đình công tiếp tục

(A ha! Tác động cụ thể hơn và có xài từ điệp âm cho tít giật nổi)

Your salad could suffer from truckers strike

Rau héo cải rầu chờ tài xế tăng lương

(OK! Cho thấy tác động trực tiếp lên độc giả, và rau cải héo là hình tượng thú vị.)

4.2. Tuân thủ giọng điệu của tờ báo

Mỗi câu chuyện có cả hàng trăm khả năng đặt tít. Cái tít mà bạn chọn phần nào đó còn tùy thuộc vào giọng điệu của tờ báo. Một số nhật báo và kênh tin trực tuyến không cho phép chơi chữ trong các tít thời sự - mặc dù quy định này hiện nay đã nới lỏng đủ để cho cách dùng từ điệp âm như "puts pinch" được chấp nhận rộng rãi trong những chuyện như tài xế xe tải đình công nói trên. Tờ USA Today và những tờ báo anh em sử dụng ngôn ngữ đời thường hơn có thể dấn thêm một bước sử dụng cái tít có đại từ nhân xưng ngôi thứ hai (Your salad could suffer). Và mọi ấn phẩm đều sử dụng giọng điệu thoải mái hơn ở những trang thể thao và trang giải trí hơn là ở các trang tin tức. Từ “children” (Trẻ em) trong tít trang nhất có thể trở thành (Bọn nhóc) ở chuyên mục khác.

Muốn biết giọng điệu ảnh hưởng ra sao đến các tít, chỉ cần xem hai nhật báo ở cùng một thành phố ra cùng một ngày. Ví dụ, sau vụ khủng bố 11.9.2001 ở Mỹ, tờ San Francisco Chornicle chạy một tít to đầv kịch tính:

NIGHTMARE

ÁC MỘNG

Còn tờ San Francisco Examiner chạy một tít còn nhấn mạnh hơn nữa:

BASTARDS!

KHỐN KIẾP!

4.3.Nắm bắt giọng điệu của tin bài

Mối quan tâm bức thiết hơn cả giọng điệu của tờ báo chính là giọng điệu của tin bài bạn đang biên tập. Viết một cái tít trực tiếp cho một câu chuyện thời sự là chuyện tương đối dễ. Tuy nhiên, khi bạn chuyển qua các bài chuyên mục hay tiểu phẩm khôi hài thì bạn đụng ngay chướng ngại: Câu chuyện càng hấp dẫn và lắt léo thì càng khó viết tít.

Trong mọi tòa soạn, những cái tít hay nhất thường nằm ở trạng thể thao nơi biên tập viên bản thảo cuối luôn tìm kiếm phương cách mới để cho biết ai thắng ai thua. Họ nghĩ ra những cái tít kiểu như "Sox finish Jay stalking" ([Đội] Sox tới số, Jay hiên ngang). Trong các trang chuyên mục nữa, cách đặt tít sáng tạo ấy rõ ràng cũng mang lại thỏa mãn. Một bài viết về lượng từ ngữ thô tục trong các bộ phim ngày càng tăng đã giật tít: “The coarse is par” (Văng tục ăn tiền).

Ở những trang thời sự, tít trực tiếp thường là kiểu tít tốt nhất. "Pope rests after surgery" (Đức Giáo Hoàng an dưỡng sau khi giải phẫu) đích thực là những gì độc giả muốn biết. Nhưng trực tiếp không có nghĩa là nhạt nhẽo. Khi truyền hình đã chuyển dời trọng tâm của nhật báo từ tường thuật sang diễn giải tin tức đang xảy ra, giọng điệu của nhiều tin bài cũng đã buông lỏng theo nội dung. Nhiều cơ quan báo chí cố gắng tạo ra giọng điệu riêng biệt hơn trong khi vẫn cố gắng hình bày một kiểu tường thuật chuyên nghiệp, đáng tin cậy. Họ muốn làm công chúng ngạc nhiên với các câu chuyện, hình ảnh, tít hoặc chú thích ảnh. Khi công chúng bị vây hãm vì quá tải thông tin, cơ quan báo chí phải tìm cách để mình nổi bật. Các trang Web nỗ lực cung cấp tin tức cho những người dọc lướt trong khi vẫn cố thu hút dộc giả, đặc biệt là độc giả trẻ. Chẳng có ích gì khi đưa ra một cái tít kiểu như "Chuyện X đã xảy ra hôm qua". Phải tìm gợi ý từ nội dung. Trách nhiệm của bạn là phải viết được cái tít xứng đáng với câu chuyện. Ở phần sau của chương này, bạn sẽ có vài gợi ý về cách chơi chữ trong tít.

4.4. Tăng cường chất lượng thông tin

Một phần đáng kể trong lượng tin tức tường thuật lại dựa vào những gì về bản chất chỉ là những suy đoán: đề xuất của các nhóm nghiên cứu, kết quả tìm kiếm cúa các nhà nghiên cứu, dự báo của các chuyên gia. Vì thông tin loại này không có cái nào có thể chứng minh là hoàn toàn đúng, bạn phải cẩn thận tăng cường chất lượng cho chúng - giải thích xem thông tin này bắt nguồn từ đâu - để cho độc giả tự phán xét độ tin cậy của thông tin. Dẫn nguồn ngay trong tít có thể làm cho tít nặng nề, và chắc chắn là tốn thêm chỗ, nhưng không thể tránh né chuyện này. Có sự khác biệt rất lớn giữa "Ngày mai tận thế” và "Ngày mai thế, theo giới khoa học".

5. Viết tít – nên và đừng

Tóm tắt những câu chuyên phức tạp là một việc có thể rất khó khăn, cho nên nhiều hãng thông tấn có khi lại gửi những dòng tít gợi ý kèm theo tin bài. Một số nhật báo yêu cầu phóng viên đề nghị tít cho bài của mình - hay ít ra cũng phải ghi chú nếu họ không muốn đưa chi tiết nào vào trong tít. Sự cẩn trọng đó có nguyên do. Như nhiều phóng viên có thể xác minh, dù họ đã chọn từ ngữ rất kỹ lưỡng, cố gắng hết mức để đặt nội dung vào đúng bối cảnh, thì người biên tập bản thảo cuối lại thường chọn đúng chi tiết đó để giật nổi trên tít - chi tiết này bảo đảm sẽ làm nguồn tin của phóng viên nổi giận nếu bị thổi phồng quá đáng.

Giữ đúng tinh thần nội dung là mục tiêu tối hậu của người viết tít. Sau đây là những điều nên làm và nên tránh để giúp bạn đạt mục đích đó: - NÊN dùng các động từ mạnh: Protesters disrupt parade, anger veterans

Người biểu tình phá tan cuộc diễu hành, chọc giận cựu chiến - NÊN dùng các tính từ thích đáng: Wild chase ends in crowded mail

Truy đuổi điên cuồng kết thúc siêu thị đông đúc - NÊN cụ thể hóa nội dung tít: Khái quát: AIDS committee releases suggestions

Ủy ban AIDS công bố các đề xuất

Cụ thể: Educate children on AIDS, doctors urge

Phải giáo dục trẻ AIDS, y giới thúc giục - NÊN nhân mạnh thông điệp chứ không phải người truyền thông điệp: We'll end "cooking the books", Bush tells Wall Street

Phải châm dứt trò "ma giáo chúng từ", Bush báo giới tài chính

- NÊN thử một góc nhìn khác:

Bình thường: Government to support salmon plan

Chính phủ hỗ trợ kế hoạch bảo vệ cá hồi

Lạ thường: Salmon win first round in dam fight

Cá hồi thống trận đầu cuộc chiến chống xây đập - ĐỪNG lặp lại như con vẹt. Độc giả nào cũng từng trải qua nỗi khổ này. Ta nhìn vào trang nhất, thấy một bức ảnh và đọc chú thích: "School board members vote to teach morals at last night's meeting" (Các ủy viên hội đồng giáo dục thông qua việc dạy đạo đức trong cuộc họp tối qua). Rồi sau đó ta thầy cái tít này: School board votes to teach morals

Hội đồng giáo dục thông qua việc dạy đạo đức

Rồi lại tới đoạn dẫn nhập lại nói (bạn đoán ra rồi): "The school board voted last night to teach morals city schools" (Hội đồng giáo dục tối qua đã thông qua việc dạy môn đạo đức ở các trường học trong thành phố). Chẳng lẽ tờ báo này do những con vẹt điều hành sao?

Thông tin trong đoạn dẫn nhập chính là thông tin quan trọng nhất trong bài. Nhưng nó không nhất thiết phải là thông tin duy nhất để đưa vào tít, và cách nêu thông tin này trong tít trên không phải là cách duy nhất. Trong nhiều lựa chọn, bạn có thể thử viết lại tít như sau:

Schools to teach morals next year

Nhờ trường sẽ dạy môn đạo đức từ năm tới

Morals will join three R's in city schools

Đạo đức sẽ dạy cũng Viết, Đọc, Đếm.

[Trong tít này, ba chữ R là ba môn học chính ở tiểu học - Reading, wRting, aRithmetic (đọc, viết, số học), từ moRals cũng có chữ R.]

Tít sẽ trở nên nhạt nhẽo cho cả người viết lẫn người đọc nếu như chúng toàn nhại theo đoạn dẫn nhập. - ĐỪNG đặt tít theo thông tin nằm gần cuối bài. Nếu độc giả thấy tít này: Businesses protest rise in phone rates

Doanh nghiệp phản đối tăng cước điện thoại

Nhưng rồi phải học hết chín đoạn trong bài mà không hề thấy doanh nghiệp nào phản đối thì họ sẽ hoang mang - và có lẽ sẽ nổi nóng. Khi có chi tiết gì ở đoạn 15 có vẻ là chất liệu làm tít tốt cho bạn, có hai khả năng là: Hoặc tít của bạn là ý tưởng tồi hoặc nội dung bài lủng củng đến mức trọng tâm nằm tuốt ở đoạn 15. Trong trường hợp thứ nhất, đổi tít. Trong trường hợp thứ hai, bố cục lại nội dung hoặc trả bản thảo cho phóng viên viết lại.

- ĐỪNG tiết lộ kết thúc bất ngờ. Không có nhà văn trinh thám nào, lại tiết lộ kẻ sát nhân ngay ở tựa truyện. Tương tự như vậy, không người viết tít nào lại tiết lộ cái kết thúc bất ngờ phóng viên đã kỹ lưỡng trau chuốt cho câu chuyện. Các kết thúc bất ngờ không thường xảy ra trong phần thời sự nơi mà kiểu bố cục thông tin theo hình tháp ngược vẫn còn ăn sâu trong kỹ thuật viết tin. Nhưng khi bạn bắt gặp một kết thúc bất ngờ và bạn cùng một biên tập viên khác nhất trí rằng kết thúc kiểu này là hiệu quả cho riêng tin bài đó thì hãy cho phóng viên yên thân. Phải giữ gìn sự ngạc nhiên này.

- ĐỪNG đùa giỡn, với tít nếu câu chuyện có nội dung nghiêm túc. Nếu một xe tải bị lật trên xa lộ, làm vương vãi những chiếc bánh pizza đông lạnh cả cây số”, bạn có thể bị cám dỗ phải viết một cái tít kiểu như “pizza to go” (pizza ăn đường). Nhưng người tài xế đang nằm trong bệnh viện với một chấn thương và những chiếc xương gãy hẳn sẽ không thấy cái tít ấy thú vị chút nào, và nhiều độc giá của bạn cũng thế. Tuy nhiên, có khi bản thân câu chuyện lại bào chữa cho một cái tic mà thoạt nhìn qua tưởng chừng lạc điệu. Nữ diễn viên Margaret Hamilton, nổi tiếng với vai mụ phù thủy trong bộ phim The Wizard of Oz, từng nói với báo chí rằng khi bà chết bà hy vòng các báo sẽ có thiện chí đăng dòng tít này:

Ding dong the witch is dead

Boong… boong… phù thủy đi tong

Khi nữ diên viên này qua đời, nhiều tờ báo làm đúng như thế - nhưng đó là vì bản tin cáo phó của các hãng thông tấn đã trích dẫn tuyên bố của bà về dòng tit. - ĐỪNG đưa tít phát hiện khi câu chuyện đã bước qua ngày thứ hai, hoặc ngược lại. Người viết tít phải cập nhật tin tức. Họ luôn đặt câu hỏi: "Độc giả đã biết gì về chuyện này?" Nếu bạn không nhớ những gì đã tường thuật hôm qua, có thể kết thúc bằng cái tít này: Volcano erupts in Philippines

Núi lứa phun trào ở Philippines

thay vì:

Second eruption shuts US bases

Núi lửa phun lần hai cô lập căn cứ Mỹ - ĐỪNG giả định là độc giả sẽ nhận ra ai là người được nêu danh tính trong tít. Tên giật tít (headline name) là cái tên mà độc giả biết ngay là ai khi đọc tít. Ví dụ, tên của vị hiệu trưởng đại học của bạn rõ ràng là một tên giật tít trong tờ báo của sinh viên trong trường, nhưng chẳng ai biết ông đó là ai nếu giật tít cái tên này trên nhật báo tầm tiểu bang. Một số cái tên, chẳng hạn như tên của bất kỳ tổng thống Mỹ nào, luôn luôn là tên giật tít. Những cái tên khác có thể là tên giật tít chỉ khi nào có liên quan đến thời sự đang đươc quan tâm. Ví dụ, danh tánh của một vị tội phạm giết người sẽ là tên giật tít trong trường hợp hắn đã bị xử bắt giữ và xử án. - Nói chung, ĐỪNG chơi chữ với danh tánh của người khác. Tuy nhiên, không có quy định nào là tuyệt đối. Khi cố thuyết phục Hàn Quốc mở cửa thị trường nước này, tờ USA Today giật tít: Hills meet mountain of resistance in Korea

Hills gặp cả đống chống đối ở Nam Hàn

[Trong tít này/ tên riêng có nghĩa là đồi/ gò]

- ĐỪNG dùng quá nhiều nghĩa phủ định.

New VA head plans no big changes

Tân bộ trưởng Cựu chiến binh không hề có kế hoạch thay đổi lớn

[Trong tít này, “V.A” viết tắt từ "Department of Veterant Affairs" (Bộ Sự vụ Cựu chiến Binh) là cơ quan chuyên trách vấn đề phúc lợi cho cựu quân nhân, thương binh và gia đình của họ]

Cái tít trên chẳng khác gì bảo độc giả là "Bài này chẳng có tin tức gì hết". Tương tự/ nên tránh từ "still" (vẫn đang/vẫn còn/vẫn cứ) vì nó làm giảm đi giá trị tin tức:

Troops still shooting people in Beijing

Quân vẫn bắn dân ở Bắc Kinh

Bất kể hành động hết sức tê hại ấy "vẫn đang" diễn ra, tít kiểu này lại mang một sắc thái chán chường/ phá hỏng mất ý nghĩa cấp thiết mà một kênh thời sự có trách nhiệm phải truyền đạt. Tất nhiên, luật nào cũng có ngoại lệ. Không ai tranh cãi về ý nghĩa phủ định trong cái tít này:

President won't run again

Tổng thống không tranh cử nữa

6. Xem lần cuối

Bước quan trọng nhất của việc viết tít nảy sinh sau khi bạn tưởng mình đã xong việc. Hãy quay sang chỗ khác một chút, rồi quay lại thừ đọc cái tít đó như thể mới đọc lần đầu. Tít này cố truyền đạt được thông điệp cụ thể nào không? Nếu không thì đó là tít chết (deadhed hay woodenhed) như cách gọi của biên tập viên [báo Mỹ]. Hãy nhấn nút DELETE trên bàn phím rồi thử viết lại. Cái tít này có khiến bạn tò mò muốn đọc cả bài không? Có vẻ đó là một câu hỏi lớn nhưng nhiều câu hỏi khác cùng tỏ ra quan trọng chẳng kém. Tít có chính xác không? Chẳng hạn, có sự khác biệt lớn giữa Teaching Aids, Teaching Aides và Teaching AIDS (trọ giáo, trợ giảng và dạy về bệnh AIDS). Tít này có hợp lý không? Có thể hiểu tít này theo nghĩa khác dễ gây ngộ nhận không?

Viết cực hay thì những dòng tít cô đúc sẽ giống như một viễn vọng kính truyền tải một ý nghĩa bức thiết đẩy độc giả tiến vào nội dung. Viết cực kém, ngôn từ trong tít sẽ tự phô bày cho đủ kiểu diễn dịch mà nhiều diễn dịch sẽ khiến độc giả phải bực mình, chế nhạo hay nổi giận. Nếu bạn bỏ ra phần lớn cuộc đời để viết tít thì có khả năng là bạn sẽ viết ra không ít những cái tít ngớ ngẩn hay vài cái tít điên rồ. Miễn là những cái tít ấy không phỉ báng hay làm tổn thương bất kỳ ai, cách khắc phục tốt nhất là bạn phải chấp nhận sai sót, hiểu rõ những gì đã xảy ra và cố gắng không lặp lại lỗi lầm cũ. Quan trọng nhất, phải kiểm tra lại ý nghĩa của tít một lần cuối. Đừng như biên tập viên đã viết cái tít dưới đây:

Blind woman gets new kidney from dad she hasn't seen in years

Người phụ nữ mù nhận quả thận mới từ người cha bao năm không thấy mặt

Biên tập viên lưu ý:

Viết tít - Bạn đã đọc nội dung tin bài từ đầu đến cuối chưa? - Tít này có phản ánh điều quan trọng nhất về câu chuyện này không? - Tít có rõ ràng không? - Tít có cho thấy tác động của câu chuyện đối với độc giả không? - Tít này có nắm bắt được giọng điệu của tờ báo không? - Tít này có nắm bắt được giọng điệu của nội dung câu chuyện không? - Bạn có kiểm tra cách tít ngắt từ khi xuống dòng không? - Tít này có tuân thủ các quy tắc văn phạm cảu chấm câu không? - Tít này có dùng các động từ mạnh không? - Tít này có lặp lại cách viết của đoạn dẫn nhập không? - Độc giả có nhận ra ai là người được nêu tên trong tít này không? - Nếu như giọng điệu của nội dung trong bài cho phép bạn đã thử chơi chữ trong tít này chưa? - Để bảo đảm không thể diễn dịch sai ý nghĩa, bạn đọc lại tít này chưa?