[THỰC TẾ]

Chương 9

Can đảm làm những việc đúng đắn

NHẬN THỨC ĐƯỢC KHI NÀO CẦN PHÁ BỎ NHỮNG NGUYÊN TẮC

Nhằm đào tạo nhân viên của mình, các tổ chức thường đưa ra cho mọi người một cơ hội để cam kết sẽ luôn cố gắng làm việc hết mình. Điều này vượt xa những khóa học về cách làm sao để trình bày Power Point tốt hơn hay trở thành người thuyết trình xuất sắc hơn; các tổ chức này cung cấp cho mọi người vô số cơ hội để tự cải thiện bản thân. Họ càng huấn luyện, đào tạo chúng ta, chúng ta càng học hỏi được nhiều hơn. Khi đã có nhiều kinh nghiệm và sự tự tin thì tổ chức sẵn sàng trao cho chúng ta những trách nhiệm lớn hơn. Cuối cùng, tổ chức, những nhà lãnh đạo và đồng nghiệp sẽ sẵn sàng tin tưởng vào khả năng của chúng ta để tự biết khi nào nên phá vỡ những quy định chung.

Chúng ta không thể “tin tưởng” những nguyên tắc hay công nghệ. Dĩ nhiên, chúng ta có thể dựa vào chúng nhưng tin tưởng chúng ư? Không. Sự tin tưởng là trải nghiệm cụ thể của con người được tạo ra bởi chất oxytocin. Sự tin tưởng thật sự chỉ tồn tại giữa con người. Và chúng ta chỉ có thể tin tưởng người khác, khi chúng ta biết họ thực sự quan tâm đến chúng ta thường xuyên và tích cực. Công nghệ, dù có tinh vi, hiện đại đến đâu, cũng không quan tâm đến chúng ta chút nào, nó chỉ phản ứng theo những thiết lập của các biến số. Và những cuốn sách luật, cho dù có toàn diện đến đâu, cũng không thể xem xét, đánh giá mọi tình huống.

Hãy tưởng tượng nếu mỗi lần chúng ta cãi nhau với người mà mình thương yêu, họ sẽ phản ứng theo những thiết lập của các biến số, hay trì hoãn để xem sách luật tư vấn, thì bạn nghĩ mối quan hệ này sẽ kéo dài được bao lâu? Đây chính là lý do chúng ta thấy rằng những công chức thật đáng ghét. Họ chỉ chăm chăm tuân thủ theo các quy tắc mà không hề quan tâm đến con người, đối tượng mà các quy tắc được tạo ra để giúp đỡ và bảo vệ. Nói cách khác, họ không quan tâm. Ở đó, không có một thuật toán nào về mối quan hệ thành công – giữa người với người hay giữa con người với tổ chức.

Lợi ích xã hội thực sự của lòng tin phải đến từ hai phía. Sự tin tưởng từ một phía không có ích với cá nhân hay tổ chức. Công ty sẽ như thế nào khi người quản lý tin tưởng người lao động, nhưng người lao động không tin tưởng quản lý của mình? Cuộc hôn nhân sẽ rất khó bền vững nếu người vợ tin tưởng chồng mình, nhưng người chồng lại không tin tưởng vợ. Mọi thứ sẽ tốt đẹp nếu người lãnh đạo hi vọng nhân viên sẽ tin tưởng họ, nhưng nếu người lãnh đạo không tin tưởng nhân viên của mình, hệ thống sẽ thất bại. Vì sự tin tưởng sẽ phục vụ cho cá nhân và tổ chức nên nó phải được chia sẻ từ cả hai phía.

Trách nhiệm của người lãnh đạo là phải dạy cho nhân viên của mình các nguyên tắc, quy định, đào tạo để họ nâng cao năng lực và xây dựng sự tự tin. Lúc này, người lãnh đạo phải lùi lại và tin tưởng nhân viên của mình, biết được họ đang làm gì và sẽ làm những gì cần phải làm. Trong các tổ chức yếu kém, nếu không có sự giám sát, rất nhiều người sẽ phá vỡ các nguyên tắc vì lợi ích cá nhân. Chính điều này làm cho tổ chức trở nên yếu kém. Trong những tổ chức vững mạnh, mọi người sẽ phá vỡ những quy tắc vì đó là điều đúng đắn để giúp đỡ cho người khác.

Hãy suy nghĩ về điều đó. Liệu bạn có cảm thấy thoải mái khi tiễn gia đình mình lên chiếc máy bay mà biết được người phi công hay người kiểm soát không lưu là người chỉ làm việc theo quy tắc, cho dù có bất kỳ vấn đề gì đi nữa? Liệu bạn có thể để gia đình mình lên máy bay khi biết rằng người phi công hay người kiểm soát không lưu chỉ quan tâm đến những gì họ cần phải làm để có được tiền thưởng trong kỳ tiếp theo? Hay liệu bạn muốn gia đình mình lên chiếc máy bay khi biết rằng có sự tin tưởng giữa những người phi công và người kiểm soát không lưu, những người biết nguyên tắc nào có thể phá vỡ khi có điều gì đó không ổn và việc phá vỡ nguyên tắc đó có thể làm ảnh hưởng đến tiền thưởng của họ. Câu trả lời thực sự rất hiển nhiên. Chúng ta không tin những nguyên tắc, chúng ta tin con người.

Trách nhiệm của người lãnh đạo là phải mang đến sự bảo vệ, che chở từ bên trên cho những người đang làm việc bên dưới. Khi mọi người cảm thấy rằng họ có quyền kiểm soát để làm những việc đúng đắn, thậm chí đôi khi phải phá vỡ các nguyên tắc, nhưng họ thường sẽ chọn làm những điều đúng đắn. Sự can đảm của chúng ta đến từ cấp trên của mình. Sự tự tin làm những điều đúng đắn của chúng ta cũng được quyết định bởi mức độ tin cậy mà chúng ta cảm nhận được với người lãnh đạo của mình.

Nếu những người giỏi được đề nghị làm việc trong môi trường văn hóa tồi tệ, một nơi mà người lãnh đạo không từ bỏ quyền kiểm soát, thì những điều tồi tệ sẽ dần tăng lên. Mọi người sẽ quan tâm đến việc tuân theo các nguyên tắc hơn là làm những việc cần làm vì sợ gặp rắc rối hoặc mất việc. Và khi điều này xảy ra, chúng ta chỉ làm việc như những cỗ máy.

Chương 10

Xe trượt tuyết trên sa mạc

Hãy đối mặt với điều này, chúng ta rất giỏi. Chúng ta thực sự rất giỏi. Ý tôi là chúng ta chính là loài giỏi nhất trong tất cả muôn loài đã từng tồn tại. Điều này không phải lời nói huyên thuyên của những người cực kỳ ích kỷ, hãy nhìn vào thế giới xung quanh mình mà xem. Các loài động vật khác chỉ sống suốt cuộc đời để tìm kiếm thức ăn, sinh sản và hành động theo bản năng. Nhưng chúng ta không như vậy. Chúng ta làm nhiều việc hơn là chỉ hoạt động để tồn tại và gia tăng dân số (mặc dù chúng ta làm những điều này rất tốt).

Chúng ta phát minh, xây dựng và đạt được những thành tựu mà không loài nào trên hành tinh này có thể đạt được. Linh dương đâu có xây dựng kim tự tháp, chính loài người chúng ta đã xây nên. Khỉ đột đâu có tạo ra được động cơ đốt trong, chính chúng ta đã phát minh ra. Tất cả những điều này là nhờ vào vỏ não đặc biệt của chúng ta, một phần của bộ não giúp phân biệt chúng ta với các loài động vật có vú khác. Vỏ não mang lại khả năng suy nghĩ hợp lý và chính xác về thế giới, giúp chúng ta giải quyết những vấn đề phức tạp. Cũng nhờ vỏ não mà chúng ta có thể nói chuyện và giao tiếp một cách rộng rãi và phức tạp hơn bất kỳ loài nào trên hành tinh này. Chính khả năng này cho phép chúng ta, giữa muôn vàn những loài khác, có thể truyền lại cho người khác những bài học, kinh nghiệm của chúng ta để họ không cần học lại những điều mà ta đã biết. Mỗi thế hệ có thể được xây dựng dựa trên những bài học, kinh nghiệm của thế hệ trước, vì vậy chúng ta có thể tạo nên phát triển thực sự trên thế giới. Đây chính là điều mà chỉ con người làm được. Chúng ta là những cỗ máy thành công.

Tuy nhiên, trong khi vỏ não giúp chúng ta làm mọi việc hiệu quả, phần não rìa lại chi phối cảm xúc của chúng ta, đem lại cho chúng ta khả năng tin tưởng, khả năng hợp tác và khả năng xã hội hóa và xây dựng cộng đồng vững mạnh. Chính phần não rìa nuôi dưỡng các chuỗi phản ứng và quyết định định hướng hành vi của chúng ta. Nó mang lại cho chúng ta khả năng để hình thành những liên kết tình cảm mạnh mẽ với người khác. Và những liên kết xã hội mạnh mẽ này cho phép chúng ta làm việc cùng nhau để hoàn thành tất cả mọi việc, mà chỉ vỏ não của người thông thái chúng ta có thể mơ tới. Nếu không thể tin tưởng và làm việc cùng nhau thì cho dù chúng ta có thông minh thế nào cũng sẽ chết sớm và đơn độc. Chúng ta không bao giờ cảm nhận được niềm vui trong một mối quan hệ hay cảm thấy bản thân đang ở trong một vòng tròn với những người mà chúng ta chia sẻ cùng những giá trị và niềm tin, thậm chí không cảm nhận được cảm giác tốt lành khi làm một việc gì đó cho người khác.

Chúng ta thường nghĩ rằng trí thông minh giúp ta tiến lên phía trước, nhưng nó không phải là tất cả. Trí thông minh cho chúng ta những ý tưởng và định hướng. Nhưng khả năng hợp tác mới thực sự giúp chúng ta hoàn thành công việc. Chỉ có rất ít thành tựu, công ty hay công nghệ do một người tạo nên mà không có sự giúp đỡ hay hỗ trợ từ người khác. Rõ ràng là càng nhiều người muốn giúp đỡ chúng ta thì chúng ta càng đạt được nhiều thành tựu hơn.

Và chính khả năng để làm việc cùng nhau của chúng ta đã tạo ra một trong những điều ngược đời nhất trong xã hội hiện đại. Trong khi nỗ lực theo đuổi sự tiến bộ, chúng ta đã vô tình xây dựng nên một thế giới ngày càng khó khăn hơn để hợp tác với nhau. Các biểu hiện của sự mỉa mai, tàn nhẫn dễ dàng được cảm nhận trong xã hội phát triển. Cảm giác cô lập và căng thẳng cao đã thúc đẩy những ngành thu lợi nhuận từ việc mưu cầu hạnh phúc của chúng ta. Các cuốn sách phát triển bản thân, các khóa học hay bất kỳ loại dược phẩm nào đã tạo ra những ngành triệu đô, nhằm giúp chúng ta tìm kiếm hạnh phúc khó nắm bắt hay ít nhất là để giảm bớt căng thẳng.

Điều khiến cho số ít nhân viên cảm thấy thực sự hạnh phúc ở nơi làm việc là được làm việc một mình. Chúng ta đã tạo ra hệ thống và xây dựng tổ chức buộc con người làm việc trong những môi trường mà họ làm việc không hiệu quả. Khi lấy dopamine làm động lực chính để làm việc còn cortistol được sản sinh lúc không cần thiết, chúng ta thực sự đã phá hỏng hệ thống để làm điều ngược lại: Khuyến khích chúng ta luôn quan tâm đến bản thân trước tiên và nghi ngờ người khác.

Nếu con người là một chiếc xe trượt tuyết, thì điều này có nghĩa là chúng ta được tạo ra để hoạt động trong một môi trường rất đặc trưng. Chiếc xe này được tạo ra cho một loại địa hình là tuyết, và nếu được đặt trong một điều kiện khác – ví dụ như sa mạc thì nó sẽ không hoạt động tốt nữa. Dĩ nhiên, xe trượt tuyết vẫn chạy được. Nó chỉ không chạy hiệu quả mà thôi. Đây là điều đã xảy ra ở nhiều tổ chức hiện nay. Khi sự tiến bộ bị chậm lại hay thiếu đổi mới, người lãnh đạo sẽ sửa chữa bộ máy một cách vụng về và qua loa. Họ thêm và thay thế các động cơ với hi vọng sẽ có được sự hòa nhập thích hợp. Họ phát triển nhiều động cơ mới để khuyến khích máy móc làm việc tốt hơn.

Sự tin tưởng giống như dầu bôi trơn. Nó làm giảm ma sát và tạo ra nhiều điều kiện có lợi hơn cho hiệu suất làm việc của máy móc.

Với một hợp chất khuyến khích dopamine, máy móc thực sự sẽ hoạt động tốt hơn, thậm chí có thể đi nhanh hơn một chút trong sa mạc. Tuy nhiên ma sát cũng rất quan trọng. Có rất nhiều nhà lãnh đạo không hiểu rõ được rằng vấn đề không phải là do con người. Con người rất tốt. Thay vào đó, môi trường mà con người hoạt động mới là vấn đề. Hãy làm mọi việc đúng đắn và mọi chuyện sẽ tự nhiên phát triển.

Với một động vật có tính xã hội, sự tin tưởng giống như dầu bôi trơn. Nó làm giảm ma sát và tạo ra nhiều điều kiện thuận lợi cho hiệu suất làm việc của máy móc, giống như đưa xe trượt tuyết trở về với vùng tuyết. Nếu làm được điều này, thậm chí một chiếc xe trượt tuyết không đủ mạnh cũng sẽ chạy nhanh hơn những xe trượt tuyết mạnh nhất nhưng không được bảo trì tốt. Vấn đề không phải những người trong tổ chức thông minh, tài giỏi như thế nào, mà họ làm việc, hợp tác cùng nhau tốt ra sao. Đó chính là dấu hiệu thực sự của thành công trong tương lai hay khả năng quản lý để vượt qua những cuộc chiến.

Lòng tin và cam kết là những cảm giác mà chúng ta có được từ sự giải phóng của các chất khuyến khích nằm sâu bên trong não rìa. Chính vì vậy mà sự tin tưởng và cam kết rất khó đo lường. Cũng như chúng ta không thể nói với ai đó chúng ta hạnh phúc và mong họ sẽ được hạnh phúc. Chúng ta cũng không thể nói với ai đó hãy tin tưởng chúng ta hay cam kết điều gì đó và hi vọng họ cũng sẽ làm như vậy. Có rất nhiều điều chúng ta cần làm trước khi ai đó cảm nhận được cảm giác của sự trung thành và tận tâm.

Có một số nguyên lý cơ bản mà nhà lãnh đạo của các tổ chức phải tuân theo để có thể xây dựng lòng tin và cam kết sâu sắc giữa những người làm việc cho họ. Và theo một cách “không dopamine”, việc này sẽ tốn rất nhiều thời gian, sức lực, ý chí của mọi người.

Nhưng tất cả điều này không đề cập đến câu hỏi, chúng ta đến sa mạc như thế nào?

CON ĐƯỜNG CHÚNG TA CHỌN