10. Học cách hòa trộn ý tưởng

Ông ấy có thể dùng chữ n của mình để đánh bại chữ n của anh và ông ấy cũng có thể dùng chữ n của anh để đánh bại chữ n của mình.

– HUẤN LUYỆN VIÊN BÓNG CHÀY BUM PHILLIPS

NÓI VỀ KHẢ NĂNG CỦA HUẤN LUYỆN VIÊN

DON SHULA

Tôi thấy bệnh hen chẳng còn làm phiền mình nữa trừ khi tôi ngồi gần lũ chó hoặc người nào hút xì gà. Điều làm phiền tôi nhất có lẽ là một con chó ngồi hút xì gà.

– STEVE ALLEN

Tồn tại là cống hiến. – JEAN-JACQUES ROUSSEAU

Cống hiến là tồn tại. – JEAN-PAUL SARTRE

Do be do be do. – FRANK SINATRA

Nếu “một ý tưởng chẳng là gì khác ngoài sự kết hợp mới của các nhân tố cũ” thì điều này chứng tỏ người nào biết cách kết hợp những nhân tố cũ sẽ có nhiều cơ hội tìm ra ý tưởng hơn là ai không biết cách kết hợp chúng.

Một số gợi ý dưới đây sẽ giúp bạn học cách hòa trộn các nhân tố lại với nhau để hình thành những ý tưởng mới:

Tìm những thứ tương tự

Sự tương đồng là phép so sánh giữa hai vật có những điểm giống nhau ở một hay nhiều khía cạnh nào đó, và được dùng để hiểu một vật sáng tỏ hơn, rõ ràng hơn.

Vấn đề của bạn có tương tự với những vấn đề khác không? Điểm khác biệt của nó là gì?

Nếu ích lợi lớn nhất mà sản phẩm hay dịch vụ của bạn đem lại là tốc độ thì cái gì là nhanh nhất trên thế giới hiện nay? Liệu bạn có thể so sánh sản phẩm của bạn với cái đó? Cái gì có tốc độ chậm nhất trên thế giới? Bạn có thể so sánh sản phẩm của mình với cái đó được không?

Nếu ích lợi lớn nhất bạn cung cấp là sức mạnh thì vật gì mạnh nhất và yếu nhất mà bạn biết? Liệu bạn có thể so sánh nó với sản phẩm dịch vụ của bạn được không?

Hay nếu ích lợi của nó là tính tiện nghi? Tính kinh tế? Độ tin cậy? Sự đơn giản? Tính bền? Hay bất kỳ đặc tính gì? Vậy thì bạn có thể nghĩ đến những gì tiện nghi nhất, kinh tế nhất, tin cậy nhất, đơn giản nhất, bền nhất, hay bất kỳ cái gì, bất kỳ ai, bất kỳ ý tưởng nào? Hoặc thứ gì bất tiện nhất, tốn kém nhất, thiếu tin cậy nhất, phức tạp nhất, dễ hỏng nhất, hay bất kỳ thứ gì kém nhất bạn có thể hình dung ra?

Trong văn chương có vô số phép so sánh. Một bài thơ về lối làm thơ, một câu chuyện về việc xây nhà, hay một bài luận về thả diều đều có thể là những ví dụ trong cuộc sống. Một cuốn tiểu thuyết về môn bóng chày có thể là sự so sánh giữa cái thiện và cái ác. Một câu chuyện về đánh bài gian lận cũng có thể dùng để ví von với sự ngoại tình.

Bất kể vấn đề gì hay cốt truyện nào, phát kiến hay dự án nào bạn đang làm, bạn cũng có thể so sánh nó ít nhất là ở góc độ nào đó với những thứ khác. Điều đó có thể giúp bạn tìm đến giải pháp cho vấn đề bạn đang bế tắc.

Phá luật

Mọi hoạt động đều có quy định, nguyên tắc và cách xử lý của nó. Chúng không được khắc ghi lên đá, nhưng vẫn được khắc ghi trong tâm trí mỗi người tùy thuộc vào tình huống.

Phần lớn những tiến bộ trong khoa học và nghệ thuật, thực ra là trong mọi lĩnh vực, đều là kết quả của sự phá vỡ nguyên tắc.

Vincent van Gogh phá vỡ nguyên tắc về hình ảnh của bông hoa.

Pablo Picasso phá vỡ nguyên tắc về gương mặt người phụ nữ.

Sigmund Freud phá vỡ nguyên tắc về chữa bệnh.

Louis Pasteur phá vỡ nguyên tắc về phòng bệnh.

Nicolay Ivanovich Lobachevsky phá vỡ nguyên tắc về tiên đề Eclit.

Dick Fosbury phá vỡ nguyên tắc về nhảy cao.

Pete Gogolak phá vỡ nguyên tắc về cách sút bóng bầu dục.

Igor Stravinsky phá vỡ nguyên tắc về nhạc ba lê.

Ludwig van Beethoven phá vỡ nguyên tắc về nhạc giao hưởng.

David Ogilvy phá vỡ nguyên tắc về viết quảng cáo.

Gerard Manley Hopkins phá vỡ nguyên tắc về giai điệu thơ.

e. e. cummings phá vỡ nguyên tắc về cách trình bày thơ.

Charles Eames phá vỡ nguyên tắc về thiết kế ghế.

Eero Saarinen phá vỡ nguyên tắc về thiết kế bàn.

Antoni Gaudí phá vỡ nguyên tắc về kiến trúc.

Henry Ford phá vỡ nguyên tắc về tiền lương.

Antonin Carême phá vỡ nguyên tắc về món tráng miệng.

Fannie Farmer phá vỡ nguyên tắc về sách nấu ăn.

Chúng ta có thể liệt kê tràng giang đại hải cả ngày, thậm chí cả tuần. Tóm lại, nguyên tắc là cách rất tốt để tìm ý tưởng.

Tất cả những gì bạn cần làm là phá vỡ chúng.

Chơi trò “Vậy nếu?”

“Vậy nếu?” là trò chơi mà những người sáng tạo ở các công ty quảng cáo hay chơi khi tìm kiếm những cách khác nhau để giới thiệu ích lợi của sản phẩm hay dịch vụ.

Vậy nếu sản phẩm dịch vụ đó là con người thì người đó sẽ thế nào? Một người đàn ông? Một người phụ nữ? Một tài xế xe tải? Một nghệ sĩ? Một cầu thủ bóng chày? Người đó sẽ nói gì? Cử chỉ ra sao? Giọng nói người này sẽ như thế nào?

Vậy nếu đó là một con vật thì sẽ là con gì?

Vậy nếu ta thiết kế sản phẩm nhỏ hơn thì sao? To hơn thì thế nào? Vậy nếu nó có hình dáng khác? Màu sắc khác? Nhẹ hơn? Nặng hơn? Đóng gói khác đi thì như thế nào? Nếu nó mạnh gấp đôi? Nếu chất lượng chỉ còn một nửa hoặc gấp đôi lên?

Vậy nếu ta làm cho dịch vụ nhanh hơn? Rẻ hơn? Tiện nghi hơn? Thân thiện hơn? Kém thân thiện hơn? Hiệu quả hơn?

Hoặc nếu ta làm cho nó chậm hơn? Đắt đỏ hơn? Kém tiện nghi hơn? Hiệu quả thấp hơn?

Nếu có thể thêm bất kỳ chi tiết nào vào sản phẩm dịch vụ thì ta sẽ thêm gì?

Nếu ta có thể gỡ bỏ bất kỳ cái gì từ sản phẩm dịch vụ thì ta nên bỏ đi cái gì?

Vậy nếu sản phẩm mới bất ngờ được phát minh hay phát hiện ra lần đầu tiên vào hôm nay thì ta sẽ giới thiệu nó như thế nào?

Vậy nếu một người phụ nữ đến từ Sao Hỏa thấy sản phẩm dịch vụ này thì sao? Bạn sẽ mô tả với người ta như thế nào? Cô ta sẽ nghĩ gì? Liệu cô ta có thích không?

Vậy nếu bỗng dưng lợi ích lớn nhất của sản phẩm, dịch vụ này bị luật pháp cấm thì bạn sẽ làm gì? Vậy nếu không ai thích tiện ích đó thì sao? Vậy nếu ai cũng thích tiện ích đó thì thế nào?

Vậy nếu ta có thể làm cho lợi ích đó tăng gấp đôi? Hoặc giảm một nửa? Hay quan trọng gấp đôi với người dùng? Hay tầm quan trọng chỉ còn một nửa? Nếu nó dễ truy cập thì sao? Hay nếu khó truy cập?

Vậy nếu đây là sản phẩm hay dịch vụ duy nhất có tiện ích này thì sao? Vậy nếu tất các sản phẩm cạnh tranh khác cũng có tiện ích này thì như thế nào?

Vậy nếu ta có thể quay ngược thời gian về thế kỷ XIX, người ta sẽ có phản ứng gì với những sản phẩm, dịch vụ này? Vậy nếu ta đến vài trăm năm tới trong tương lai giới thiệu nó thì sẽ ra sao?

Chơi trò này ngay cả khi bạn đang tìm cách giải quyết một vấn đề.

Vậy nếu vấn đề tệ hơn ta tưởng thì ta sẽ làm gì? Tệ hơn gấp mười lần thì sao? Hay nếu nó không đến nỗi tệ như vậy?

Vậy nếu ai cũng mắc phải vấn đề này?

Vậy nếu chẳng ai vấp phải vấn đề này trừ bạn?

Vậy nếu đối thủ cạnh tranh lớn nhất của bạn cũng vấp phải vấn đề này?

Nếu đảo lộn vấn đề này thì sẽ thế nào?

Vậy nếu vấn đề vẫn tồn tại trong năm tới thì bạn sẽ làm gì? Nếu nó vẫn tồn tại trong mười năm nữa?

Vậy nếu vấn đề này đột nhiên không khiến ai cảm thấy phiền hà nữa thì bạn sẽ làm gì?

Nếu bạn gặp một vấn đề ngược hoàn toàn với tình huống hiện tại thì bạn sẽ xử trí ra sao?

Vậy nếu ai đó trong lĩnh vực khác, như âm nhạc, hay hàng không, hay dân kinh doanh ô tô cũ, cũng vấp phải tình huống này thì họ sẽ xử lý như thế nào?

Một kiến trúc sư sẽ xử lý vấn đề này ra sao? Một anh thợ nước sẽ làm gì? Nhà phẫu thuật kia sẽ làm gì? Một nhà thơ sẽ làm như thế nào?

Vậy nếu ai đó trả bạn một triệu đô-la tiền mặt để xử lý vấn đề này thì bạn sẽ sử dụng số tiền đó ra sao?

Hãy nhớ rằng yếu tố con người là nguồn gốc của 99% các vấn đề, bạn sẽ xử trí thế nào nếu bạn có thể đuổi việc bất kỳ ai bạn muốn? Hay tuyển vào làm bất kỳ ai bạn thích?

Vậy nếu chính bạn là nguồn gốc của vấn đề thì bạn sẽ thay đổi như thế nào?

Vậy nếu người bạn thân nhất của bạn là nguyên nhân gây ra vấn đề thì bạn sẽ nói gì?

Nếu bạn là một nhóc tì thì bạn sẽ giải quyết vấn đề như thế nào?

Tìm kiếm trợ giúp trong những lĩnh vực khác

Trong cuốn sách Cú đánh thức tỉnh trí sáng tạo, tiến sĩ Roger von Oech đã viết rất sâu sắc:

Tôi đã tư vấn cho ngành công nghiệp điện ảnh và truyền hình, ngành công nghiệp quảng cáo, những nhóm nghiên cứu công nghệ cao, những nhóm marketing, những nhóm phát triển trí tuệ nhân tạo, và những phòng ban nghệ thuật. Tôi nhận thấy một điểm chung là lĩnh vực văn hóa nào cũng cho rằng mình là sáng tạo nhất, và thành viên của họ có thuốc tiên đặc biệt cho ý tưởng mới. Tôi thấy rất hay; tinh thần tập thể giúp tạo nên một môi trường làm việc tốt. Nhưng tôi cũng cảm thấy mấy anh truyền hình có thể học rất nhiều từ các anh phần mềm, và mấy anh bên nghiên cứu và phát triển thị trường có thể học lỏm một vài ý tưởng bên quảng cáo. Mọi nền văn hóa, mọi lĩnh vực, mọi môn học, mọi ban ngành và tổ chức đều có cách riêng để đối mặt với khó khăn. Họ có hình ảnh ẩn dụ riêng, hình mẫu riêng và phương pháp luận riêng. Nhưng những ý tưởng tuyệt vời nhất thường tới bằng cách đi xuyên qua những rào cản kỷ cương và tìm đến những lĩnh vực khác để học hỏi ý tưởng mới và vấn đề mới. Mọi tiến bộ vượt bậc trong nghệ thuật, kinh doanh, công nghệ và khoa học đều ra đời từ sự nhân giống chéo của ý tưởng. Và để đưa ra một hệ quả tất yếu, không gì khiến cho một lĩnh vực dậm chân tại chỗ hơn là bỏ qua những ý tưởng từ bên ngoài.

Máy đúc tiền và máy ép rượu đã có mặt và được sử dụng hàng thế kỷ cho đến khi Johannes Gutenberg nhìn ra được mối liên quan giữa chúng và phát minh ra máy in.

James J. Ritty tìm cách ghi lại tiền thu trong nhà hàng của mình để ngăn chặn sự biển thủ của nhân viên. Trên một chuyến tàu hơi nước vượt Đại Tây Dương, ông đã nhìn thấy một thiết bị đếm và ghi lại vòng quay của chân vịt tàu thủy. Ông áp dụng nguyên tắc này để thiết kế ngăn kéo thu tiền đầu tiên trên thế giới.

Charles Darwin ghi nhận cơ hội đọc cuốn Essay on Population (Tạm dịch: Luận về dân số) của Thomas Malthus là chìa khóa mở ra điều thần kỳ về tiến hóa trong quá trình chọn lọc của thiên nhiên.

Malthus giải thích rằng dân số bị kìm hãm bởi “những kiểm soát tích cực” như dịch bệnh, tai nạn, chiến tranh và nạn đói. Darwin tự hỏi liệu điều tương tự có thể kìm hãm sự phát triển của động thực vật, liệu “sự đấu tranh sinh tồn” có ảnh hưởng đến số phận của chúng.

“Điều này khiến tôi bừng hiểu,” ông viết, “rằng trong những điều kiện như vậy, những loài thích nghi tốt sẽ tồn tại, những loài thích nghi kém sẽ bị tuyệt chủng. Kết quả của nó là sự hình thành những loài mới.”

Benjamin Huntsman, một người thợ đồng hồ, đang tìm cách cải thiện chất lượng thép của dây cót. Ông nhận ra rằng lò nung của người thợ thủy tinh được đốt bằng than cốc và xếp bằng đất sét Stourbridge. Ông bắt chước và “thép luyện” đã ra đời.

George Westinghouse có ý tưởng về phanh hơi khi đọc về một cỗ máy khoan đá bằng khí nén dùng để đào đường hầm qua dãy Alps.

Jim Crocker, kỹ sư của NASA, nghĩ ra cách đặt gương xoay vào trong kính thiên văn Hubble khi ông thấy chiếc vòi sen kiểu châu Âu trong một khách sạn của Đức.

Trước René Descartes, không ai biết đến hình học giải tích là gì; số học và hình học vẫn là hai môn riêng biệt.

Các ngành khoa học điện và từ trường cũng không biết đến điện từ học trước khi Hans Christian Oersted, Owen Willans Richardson, Michael Faraday, và nhiều người khác tìm ra.

Thiên văn và vật lý học cũng phải chờ đến khi Johannes Kepler ghép nhặt từ hai ngành để sinh ra thiên văn học hiện đại.

Ngay lúc này đây nhiều thay đổi ở lĩnh vực khác có thể giúp ích cho công việc của bạn, đem lại cho bạn một cái nhìn thấu đáo hơn, hay chuyển suy nghĩ của bạn sang một hướng mới, giúp bạn hòa trộn những gì đã biết, để bạn có thể mở cánh cửa dẫn tới những điều kỳ diệu mới.

Hãy luôn nghe ngóng.

Hãy mạo hiểm

Ý tưởng có được thường là nhờ hòa trộn những gì chưa từng được kết hợp trước đây. Nói cách khác là phải mạo hiểm. Cho nên về cơ bản, bạn phải mạo hiểm nếu muốn tìm ra ý tưởng.

Đừng quên là nếu không mạo hiểm thì bạn sẽ không có được ý tưởng.

“Nghệ sĩ tài năng là người biết mạo hiểm,” nhà triết học và nghệ sĩ dương cầm Thelonious Monk nhận xét, “đôi khi tôi chơi những giai điệu mà bản thân mình chưa từng nghe qua.”

Hãy chơi một điệu nhạc mà bạn chưa từng nghe bao giờ.