Chương I. Bài nói dối

Đó là vào khoảng đầu năm 1986, năm đầu tiên trong giai đoạn đi xuống của Salamon Brothers. Ngài John Gutfreund – chủ tịch hội đồng quản trị, rời khỏi bàn của mình ở lối vào của sàn giao dịch và đi dạo quanh. Tại bất cứ thời điểm nào trên sàn, hàng tỷ đô-la luôn phải đối mặt với rủi ro bởi dân buôn trái phiếu. Gutfreund thường hay dạo quanh và hỏi han tình hình mọi người. Giác quan thứ sáu hướng ông ta tới bất cứ nơi nào khủng hoảng đang nảy sinh. Gutfreund dường như có thể ngửi thấy tiền đang bị mất.

Ông ta là người cuối cùng mà một tay giao dịch có thần kinh thép muốn nhìn thấy. Gudfreund (đọc là Good Friend – tiếng Anh nghĩa là “người bạn tốt”) rất thích rón rén đằng sau và làm bạn ngạc nhiên. Đó là thú vui của ông ta nhưng với bạn thì không. Bởi luôn bận rộn nói chuyện với cả hai cái điện thoại cùng một lúc hay cố gắng đẩy lùi thảm họa, bạn không còn thời gian để quay lại mà nhìn. Bạn cũng không cần làm vậy. Bạn có thể cảm nhận thấy ông ấy. Không gian xung quanh bắt đầu rung chuyển. Những người khác đều làm ra vẻ bận rộn điên cuồng trong khi đó thực ra đang chăm chăm vào một điểm ngay trên đầu bạn. Bạn cảm thấy một luồng khí lạnh đến tận xương tủy, giống như cảm giác con thỏ đang co quắp lại khi một con gấu xám lẳng lặng tiến đến. Tiếng báo động rít lên trong đầu: Gutfreund! Gutfreund! Gutfreund!

Còn thông thường, ngài chủ tịch chỉ yên lặng lướt qua chút xíu và đi tới chỗ khác. Bạn cũng hiếm khi nhìn thấy ông ta. Dấu hiệu duy nhất mà tôi thường thấy là mẩu tàn xì-gà rớt trên sàn, ngay kế bên ghế tôi. Tàn xì-gà của Gutfreund thường dài hơn và không bị vỡ vụn ra so với tàn xì-gà của các sếp khác ở công ty. Tôi luôn cho rằng ông ta hút loại xì-gà đắt tiền hơn nhiều so với những người khác, chúng được mua từ số tiền 40 triệu đô-la mà ông ta kiếm được trong vụ bán lại Salomon Brothers năm 1981 (hoặc từ khoản 3,1 triệu đô-la mà ông ta trả lương cho chính mình vào năm 1986, cao hơn bất cứ CEO nào ở Phố Wall).

Tuy nhiên, vào một ngày nọ của năm 1986, Gutfreund hành động thật kỳ lạ. Thay vì làm kinh hãi tất cả chúng tôi, ông ta đi thẳng tới bàn làm việc của John Meriwether, một trong những thành viên quản trị của công ty và là tay buôn trái phiếu cừ nhất của công ty. Ông ta thì thầm vài tiếng với John Meriwether. Những tay buôn xung quanh vểnh tai gắng nghe trộm. Điều mà Gutfreund nói đã trở thành huyền thoại tại Salomon Brothers và là một phần tên tuổi của công ty. Ông ta nói: “Một ván, một triệu đô, không được khóc.”

Một ván, một triệu đô, không được khóc. Meriwether bắt lấy ý nghĩa của câu nói đó ngay tức thì. “Ông vua của Phố Wall” – tức danh hiệu mà tuần báo Business Week đã phong tặng cho Gutfreund, muốn chơi một ván tay đôi trò “Bài Nói dối”. Hầu như vào tất cả các buổi chiều ông ta chơi trò này với Meriwether cùng sáu tay buôn trái phiếu trẻ khác dưới quyền Meriwether và thường bị lột sống. Vài người nói rằng Gutfreund thua thê thảm. Những người khác cũng không thể tưởng tượng John Gutfreund giống ai đó ngoại trừ là nhân vật có quyền lực tuyệt đối ở công ty – và rất nhiều kẻ cho rằng thách đấu như vậy là hoàn toàn không thích hợp với tác phong của ông ta. Nhưng chính xác, điều đó lại khiến sự việc trở nên huyền bí.

Điểm khác biệt của lần thách đấu này là số lượng tiền cược lớn hơn nhiều. Thông thường thì ông ta chỉ cá không hơn vài trăm đô. Một triệu thì chưa bao giờ nghe tới. Hai từ cuối cùng “không khóc” có nghĩa kẻ thua cuộc sẽ rơi vào cơn đau đớn tột cùng nhưng không được phép than vãn, chửi rủa hay rên rỉ. Anh ta bắt buộc phải gặm nhấm nỗi mất mát đó một mình. Nhưng tại sao? Có lẽ bạn sẽ hỏi vậy nếu bạn là bất kỳ ai đó ngoại trừ Ông vua của Phố Wall. Tại sao phải làm như vậy ngay từ đầu? Tại sao phải thách đấu với chính Meriwether mà không phải ai đó trong số các giám đốc quản lý khác? Nó giống như một hành động điên rồ. Bởi vì Meriwether là Ông vua trò chơi này – nhà vô địch “Bài Nói dối” của sàn giao dịch Salomon Brothers.

Mặt khác, có một điều mà bạn sẽ học được trên sàn giao dịch, đó là những người thành đạt như Gutfreund luôn có vài lý do cho điều ông ta làm. Đấy có thể không phải là lý do tốt nhất, nhưng ít ra đấy là một quan điểm. Tôi không thể đọc được những ý nghĩ sâu kín nhất của Gutfreund, nhưng tôi biết rằng tất cả mọi người trên sàn giao dịch đều máu mê bài bạc và ông ta khao khát là một người trong bọn họ. Cái tôi nghĩ Gutfreund có trong đầu ngay lúc này là ước ao chứng tỏ dũng khí. Ai có thể tốt hơn Meriwether cho mục đích này? Ngoài ra, Meriwether có lẽ là người duy nhất có đủ cả tiền lẫn thần kinh để chơi.

Tình cảnh trái khoáy này cần được đặt vào một bối cảnh. Trong sự nghiệp của mình, John Meriwether đã mang về hàng trăm triệu đô-la cho Salomon Brothers. Anh ta có một khả năng hiếm thấy ở người khác và là một đặc điểm quý giá đối với giới giao dịch: giỏi che giấu cảm xúc. Hầu hết các tay giao dịch đều lộ ra họ thắng hay thua trong cách nói chuyện và cử động. Họ sẽ rất mực sảng khoái hoặc quá căng thẳng. Với Meriwether, bạn không hề, không bao giờ nhận ra. Anh ta lúc nào cũng mang vẻ mặt nửa vui nửa buồn khi thắng và ngay cả lúc thua. Tôi nghĩ anh ta còn có khả năng kiểm soát hai loại cảm xúc thường giết chết giới giao dịch: lòng tham và nỗi sợ hãi, và nó giúp anh ta trở thành một người ưu tú trong thế giới tài chính quyết liệt này. Anh ta còn được mọi người trong công ty công nhận là tay buôn trái phiếu cừ nhất Phố Wall. Khi nhắc tới anh ta, bao trùm khắp công ty chỉ có một giọng điệu kính sợ mà thôi. Họ nói: “Anh ta là người làm ăn giỏi nhất ở đây” hoặc “người đối mặt với rủi ro giỏi nhất mà tôi từng gặp”, hoặc nữa: “người chơi Bài Nói dối cực kỳ nguy hiểm”.

Meriwether đã mê hoặc những tay giao dịch trẻ làm việc cho anh ta. Bọn họ chỉ khoảng từ 25 đến 32 tuổi (Meriwether lúc đó 40). Hầu hết đều mang học vị tiến sỹ về toán học, kinh tế học và vật lý học. Nhưng khi đến với phòng kinh doanh của Meriwether, họ rũ bỏ hết dáng vẻ trí thức và trở thành môn đồ của anh ta. Họ bị ám ảnh bởi trò chơi Bài Nói dối, quan tâm tới nó như là thể đó là trò chơi của chính mình, và quan trọng hóa nó lên tầm cao hơn.

John Gutfreund luôn là người ngoài cuộc đối với trò chơi này. Đành rằng Business Week đăng hình ông ta lên trang nhất và suy tôn là “Ông vua của Phố Wall”, nhưng điều đấy chẳng có nghĩa lý gì đối với bọn trẻ. Và tôi muốn nói, đó chính là vấn đề. Khi Gutfreund được giới truyền thông trao vương miện, bạn có thể nhận thấy ngay suy nghĩ của giới giao dịch: “Những cái tên và gương mặt ngu xuẩn thường xuất hiện nơi công cộng”. Công bằng mà nói, Gutfreund một thời từng là tay giao dịch, nhưng như vậy có khác gì một bà già tự cho rằng mình cũng một thời sắc nước hương trời!

Chính bản thân Gutfreund cũng thừa nhận như vậy. Ông ta rất thích giao dịch. So với hoạt động quản lý, giao dịch là công việc trực tiếp. Bạn đặt cược và rồi có thể thắng hoặc thua. Khi bạn thắng, tất cả mọi người từ dưới lên trên đều khâm phục, thèm muốn và sợ hãi bạn với lý do: Bạn điều khiển được đồng tiền. Khi quản lý công ty, tất nhiên bạn cũng nhận được sự khâm phục, thèm muốn và sợ hãi nhưng ở một khoảng nhất định. Song nói tóm lại, bạn không làm ra tiền cho công ty. Bạn không đối mặt với rủi ro. Bạn là “vật thế chấp” của những người sản xuất. Họ đối mặt với rủi ro. Họ chứng minh sự vượt trội mỗi ngày bằng cách giải quyết rủi ro tốt hơn bất kỳ ai trên thế giới. Tiền được đem về từ những người đối mặt với rủi ro như Meriwether và nếu nó có được mang về hay không đều nằm ngoài sự kiểm soát của Gutfreund. Đó là lý do tại sao rất nhiều người nghĩ rằng việc thách John Meriwether chơi một ván Bài Nói dối trị giá một triệu đô là cách để Gutfreund khoe khoang rằng mình cũng là kẻ máu me. Nếu muốn phô trương, Bài Nói dối là cách duy nhất. Trò chơi này có ý nghĩa đặc biệt đối với giới giao dịch. Những người như John Meriwether tin rằng Bài Nói dối có rất nhiều điểm chung với buôn bán trái phiếu. Nó kiểm tra tính cách và mài giũa bản năng của một tay giao dịch. Một tay giao dịch giỏi cũng là kẻ chơi bài cừ khôi và ngược lại. Tất cả chúng tôi đều hiểu điều đó.

Trong trò Bài Nói dối, một nhóm ít nhất là hai và nhiều là mười cùng vây lại thành một vòng tròn. Mỗi người chơi giữ một tờ đô-la ngang ngực. Nó tương tự như tinh thần của trò I Doubt It (Tôi không tin) . Mỗi người cố gắng lừa người khác về số sêri in trên tờ tiền mà mình đang cầm. Một người bắt đầu bằng cách đặt giá. Chẳng hạn anh ta nói: “Ba số 6”, nghĩa là số sêri của tất cả các tờ đô-la cộng lại – kể cả tờ của anh ta, đều có ít nhất ba số 6.

Khi lần ra giá đầu tiên được đặt, trò chơi quay vòng theo chiều kim đồng hồ. Chẳng hạn khi “Ba số 6” được ra giá, người chơi bên trái của người đặt giá có thể hành động theo hai cách, hoặc ra giá cao hơn (có hai loại ra giá cao hơn: cùng số lượng với con số lớn hơn [ba số 7, ba số 8 hay ba số 9] và nhiều hơn số lượng của bất kỳ số nào [ví dụ bốn số 5]), hoặc “thách” giống như là nói “Tôi không tin”.

Việc đặt cược sẽ leo thang cho đến khi tất cả những người chơi khác đều “thách” giá cược của một người duy nhất. Khi đó, và chỉ khi đó, tất cả họ cùng lật số sêri ra và xem xem người nào “tháu cáy” người nào. Đầu óc của người chơi luôn xoay vần với các xác suất. Đâu là khả năng xảy ra cho ba số 6 trong một xấp, chẳng hạn 40 số sêri? Tuy nhiên, với người chơi cừ khôi, việc tính toán chỉ là chuyện nhỏ, cái khó là “đọc” được nét mặt của người chơi. Và trò chơi càng phức tạp hơn khi tất cả người chơi đều biết cách tháu cáy và tháu cáy ngược lại.

Trò chơi chứa đựng một vài cảm giác của hoạt động giao dịch, cũng giống như đấu kiếm chứa đựng một vài cảm giác của chiến trận vậy. Những câu hỏi mà người chơi tự thắc mắc không khác gì những câu hỏi mà giới giao dịch đặt ra. Đây có phải là hành động khôn ngoan? Tôi có đang cảm thấy may mắn không? Đối phương xảo trá tới cỡ nào? Hắn ta có biết bản thân đang làm gì không, và nếu không, làm sao có thể khai thác điểm yếu này? Có phải hắn ta đang cố dụ mình, hay hắn ta thật sự có tứ quý? Mỗi người chơi đều tìm kiếm điểm yếu, khả năng phán đoán và dấu hiệu của người khác, đồng thời cố gắng tránh vấp phải nó. Giới buôn trái phiếu ở Goldman Sachs, First Boston, Morgan Stanley, Merrill Lynch và các hãng khác ở Phố Wall đều chơi vài phiên bản của trò này. Nhưng nơi mà tiền cược được đặt lớn nhất, xin cám ơn John Meriwether, là sàn giao dịch trái phiếu của Salomon Brothers ở New York.

Luật lệ của Bài Nói dối cũng giống như luật đấu súng. Nó bắt buộc một người phải chấp nhận mọi lời thách đấu. Luật này khiến John Meriwether cảm thấy buộc phải chơi. Nhưng anh ta biết rằng như vậy thật ngu ngốc. Đối với Meriwether, nó không hề có lợi lộc gì. Nếu thắng, anh ta có thể khiến sếp nổi giận. Điều này thật không hay chút nào. Nhưng nếu anh ta thua, một triệu đô sẽ bay khỏi túi quần. Nó còn tồi tệ hơn cả việc làm sếp nổi giận. Mặc dù John Meriwether là tay chơi cừ khôi hơn Gutfreund, nhưng trong một ván tay đôi, mọi chuyện đều có thể xảy ra. Kết quả có thể hoàn toàn chỉ là do may mắn. Trong công việc, có khi Meriwether bỏ cả ngày chỉ để tránh các giao dịch ngu xuẩn, cho nên dường như anh ta không chấp nhận lần này.

“Ồ không, John,” anh ta nói với Gutfreund, “nếu chúng ta đã chơi với những con số như vậy, tôi thà chơi với một khoản tiền thật sự. Mười triệu đô, không được khóc.”

Mười triệu đô! Đó là khoảnh khắc thật tuyệt vời. Meriwether đang chơi Bài Nói dối ngay trước khi ván bài bắt đầu. Anh ta đang tháu cáy. Gutfreund phải cân nhắc đề nghị của Meriwether. Tưởng chừng như ông ta đã chấp nhận. Có lẽ số tiền đó là một sự xa hoa đối với trò giải trí đầu óc đơn thuần và sẽ làm cho ông ta thoải mái (thật sung sướng khi là một người giàu có). Nhưng mặt khác, mười triệu đô là quá nhiều. Nếu Gutfreund thua, ông ta chỉ còn lại chừng 30 triệu đô. Vợ ông ta, Susan, đang bận rộn tiêu xài một khoản chừng 15 triệu đô vào việc trang hoàng lại ngôi nhà của họ ở Manhattan (Meriwether biết điều này). Và Gutfreund là sếp, ông ta chẳng hề bị bó buộc bởi luật của Meriwether. Có lẽ điểm cốt yếu của cuộc thách đấu chỉ là xét đoán phản ứng của Meriwether (ngay cả Gutfreund cũng phải ngạc nhiên). Vậy là Gutfreund khước từ. Ông ta nở nụ cười miễn cưỡng chính hiệu của mình và nói: “Anh thật là điên!”

Không, với Meriwether, anh ta chỉ… thật là, thật là giỏi!