Vài ý nghĩ về khởi nghiệp

Running a start-up is like eating glass. You just start to like the taste of your own blood. - Sean Parker

Khởi nghiệp giống như nuốt thủy tinh vậy. Bạn phải tập làm quen với vị máu đào của chính bản thân.

Tôi sẽ không viết dài dòng về đề tài khởi nghiệp vì một lý do thật đơn giản, rằng tôi chưa bao giờ khởi nghiệp, chưa bao giờ mạo hiểm đi sâu vào lĩnh vực này cho chính bản thân.

Đúng hơn, tôi chưa bao giờ khởi nghiệp theo nghĩa mà mọi người hiểu. Nhưng những gì tôi đã trông thấy tận mắt nhiều lần cho phép tôi khuyến cáo các bạn nào có nhiều lời hay ý đẹp về khởi nghiệp nên thực nghiệm thử một lần giấc mơ khởi nghiệp. Ý tưởng làm giàu vừa chính đáng, vừa đáng được khuyến khích, nhất là khi bạn còn trẻ, còn ở tuổi được trông thấy xã hội rủng rỉnh tiền sống ngay bên cạnh mình và đôi khi còn khiêu khích mình. Tuy nhiên, thèm khởi nghiệp là một chuyện, đầu tư hết cả tài sản nhỏ bé, sức lực và thì giờ cho việc đó lại là một chuyện khác. Lĩnh vực khởi nghiệp thực sự có nhiều bí ẩn mà chỉ ai đã một, hai lần trắng tay sau khi dốc cạn túi, kiệt sức, để đầu tư cho khởi nghiệp rồi mới thấu hiểu.

Tôi cũng từng theo sát vài trải nghiệm về khởi nghiệp khi người đề xuất đã hơn 50 tuổi. Cái mâu thuẫn kinh khủng trong khởi nghiệp là khi mình đã đủ già kinh nghiệm để có thể khởi nghiệp

một cách chắc chắn và chín chắn, và đã đủ vốn để trang trải tất cả chi phí khởi nghiệp, thì mình không còn nhu cầu hoặc ý tưởng khởi nghiệp nữa, trừ những trường hợp tôi sẽ kể sau đây. Thật vậy, đúng lúc đó mình đã sở hữu ít nhiều tài sản, hoặc hơn thế nữa, mình đã có đủ tuổi đời để nhìn đồng tiền với một con mắt khác hẳn khi còn trẻ, không còn ham muốn nữa, không khoe khoang của cải nữa, và đôi khi còn nhìn đồng tiền như một thứ cám dỗ vô ích, chỉ chứa đựng toàn những bất trắc tiềm năng, thậm chí hiểm nguy.

Những ai đã đủ sung túc sau một đời làm việc sẽ, cũng như tôi: vừa muốn khuyến khích thế hệ trẻ hãy đừng ngần ngại thử sức, vừa lo trước cho họ vì biết là số đông sẽ không thành công, sẽ mất hết vốn, sẽ chia tay với các bạn thân cùng hùn vốn, sẽ bị cha mẹ mỉa mai và sẽ mất cả tự tin, nếu không muốn nói mất cả tố chất lạc quan để yêu đời và yêu người hơn. Số đông phải trả đắt cho cuộc khởi nghiệp đều đi qua những thứ như thế và kết quả còn giữ lại sẽ chỉ toàn là bài học của sự trải nghiệm. Có thể sau khi thất bại, họ sẽ cứng cáp hơn. Nhưng rất có thể họ sẽ đi tới thái cực ghét bỏ, phủ nhận cả bản thân vì đã quá dại dột đi theo một ảo tưởng mà chỉ vài người trên hàng trăm, hàng ngàn người thành công, sau những hồi gay go đứt ruột, sau khi bán cả cái đồng hồ trên tay để cầm cự. Họ sẽ tự trách rằng có lẽ mình đã để tự ái của tuổi trẻ đưa đi phiêu lưu quá xa, đã ném lao thì phải theo lao, và phải chăng cuối cùng họ sẽ tự nhủ rằng nếu không khởi nghiệp khi còn trẻ thì đợi đến lúc nào?

Không biết tôi cảm nhận như thế có đúng chăng, có thực đó là tâm trạng của những đấu sĩ đã can đảm nhảy vào cuộc phiêu lưu, và có công bằng với những bạn đã từng lao vào lửa không?

* * *

Trước khi tiếp tục, tôi xin có một nhận xét về ngôn ngữ. Có khá nhiều người chỉ ra sự khác biệt giữa từ “khởi nghiệp” và “lập nghiệp”.

Họ giải thích rằng “khởi nghiệp” khác “lập nghiệp” ở chỗ việc làm có đột phá không, có sáng tạo không. Thiếu đột phá, thiếu sáng tạo thì không gọi là khởi nghiệp. Tôi không có gì để phản biện, vì những nhận xét nói trên rất đích xác, thậm chí thâm thúy. Tuy nhiên trong suốt chương này tôi sẽ không dùng từ nào khác ngoài “khởi nghiệp” vì trong mọi trường hợp lập nghiệp vẫn có một chút đột phá hay một giọt sáng tạo.

Tôi có anh bạn trẻ, mở một chuỗi quán cà phê. Có gì là đột phá, có gì là sáng tạo? Tuy nhiên quán của anh khá đông khách vì vài điểm khác biệt: hạt cà phê anh dùng để khách thưởng thức là cà phê hữu cơ. Và mỗi tách cà phê anh bán ra sẽ dành 1.000 đồng để đóng góp vào quỹ từ thiện. Thế rồi anh chế ra mô hình giao cà phê tại nhà như các tiệm bán pizza của Ý. Xong đâu đó, anh trang hoàng cho quán khác với những quán thường gặp... Bảo rằng không có gì đột phá cũng không sai, mà chưa có gì sáng tạo cũng chẳng lầm! Tuy nhiên chuỗi tiệm cà phê này có khác biệt!

Trong kinh doanh, nhu cầu tứ khoái của khách hàng không thay đổi, nhưng cách suy diễn tứ khoái thì có. Làm gì cũng phải mang cá tính đổi mới. Thử hỏi rằng Starbuck hay San Francisco Coffee là lập nghiệp hay khởi nghiệp? Gọi là lập nghiệp cũng đúng, mà gọi là start-up cũng không sai. Uber hay Grab có lẽ cũng là lập nghiệp vì đó là những công ty chỉ vỏn vẹn với dịch vụ kiểu taxi. Nhưng nhờ hệ thống 3G, nhờ có sự xuất hiện của smartphone và nhờ các ứng dụng bản đồ định vị nên gọi thế là start-up có lẽ cũng phù hợp.

Trong sách này, tôi không phân biệt giữa lập nghiệp và khởi nghiệp. Chúng ta làm kinh doanh, quản trị doanh nghiệp. Việc nào cũng cần vốn, quản trị nhân viên, mang cái mới tới khách hàng, o bế thầu phụ, lập chiến lược, áp dụng những phương pháp marketing... nên xin bạn đọc hãy tạm nhận cách diễn giải của tôi.

Thực ra, có gì sai trong mong muốn khởi nghiệp lúc bạn còn trẻ đâu?

Thứ nhất, tuổi trẻ là tuổi của sức sáng tạo. Và việc khởi nghiệp trước sau gì cũng cần có óc sáng tạo. Đó là niềm vui khó tả sau một đêm không ngủ, khám phá ra một điều mới mẻ mà thế giới chưa biết hoặc chưa khai phá. Thế giới cần rất nhiều những người như vậy và sẵn sàng dành một chỗ xứng đáng cho những người đem công năng của mình phụng sự xã hội.

Số đông cũng biết trước rằng việc khởi nghiệp rất cần vốn, nhưng có cần nhiều đến thế không cũng là một câu hỏi khó trả lời. Bằng chứng cụ thể là đến cả Bill Gates và Steve Jobs, những vĩ nhân đã biến đổi hoàn toàn cuộc sống của loài người trong thế kỷ XX và XXI, đã khởi nghiệp chỉ với vài ngàn USD tiền còm mượn từ cha mẹ, trong khi đó hàng ngàn nhóm khởi nghiệp khác đã đút hàng triệu đô-la vốn để cuối cùng không thành công. Có lẽ câu hỏi cứ lởn vởn trong đầu của người khởi nghiệp là liệu những trường hợp của Bill và Steve có phải là hi hữu, hay phổ biến? Phải chăng trường hợp nào cũng giống nhau?

Cuối cùng, cho dù người muốn khởi nghiệp được trông thấy biết bao nhiêu cuộc thất bại, nhưng với tính lạc quan sẵn có, họ cũng nhìn thấy chung quanh có bao nhiêu người đã thành công, đã làm giàu trong nháy mắt. Và ý nghĩ “tại sao không phải là mình” sẽ ám ảnh họ nếu như họ chọn một giải pháp thụ động an toàn!

Những trải nghiệm

Bổn phận của tôi là soi sáng đường đi để mong rằng các bạn trẻ của tôi sẽ thành công trên mức chờ đợi và nhất là sẽ thật hạnh phúc sau khi họ khởi nghiệp thành công.

Tôi đã tham gia ít nhiều vào bốn lần khởi nghiệp của người thân, và thấy họ đã có những thành công nhất định. Tôi cũng chứng kiến rất nhiều cuộc khởi nghiệp mà tiếc rằng một số lớn không thành công. Vì khởi nghiệp giống như bóng đá ở chỗ bóng sút thì nhiều nhưng bàn thắng lại chẳng được bao nhiêu, hàng nghìn cuộc khởi nghiệp thì chỉ vài cuộc thành công. Nhưng thế thôi cũng đủ là lý do để khuyến khích người ta khởi nghiệp. Đâu phải vì số bàn thắng ít mà chúng ta không chơi bóng đá!

Những trường hợp khởi nghiệp thành công thường thuộc về những dạng sau đây:

- Một hiện tượng ít ai nói tới là khởi nghiệp khi đã lớn tuổi. Tôi có nhiều người quen ở tuổi trung niên, thậm chí gần 50 tuổi mới khởi nghiệp và đã thành công. Xác xuất thành công cao có lẽ do chính những thất bại khi còn trẻ đã tránh cho họ lặp lại những lỗi lầm. Và họ cũng có sẵn vốn – một điều kiện không dễ.

- Trường hợp thứ nhì dễ thành công là những nhóm trẻ hỗ trợ cho một doanh nghiệp đã lớn mạnh có thêm sản phẩm trên một thị phần chưa hoặc ít được khai phá, hoặc giúp họ tăng thêm hiệu năng, lấy thêm khách hàng. Đa số những nhóm viết các ứng dụng cho iPhone và trở nên giàu có là những người đã vịn vào một thị trường sẵn có, một nhu cầu hiển nhiên. Những ứng dụng được Apple cho phép gắn vào iPhone đã giúp cho đời sống của người sử dụng vui hơn, khỏe hơn, lý thú hơn, ngọt ngào hơn. Nó đã giúp cho máy điện thoại thông minh tăng số lượng chức năng hữu ích.

Chiếu theo ví dụ này, mô hình mà tôi khuyên các bạn trẻ nên theo là nếu đang may mắn làm việc cho các công ty viễn thông hay những doanh nghiệp chuyên về phân phối hàng hóa chẳng hạn, các bạn hãy thuyết phục chính công ty của mình cho phép thiết lập những nhóm làm việc riêng biệt để nghĩ tới những mô hình truyền thông hay phân phối hiệu quả hơn. Tóm lại, bạn khởi nghiệp ngay chính trong công ty của mình, với sự hỗ trợ của những phương tiện sẵn có. Nếu khởi nghiệp ở ngoài công ty thì bạn lấy đâu ra những phương tiện này? Tạo giá trị mới cho chính doanh nghiệp của mình là vịn vào một sức mạnh sẵn có, một thị trường đã vững để tạo thêm giá trị, đôi khi nếu may mắn thì bạn còn có thể tạo nên hẳn một phân khúc mới trong thị trường. Công ty của bạn sẽ sinh lợi cùng với sự thành công của bạn. Xác suất thành công của kiểu khởi nghiệp này rất cao.

- Trường hợp khởi nghiệp thành công thứ ba tôi từng chứng kiến là sự đón đầu những khuynh hướng mới của xã hội tiêu dùng. Xã hội biến đổi không ngừng. Ai ai trong cuộc sống cũng muốn đi nhanh hơn, được thoải mái tiện nghi hơn, vui hơn, an toàn hơn. Những công ty cổ điển đã thành công phần lớn thường ỷ lại trên những thắng lợi của họ, hay ít nhất họ không vội vàng đổi mới. Nhờ đó, chính những công ty này đã tặng cho người khởi nghiệp một khe hở. Nếu khéo khai thác khe hở thì việc khởi nghiệp sẽ thành công. Những minh chứng thì vô số – bạn nào hiếu kỳ nên tìm lại lịch sử của Kodak, IBM (thời 1970) hay Nokia. Kodak và IBM là hai doanh nghiệp hùng mạnh nhất thế giới vào thời kỳ đó, khi Apple và Microsoft chưa sinh ra... Vậy mà chính IBM đã tặng cho Microsoft một khe hở: Vào đầu những năm 1970, IBM đã mở cuộc đấu thầu về việc viết một phần mềm – thứ sẽ trở thành Windows sau này, rồi giúp Microsoft chiếm hàng đầu thế giới. Còn Nokia chẳng có tội tình gì, chỉ chậm chân ỷ lại sức mạnh mình sẵn có mà cũng đủ mở một khe hở cho Apple...

Nếu bạn làm bất cứ điều gì có khả năng giúp khách quan cho một doanh nghiệp đổi mới, bạn sẽ thành công trong việc khởi nghiệp của mình. Một trong những lý do thành công, không phải chỉ là dựa vào sự thành công của người khác, mà chính là vì những doanh nghiệp lớn đã đầu tư sẵn việc khảo sát thị trường, chọn những hướng đi đúng, xây dựng triết lý kinh doanh đúng. Mình theo họ là mình đã có được ngay khi bắt đầu khởi nghiệp những mục tiêu đúng, những mực chuẩn đúng, do đó mình đã nằm ngay trong quỹ đạo của sự thành công.

- Trường hợp kinh điển và sớm thành công nhất là khởi nghiệp trên những ý tưởng cũ! Cũ ở đây nghĩa là “có người đã làm, đã thành công”. Vậy, tại sao lại đi bắt chước? Lý do là vì xã hội vẫn tăng trưởng, dân số vẫn tăng, thu nhập của người Việt Nam đang bắt kịp những xã hội trung bình tại những quốc gia lân cận, nhu cầu tiêu thụ bùng nổ, và nhất là hiện tượng đô thị hóa đang tăng tốc. Từng nấy thứ tăng trưởng cùng nhau thì chỉ vài năm nữa thành phố sẽ thiếu siêu thị, thiếu xe hơi để đi, thiếu máy bay để chở khách du lịch, thiếu quán cà phê để ngồi, thiếu bánh mì và thiếu cả trứng để ăn sáng... nếu như không có sự đầu tư mới từ những cá nhân muốn khởi nghiệp! Khởi nghiệp trên những ý tưởng cũ là thế, vịn vào tăng trưởng để tăng cường thêm những kiểu sinh hoạt đã được chứng minh là khả thi! Kiểu khởi nghiệp này chứa phần rủi ro rất nhỏ, do bạn sẽ tính được trước vốn và có thể dự kiến lợi nhuận.

Một ý tưởng phụ cho cách nhìn cũ này là làm mới những cái cũ. Ta làm theo ý tưởng cũ thì đã đành, nhưng ta sẽ điều chỉnh theo đúng thời trang, đúng khát vọng của những thế hệ mới trưởng thành. Những nhãn hiệu như “The Coffee Bean” hay “Starbucks” là gì nếu không phải là một chuỗi tiệm cà phê đơn thuần? Nhưng hai thương hiệu này đã sáng chế ra một phong cách tiêu thụ mới với những thức uống mới. Không thể nào phủ nhận rằng ý tưởng sáng tạo khá nhỏ hẹp khi chỉ vỏn vẹn có chuyện mở tiệm cà phê. Rõ ràng chẳng cần ý tưởng cao siêu gì lắm để khởi nghiệp.

Một trong những công ty gia đình khởi nghiệp thành công mà tôi đã “nắn nót” khuyên nhủ ngay từ lúc còn trong bọc trứng chỉ đơn thuần là một công ty chuyên về thẩm mỹ tại thành phố Hồ Chí Minh. Chuyện chẳng có gì ghê gớm. Tôi chỉ chia sẻ với chủ nhân những nhận xét đơn giản như sau: “Đã đến thời kỳ mà xã hội trung lưu Việt Nam bắt đầu có tiền, việc thích ăn ngon sẽ dần dần nhường chỗ cho nhu cầu chăm sóc sắc đẹp, điều này có nghĩa là thời kỳ của ngành làm đẹp, thẩm mỹ sẽ lên ngôi. Người dân, cho dù không rộng rãi trong sự chi tiêu, nhưng ngày nay họ sẽ trả giá cao để làm đẹp. Nhu cầu làm đẹp sẽ vượt cả nhu cầu sức khỏe. Do đó, chúng ta phải nhắm vào những sản phẩm cao cấp, nhưng không quá xa xỉ, và chúng ta nhất thiết phải tránh đầu tư vào sản phẩm, dịch vụ rẻ tiền.” Doanh nghiệp tôi tư vấn chẳng chế ra một sản phẩm mới nào, họ chỉ mua đi bán lại, nhưng họ đã nghe tôi khi chọn lọc những sản phẩm cao cấp với giá phải chăng. Không ngờ rằng chủ nhân không những đón đúng trào lưu mà còn nhanh chân hơn người khác. Nay công ty gia đình nói trên thành công trên cả ý muốn. Họ đã khởi nghiệp mà không sáng chế ra cái gì, họ chỉ đón trước một khuynh hướng tất yếu của thị trường, rồi đơn thuần mua đi bán lại những sản phẩm có sẵn.

Hai ví dụ“khởi nghiệp nhờ đổi mới cái cũ” – Uber và Airbnb Người ta đã viết nhiều về đề tài này rồi. Nhu cầu di chuyển bằng taxi thì cũ rích, đã có từ hơn mấy trăm năm. Nhu cầu mướn nhà hay những cái gì khác qua báo chí viễn thông và rao vặt đã có từ lâu, ít nhất từ những năm 50 của thế kỷ trước. Tuy nhiên Uber và Airbnb đã đổi mới. Họ đã chế ra sản phẩm mới từ một nhu cầu cũ rích, đã dùng mọi vật liệu và công nghệ mới sớm hơn mọi người để chiếm một thị trường mới với một dịch vụ mới, hiệu quả hơn, chính xác hơn, an toàn hơn, và tất nhiên phải rẻ hơn. Chỉ có thế, họ đã chiếm thị trường tức thì. Tại nhiều quốc gia, những phản ứng khoa học và pháp lý để chống trả sự cạnh tranh do Uber gây nên vẫn chưa ai tìm ra, đó là trường hợp của nước Pháp cũng như nhiều nước Châu Âu. Và ngay tại đây, ta hãy ghi nhận một điều đáng ngạc nhiên: trong trường hợp của Uber, hàng chục tỷ đô-la đã được các ngân hàng hỗ trợ, cứ như họ không sợ rủi ro. Chỉ trong vài năm, Uber và Airbnb đã trở thành những doanh nghiệp có giá trị cao. Giới ngân hàng rất ưa thích những doanh nghiệp làm mới những nhu cầu kinh điển. Có lẽ họ cho rằng kiểu khởi nghiệp đó rất an toàn đối với những đồng xu họ cho vay.

Trường hợp thành công của Golden Egg tại Việt Nam

Công ty này do Jacques, một anh bạn người Pháp thành lập. Anh trước đây làm Tổng Giám Đốc của một trong những công ty thuộc tập đoàn mà tôi làm Chủ Tịch. Tôi biết rõ Jacques vì lúc nào anh cũng chia sẻ đường đi nước bước của anh sau khi rời tập đoàn.

Anh đã quyết định lập nghiệp tại Việt Nam với số tiền mà tập đoàn tặng anh lúc anh từ chức, đó là 300 ngàn Euro (gần 8 tỷ đồng). Lúc đó, anh đã xấp xỉ 50 tuổi.

Sau khi Jacques nghiên cứu kỹ thị trường và cầm chắc được một khách hàng tiềm năng, anh ấy mới khởi cuộc. Anh mướn mặt bằng tại ngoại ô với giá rẻ và mua máy móc, một số là máy đã sử dụng do các công ty giải thể bán lại. Nói vậy để bạn đọc thấy không có sự phung phí, vì anh Jacques đã có kinh nghiệm dầy dặn về quản lý.

Và ngay từ ban đầu, anh đã thành công. Sản phẩm có chất lượng, giá tốt, thêm vào đó, công ty của anh chỉ có một tại Việt Nam, không có sự cạnh tranh. Sản xuất ra bao nhiêu, đã có các khách hàng đặt mua sẵn bấy nhiêu.

Tuy nhiên, nhiều rủi ro sắp đánh anh tới tấp. Thứ nhất, chính khách hàng của anh giải thể, trong khi anh không làm sao kiếm được thêm khách hàng thứ hai trên thị trường, do sản phẩm của anh quá đặc trưng (và cũng vì vậy mà không bị cạnh tranh). Trong 2, 3 năm sau đó, công ty của anh chỉ bán được chút sản phẩm vừa đủ để tồn tại vất vưởng. May mắn cho anh, trong suốt thời gian đó cả thầu phụ lẫn nhân viên quý mến anh nên không ai bỏ anh giữa đường. Đúng lúc anh sắp đóng cửa thì có một khách hàng thứ hai từ Đài Loan tới đặt vấn đề mua sản phẩm, thậm chí họ còn đề nghị anh đầu tư thêm vào máy móc để nhân đôi số hàng hóa đầu ra.

Anh kể lại chuyện đó nghe thật bi thảm: “Anh Phan biết không, vợ chồng tôi chỉ còn một ổ bánh mì và một trái trứng để chia nhau ăn tối Chủ Nhật, định sáng hôm sau giải thể công ty. Nhưng đúng sáng Thứ Hai, công ty Đài Loan tới ký hợp đồng dài hạn và còn ứng trước tiền để chúng tôi thoải mái trả lương thợ cũng như mua ngay một số vật tư cần thiết”. Chuyện này xảy ra đầu năm 2016, vài tháng trước khi tôi viết những dòng này.

Nhìn lại bài học để rút tỉa kinh nghiệm, anh Jacques có những lời chia sẻ sau đây:

- “Thứ nhất, đừng quá chú trọng về tính độc quyền của sản phẩm. Đó là ưu điểm, nhưng cũng là khuyết điểm do sản phẩm quá đặc thù”.

- “Thứ hai, chớ bao giờ nghĩ là mình đủ vốn. Tôi nghiệm ra rằng khi khởi nghiệp, không bao giờ chỉ xuất vốn một lần. Lần đầu còn rẻ, những lần tăng vốn sau này tốn kém hơn nhiều, trên sức tưởng tượng. Người khởi nghiệp luôn luôn đánh giá sai, hơi lạc quan với những nhu cầu như quảng cáo, quà cáp, hành chính... Đến khi doanh nghiệp bắt đầu thành hình cũng là lúc doanh nghiệp có nhu cầu tăng vốn hoặc mượn tiền. Số đông công ty khởi nghiệp chết ở đúng thời điểm này. Thế rồi đến khi sản phẩm ra đời và sắp giao hàng thì tình hình tài chính của công ty lại có vấn đề. Đó là lúc phải bơm thêm chút vốn để trang trải mọi chi tiêu. Trong cuộc phiêu lưu, tôi đã phải xuất ra ba lần số vốn mà lúc ban đầu tôi tưởng sẽ đủ. Gấp ba lần, anh Phan ạ”.

- “Thứ ba, tôi không bao giờ thành công nếu không có sự trung thành của nhân viên và thầu phụ. Trong 9 tháng, tôi không có khả năng trả lương cho họ, vậy mà họ vẫn trung thành. Người Việt thật tuyệt vời. Nhưng cũng có lẽ họ thương tôi vì tôi thương họ. Giữa chúng tôi có một tình nghĩa đặc biệt. Tôi học được điều đó từ chính anh trong thời kỳ tôi làm cộng sự của anh, anh Phan ạ”.

- “Thứ tư, không nên đặt hết sự tin tưởng vào ngân hàng. Ngân hàng chỉ cho mượn tiền khi mình đang giàu có, tức khi mình đã thành công, nhưng thử hỏi rằng mượn tiền ngân hàng còn lợi ích gì khi đã thành công! Họ sẽ bỏ rơi mình khi mình sa cơ lỡ vận. ‘Người bạn ngân hàng’ là nhân vật đã cho tôi nếm mùi cay đắng nhiều nhất. Không những thế, các bạn của tôi đều có nhận xét tương tự. Nhiều người cho rằng họ hèn nhát. Nhưng kỳ thực, không thể trách ngân hàng được, vì ở địa vị của họ thì mình cũng làm thế. Vì đơn giản, các công ty khởi nghiệp luôn thiếu đủ thứ, nếu có triệu chứng gì cho thấy công ty này không đi xa hơn được nữa, ngân hàng chỉ còn hai lựa chọn: tiếp tục hỗ trợ công ty đang hụt hơi, đó là giả định lạc quan, hoặc bỏ rơi khách hàng vì nhận định công ty đang thoi thóp trước giờ lâm chung. Và đây mới là giả định thực tế”.

- “Thứ năm, khi khởi nghiệp, nên bỏ công nghiên cứu kỹ lưỡng những góc cạnh pháp lý. Pháp lý đối với những phép tắc, pháp lý với các đối tác, nhất là đối tác cùng đầu tư. Khi đầu tư với một người bạn thân, mình không thể ngờ được rằng chính cuộc đầu tư đó sẽ gây vấn đề sau này và biến tình bạn thành mối thù sau khi kinh qua một giai đoạn dài sống với nhau trong nghi hoặc. Một bộ pháp lý tốt mới giúp cho một công cuộc phiêu lưu vui vẻ dài lâu”.

Ở đây, tôi có một lưu ý cực kỳ quan trọng, bạn đọc nên chú ý. Khi hai người bạn thân cùng nhau khởi nghiệp thì việc họ “chia nhau 50%” là chuyện quá dĩ nhiên. Làm khác coi sao được! Vậy mà khi công việc bắt đầu thành hình thì thể thức 50/50 sẽ đưa hai người vào cõi chết, vì đơn giản, làm sao phân giải khi phải lấy một quyết định trong khi đang có mâu thuẫn? Ai sẽ là người “quyết”?

Nhưng chưa hết! Chuyện pháp lý còn tạo ra cái ải thứ hai phải vượt: đó là giấy tờ pháp lý rất sơ sài lúc ban đầu, thậm chí lơ mơ, bởi lẽ chuyện khởi nghiệp là giữa hai bạn thân tình. Chết người đấy, vì không ai nghĩ đến việc hợp thức hóa trên pháp lý công cuộc chung. Đến khi công ty thành công thì chuyện đã quá muộn: khó lòng phân giải khi hợp đồng quá mông lung trên một tài sản bắt đầu to lớn!

- “Và cuối cùng, bạn phải cố sống lạc quan. Những năm khởi nghiệp là một thời kỳ vô cùng tai hại đối với sức khỏe. Trong 5 năm đó, tôi đã ly dị hai người vợ. Đơn giản vì những phụ nữ từng yêu quý tôi, hỗ trợ cho tôi, chia sẻ hết với tôi, đến lúc nào đó cũng không chịu nổi áp lực của những rủi ro, khó khăn, thiếu thốn, bức xúc và tất cả sự hành hạ mà xã hội “tặng” chúng tôi. Những ai có ý định khởi nghiệp nên có sức khỏe tốt. Giống như một mẹ thỏ mới sinh đàn thỏ non giữa cánh đồng đầy hổ, báo và sói vậy. Sự trông nom doanh nghiệp sơ sinh phải cẩn mật, bởi nó sẽ làm cho người khởi xướng phải chịu ốm đau trong nhiều tháng”.

- “Nghĩ cho cùng, tôi cho rằng mình đã thành công, 60 phần trăm do may mắn, 30 phần trăm do kinh nghiệm quản lý sẵn có sau một cuộc đời nghề nghiệp khá sôi nổi. Và chỉ 10% do khả năng + nghiên cứu + cơ hội + vốn. Những bạn trẻ muốn khởi nghiệp mà có tài, vốn, sản phẩm, đồng đội thì mới chỉ có được trong tay phần nhỏ của những điều kiện cần thiết để thành công! Anh Phan ạ, có lúc tôi khao khát mong có người chống lưng cho mình lúc cần thiết, để tránh cho tôi những rủi ro, và nới tay cho tôi để tôi không cần cúi đầu xin xỏ lúc thấy thiếu hụt”.

Đau thương, nhưng Jacques đã thành công trong hoạn nạn. Khi tôi gặp lại anh, con người anh đã thay đổi. Trông anh gầy guộc hẳn sau những ngày sóng gió, nhưng đôi mắt của anh long lanh niềm hạnh phúc, hạnh phúc do sự thành công từ tay trắng. Anh Jacques, cũng như Bill Gates và Steve Jobs, do khiêm tốn, sẽ không bao giờ chia sẻ cho chúng ta những nỗi thống khổ khi các anh đang vất vưởng với ước mơ khởi nghiệp. Chỉ nhìn các anh khiêm tốn như

thế nào thì ai cũng đoán được các anh đã nếm mùi như thế nào, qua sự khởi nghiệp mà chính các anh đã chọn. Nếu ai kể lại rằng những ông này đã thành công một cách thần kỳ thì thành thực mà nói, đó chỉ là chuyện hoang đường!

Một người phụ nữ can đảm nhưng thiếu sự hỗ trợ

Một người bạn thân khác của tôi đã khởi nghiệp trong một tình huống vô cùng bi đát trên mặt cá nhân. Bà Odile nay là chủ một doanh nghiệp nhỏ chuyên về bán và bảo quản dụng cụ chơi golf. Cách đây mười năm, lúc bà đang trạc tuổi năm mươi, chồng bà bị ốm nặng và từ đó nằm liệt giường. Trước đó, bà chưa bao giờ đi làm vì chồng là một bác sĩ, đời sống gia đình sung túc, và vì thế bà có thú chơi golf với các bạn để giải trí. Từ lúc chồng bị liệt, bà phải cáng đáng đời sống gia đình, và với tài sản nhỏ có sẵn, bà đã mở một tiệm sửa gậy đánh golf. Bà không mướn thợ mà tự tay làm lấy. Vốn dĩ hồi thiếu nữ được cha dạy nghề mộc, làm ghế làm bàn, bà biết mình khéo tay nên không ngần ngại chọn nghề chân tay để mưu sinh. Bà mướn một mặt bằng nhỏ, mua vài dụng cụ đã qua sử dụng rồi học nghề trên sách. Mỗi tháng bà chỉ kiếm đủ sống tối thiểu. Đến đây thì chưa có chuyện gì đáng kể về mặt khởi nghiệp.

Một hôm, một bạn thân đề xuất với bà là họ sẽ cấp thêm vốn để tiệm khuếch trương. Bà vui vẻ nhận lời, vì cho rằng nhờ có thêm vốn, tiệm sẽ khang trang, có thêm khách hàng và thu nhập, lại có thêm đối tác chiến lược. Bà có ngờ đâu là công ty nhỏ của mình nay đã có hai cổ đông, nhưng không có hợp đồng do tình thân cố hữu. Từ đó, việc quản lý tiệm trở nên phức tạp. Hai người bạn thân cùng làm việc vui vẻ được vài tháng, sau đó chuyển từ bức xúc sang khó chịu, rồi nghi hoặc lẫn nhau. Họ cãi nhau trên những điều khoản của một hợp đồng ảo chưa bao giờ viết ra, mỗi người một ý, mỗi người một chiến lược. Và cuối cùng, họ phải chia tay, bà Odile chịu phần thiệt vì bà là người đòi chia tay.

Ngày hôm nay, sau nhiều năm cố gắng để cứu vãn tình thế, tiệm của bà Odile đông khách trở lại. Bà sở hữu 100% công ty và doanh thu cao gấp ba lần khi xưa. Bà Odile chia sẻ với tôi:

- “Mấu chốt trong một cuộc khởi nghiệp nhỏ là mình chủ quan, mình tưởng việc kinh doanh đơn giản, lại giữa hai bạn thân. Thực ra, cho dù công ty chỉ thu nhập ba xu thì vẫn cần một hợp đồng đầy đủ, chi tiết giữa các cổ đông. Bằng không, mọi chuyện khó chịu có thể xảy ra. Hợp đồng là luật chơi, là nơi viết triết lý công ty, là nơi định nghĩa chiến lược và sứ mệnh. Cho dù nhỏ đến đâu, hễ có sự hùn vốn là có những điều khoản quy định việc chia lợi tức và nghĩa vụ. Tôi và bạn thân đã quá tin tưởng vào tình bạn lâu năm nên bỏ qua việc này”.

- “Lỗi lầm là sự lẫn lộn giữa tình bạn và kinh doanh. Nào kinh doanh có kém đâu, vì kết quả tốt mà. Nhưng mỗi người một ý, mỗi người một tầm nhìn, mỗi người một hoài bão nên sự thống nhất là rất khó. Xin nói ngay rằng cả hai đối tác đều là người đạo đức, tin tưởng vào việc làm của mình, thành thật với đối tác kia, chân chính với lý luận. Tuy nhiên chuyện phải xảy ra tất nhiên vẫn xảy ra!”.

- “Chúng tôi còn mắc thêm một lỗi lầm nữa là đã lựa chọn hình thể 50/50. Hai cổ đông có quyền hạn như nhau. Đó là cái chết. Không chuyện gì có thể phân giải được giữa hai chúng tôi. Nhưng thử hỏi, giữa hai bạn thân thì làm sao có mô hình nào khác 50/50? Cuối cùng, từ bạn bè, chúng tôi nay đã không nhìn được nhau nữa. Thế là cả hai chúng tôi, mỗi người đều mất một bạn quý”.

- “Và bài học cuối cùng là rút cục, tôi vẫn làm chủ một mình. Nay tôi đã mướn thêm thợ, thêm nhân viên bán hàng, nhưng những người này là nhân viên thuần túy, không có chân trong vốn. Tôi sẽ không bao giờ cho ai vào chia vốn với mình nữa, nhưng hậu quả là vì thiếu vốn mà công ty của tôi sẽ không bao giờ có đủ điều kiện để tăng trưởng nhanh. Đó là giá tôi phải trả để giữ trong tay toàn quyền định đoạt”.

* * *

Những điều kiện để khởi nghiệp thành công

Sản phẩm

Rất nhiều người nhầm lẫn về câu chuyện liên quan đến sản phẩm. Sâu trong tâm khảm, họ nghĩ họ phải chế ra một cái gì mới trong thế giới ngày nay để khởi nghiệp. Ví dụ như chiếc iPhone. Nghĩ vậy thì đúng rồi, nhưng thử hỏi cả thế kỷ XX có được bao nhiêu sản phẩm đột phá như chiếc iPhone?

Với Uber, Airbnb, Facebook, tất cả những cuộc khởi nghiệp đó đều dựa trên những nhu cầu cũ kỹ như trái đất! Facebook chẳng hạn, khởi đầu chỉ là trang web giúp một nhóm bạn bè cùng lớp tại một trường đại học bên Mỹ có phương tiện truyền thông thường trực với nhau và chia sẻ những cảm nhận về đời sống. Vào lúc khai sinh, chỉ có vài chục sinh viên sử dụng là cùng. Nhu cầu liên lạc mật thiết giữa bạn bè có lẽ cũng cũ kỹ như quả địa cầu! Chỉ có một yếu tố mới trong Facebook là ứng dụng này cho phép chia sẻ những cảm nhận qua thời gian thực, nhờ công nghệ 3G lủng lẳng trên không!

Thế giới tăng trưởng không ngừng. Một trong những yếu tố tăng trưởng nhanh nhất là dân số (nhất là nước Việt chúng ta). Điều này có nghĩa tất cả những nhu cầu dính liền với dân số sẽ cùng tăng trưởng. Nếu bạn có ý định sản xuất tăm xỉa răng, hoặc những cây bút để viết, hoặc những cái chổi để quét thì khả năng bạn thành công rất cao! Không cần những sản phẩm ma quái ghê gớm gì cả. Chỉ đơn giản tăng trưởng theo dân số (và làm mới cái cũ)!

Điều thứ hai là những nhu cầu cơ bản của con người không thay đổi. Nhu cầu ăn uống chẳng hạn, rồi truyền thông, giải trí, tất cả những thứ gọi nôm na là “ăn chơi”...! Chỉ có các sản phẩm phải thay đổi để thỏa mãn những nhu cầu đó. Vậy nên chúng ta có thể suy ra rằng những sản phẩm mới vẫn là từ nhu cầu kinh điển mà ra, nhưng được đổi mới qua việc dùng công nghệ mới, vật liệu mới, hình thù mới, màu sắc mới, mùi vị mới...

Nếu bạn muốn thành công dễ dàng, hãy đơn giản tìm một phố ẩm thực và mở thêm một tiệm ăn; tìm một phố giải trí và mở thêm một quán giải trí... Cứ copy đúng như các tiệm đang chạy tốt bên cạnh thì bạn sẽ không bao giờ sai lầm. Bạn chỉ cần làm mới một mô hình cũ đã thành công do dân số gia tăng.

Một trong những hướng đi khác có nhiều khả năng thành công là thay thế những dịch vụ vật chất bằng những dịch vụ điện tử vô cùng hiệu năng. Việc tăng năng suất và tốc độ hẳn là một nhu cầu sẽ hiện thực mãi mãi! Ngày nay bạn có thể mua vé máy bay, mua vé tàu hoặc bất cứ thứ gì trên mạng. Internet đã giúp bạn không cần di chuyển tới hãng máy bay để mua vé. Thậm chí nếu ngại cả việc đi du lịch thì bạn cũng có thể du lịch ảo trên mạng, không cần ra khỏi nhà. Ngày nay, có rất nhiều dịch vụ vẫn còn tồn tại dưới hình thức vật chất, kém hiệu quả và có thể thay thế được bằng dịch vụ điện tử. Lĩnh vực y khoa, y tế, giáo dục, phân phối hàng hóa trong nước còn rất nhiều khoảng trống chưa có mấy ai khai thác. Nhưng nếu chọn hướng đi này thì bạn phải nhớ là “thằng Google” tham lam lắm! To như thế rồi nhưng “nó” không bỏ qua bất cứ cơ hội lớn nhỏ nào để đem dịch vụ tới cho người tiêu dùng. Nói ngắn gọn, bạn sẽ tự mình chọn lộ trình cạnh tranh với một địch thủ đáng sợ, dù to xác mà vẫn sinh hoạt như một công ty khởi nghiệp nhỏ với bộ óc sáng tạo phong phú được những phương tiện khổng lồ hỗ trợ. Và nếu bạn có thắng gã khổng lồ Google chăng nữa, nó sẽ tìm phương án mua lại công ty của bạn. Phải chăng đây chính là điều bạn muốn?

Khuynh hướng mới duy nhất mà tôi điểm được là các vấn đề liên quan đến an ninh công cộng. Thời đại hiện nay ngày càng kém an toàn. An ninh của người cao tuổi, an ninh của trẻ em, an toàn giao thông, an ninh chỗ ở, an toàn thực phẩm... Tôi cho rằng nếu có nhóm nào mang sản phẩm đột phá để giúp tăng tính an toàn cho những hạng mục vừa kể trên thì sự thành công sẽ tới rất nhanh.

Đồng đội cùng xuất vốn và làm việc nhóm

Ngày nay, có lẽ không còn việc gì phức tạp có thể thực hiện được một mình mà vẫn giữ được tính cạnh tranh. Làm việc nhóm là chìa khóa của những công cuộc mang tính hiệu quả cao. Do đó, việc khởi nghiệp cũng là nơi mà những phương pháp làm việc nhóm có thể được áp dụng.

Thế nhưng khi làm việc nhóm cũng có những nguyên tắc phải ghi nhớ. Khi bạn khởi nghiệp cùng bạn thân làm đối tác, rất nhiều khó khăn sẽ trồi lên theo thời gian. Cảm nhận của mỗi đối tác về đồng tiền, về rủi ro, tính tình của đồng đội sẽ khác. Những phản ứng khi cần sự nhẫn nại, cần mẫn, hy sinh cũng sẽ khác.

Thêm vào đó, tự ái sẵn có ở tuổi đôi hay ba mươi khó lòng giúp bạn tránh những cuộc bàn cãi sôi nổi, thậm chí những cuộc đấu đá nội bộ, nhất là khi trong cuộc đầu tư có nhiều đồng đội cho rằng sự đóng góp của họ không được đánh giá đúng một cách khách quan. Nói là khách quan chứ ai cũng hiểu là chủ quan!

Rồi đến khi công cuộc khởi nghiệp thành công, một số đồng đội sẽ xót xa chột dạ khi thuở đầu họ đã vội vàng nhận số cổ phiếu nhỏ hơn các bạn đồng hành để đánh đổi lấy sớm đồng lương cao hơn chúng bạn. Ai chẳng biết rằng nhận thù lao trước là ăn chắc! Nhưng nay cổ phiếu đáng giá hàng trăm hàng ngàn đô-la, thậm chí hàng triệu, và tình huống để xử lý vô cùng phức tạp nếu chẳng may có ai đòi hỏi một sự điều chỉnh vô lý vì thấy mình ít cổ phiếu hơn đồng đội.

Trong khởi nghiệp, điều nghiệt ngã là lúc công ty nhỏ bé mới ra đời thì ai cũng cần nhau và sẵn sàng chấp nhận nhiều điều thiệt thòi để nhường chỗ cho bạn đồng hành. Nhưng nếu “chẳng may”công ty bùng phát thì những vấn đề nan giải cũng bùng nổ theo. Thường thường vào đúng lúc đó sẽ có những cuộc chia tay đầy oán hận. Thật đáng tiếc nếu đến khi thành công những người đồng cam cộng khổ ban đầu lại không có nhau. Trường hợp hoàn hảo chỉ xảy ra khi những người đồng đội không quan tâm đến tiền, đây tất nhiên là trường hợp hiếm có. Nhưng ngược lại, nếu không mê tiền thì thử hỏi ai lại mất công khởi nghiệp làm gì? Bạn thử tưởng tượng xem, chỉ 1% của công ty Apple cũng đáng giá xấp xỉ 7 tỷ đô-la rồi. Tiếc thay, lúc ban đầu bạn đã dại dột trót chịu cổ phần là 20% thay vì 30%! Thế là bạn đã bỏ rơi 10%, một con số quá nhỏ khi khởi nghiệp, nhưng là con số to khủng khi thành công đã tới.

Nhu cầu vốn

Tất cả những ai đã thực sự đi qua cơn lốc khởi nghiệp đều sẽ xác nhận là nhu cầu vốn sẽ lớn gấp 3, gấp 4 lần dự tính ban đầu. Tuy nhiên, nguồn vốn phải bổ sung chỉ xuất hiện sau một thời gian hoạt động. Đến đúng lúc gay go nhất, sôi bỏng nhất thì “chủ nhân tương lai của công ty khởi nghiệp” sẽ phải tất tưởi chạy tìm thêm vốn. Xác xuất tìm ra thì rất thấp nếu họ chọn lựa giải pháp đi mượn, vì đơn giản, số tiền mượn từ ngày đầu đã cao ngất ngưởng, sẽ không còn có ai chịu cho mượn thêm. Ngược lại, họ sẽ rất dễ thành công tìm ra thêm vốn nếu họ chịu những điều kiện của những tay tài phiệt đang tiến gần tới họ. Những tay tài phiệt này (venture capitalist – nhà đầu tư mạo hiểm) sẽ sẵn sàng giúp cho việc tăng vốn, nhưng sẽ không bao giờ chấp thuận cho mượn tiền mà chỉ có một chiến lược là đột nhập vào công ty khởi nghiệp, thậm chí lấy đa số cổ phiếu. Họ sẽ áp đảo công ty non nớt vì biết là nếu không có họ thì công ty sẽ khó lòng tồn tại. Đúng lúc đó, tiềm năng thực sự của công ty khởi nghiệp đã hiển hiện hơn thuở ban đầu rồi, rủi ro đã giảm, thậm chí đã rõ ràng để có thể xử lý. Cuộc thương thuyết thật quá chênh lệch, một bên là người sáng tạo ra sản phẩm khởi nghiệp không còn một xu dính túi, bên kia là một loại chó sói đói sẵn sàng ăn thịt non. Mất máu đào chính là lúc này! Để tránh tình huống này xảy ra, người khởi nghiệp luôn luôn phải có ngay từ lúc ban đầu một chiến lược tăng vốn. Nếu đợi đến lúc cần tiền rồi mới phản ứng thì quá muộn. Chiến lược tốt nhất là công ty khởi nghiệp gây được doanh thu sớm, cho dù nhỏ. Chính doanh thu những tháng đầu sẽ giảm nhẹ vấn đề tăng vốn sau này.

Có một thể thức khác khá “duyên dáng” cho việc tài trợ khởi nghiệp không thể không nhắc tới: crowdfunding (tạm dịch là gây quỹ quần chúng hay quỹ cộng đồng), có nghĩa là dự án khởi nghiệp nhận được sự đóng góp vốn từ mọi giới quần chúng, qua trung gian của một cơ quan kiểm chứng. Cơ quan này sẽ có thẩm quyền xác nhận sự đóng góp và số tiền đóng góp, thậm chí có khả năng, nếu muốn, phát cổ phiếu theo số vốn đóng góp. Thật ra, khái niệm crowdfunding không có gì mới mẻ. Quyên tiền cho quỹ từ thiện là gì nếu không phải là crowdfunding? Dân chúng góp tiền để tài trợ cho một nhóm người thực hiện một việc nào đó là crowdfunding. Hình thức này dễ thành công với những công cuộc mà quần chúng cho là có lợi ích xã hội, có sự thu hút hoặc quan tâm nào đó của quần chúng. Ngày nay, sức mạnh truyền thông của các mạng xã hội có khả năng mang lại cho một dự án nào đó sự quan tâm của số đông, và tất nhiên không cấm việc khởi nghiệp có thể nhận được sự hỗ trợ của crowdfunding. Rất tiếc thị trường Việt Nam chưa cho phép tổ chức hình thức này một cách bài bản – cứ xem xét những cuộc huy động tiền từ thiện cho nạn lụt hay “cá chết” vừa qua trong năm 2016 thì thấy rằng chuyện crowdfunding còn cần thêm sự hỗ trợ mạnh mẽ hơn của chính phủ để có khả năng thành công.

Tất cả những điều vừa đề cập đều chứng tỏ rằng ngay từ đầu, việc ước lượng vốn cần thiết rất khó, nhất là đối với những người ít kinh nghiệm. Thành thử đi đến giữa đường rồi họ mới bị đặt vào thế khó khăn khi phải thương thảo với các quỹ đầu tư mạo hiểm. Điểm an ủi duy nhất là khi các quỹ này chú ý đến họ thì khả năng khởi nghiệp đi tới thành công có lẽ đã cao, bởi loài cá sấu chỉ đuổi theo miếng mồi ngon.

Môi trường kinh doanh và pháp lý

Ít khi nào tôi được đọc những bình luận đầy đủ, những phân tích sâu sắc về môi trường kinh doanh trên nước sở tại trước khi khởi nghiệp, trong khi đó những đặc thù của môi trường thực sự đóng một vai trò quan trọng. Nếu lấy Cộng hòa Pháp làm ví dụ, thì hiển nhiên ai ai cũng đều nhận định là khó lòng mở một start-up thành công tại nước này, bởi lẽ thủ tục hành chính quá nặng nề, hành lang pháp lý rất lắc léo, chi phí phải bỏ ra trước khi công ty thành hình rất cao. Đã thế, tại Pháp, công đoàn lao động và các nhân viên đều xem chủ doanh nghiệp là kẻ thù số một. Hễ có vấn đề gì ra tòa xét xử thì chủ doanh nghiệp gần như cầm chắc phần thua vì các thẩm phán và quan tòa rất thiên vị những nhân viên được xem là kẻ yếu thế. Thậm chí số đông thẩm phán bên Pháp được gọi là “quan tòa đỏ”, màu biểu tượng cho phe tả, chuyên bênh vực kẻ yếu; trong khi dưới con mắt họ, ông chủ tư bản chỉ có thể là những kẻ bóc lột lao động. Tóm lại, bạn chưa kịp dựng công ty của mình thì môi trường kinh doanh đã bày sẵn cho bạn một trò chơi trong đó mọi đối tác là kẻ thù, và chính trọng tài cũng thiên vị phía bên kia một cách có hệ thống.

Ngược lại tại Hoa Kỳ thì các start-up có cơ hội nở rộ như hoa mùa xuân. Ở đây, truyền thống làm giàu đã có sẵn trong ADN, đến 90% dân số Hoa Kỳ đều mơ làm giàu và tích cực làm giàu. Tất cả các đạo luật hành chính, thuế vụ đều triệt để nêu cao chủ nghĩa tư bản. Người giàu là người đã thành công, người thành công bắt buộc phải giàu. Trong xã hội đó không bao giờ có một sự hiểu lầm về việc làm giàu. Ai cũng có cơ hội làm giàu. Và khi có ý muốn làm giàu, ai cũng được giúp đỡ, hỗ trợ, vì toàn thể quốc gia này tin tưởng rằng khi cá nhân làm giàu thì đất nước cũng giàu theo. Chẳng trách, mở start-up bên Hoa Kỳ quá dễ. Tuy nhiên, chính vì quá dễ, chính vì truyền thống là mọi người đổ xô vào làm giàu nên mới khiến môi trường cạnh tranh vô cùng gay gắt.

Tôi xin đưa một ví dụ khác để minh họa tầm quan trọng của môi trường làm việc, dù đây không phải là một start-up theo đúng ý nghĩa của nó. Cách đây 20 năm, vào năm 1997, tập đoàn Suez của tôi có ý định xây một nhà máy lọc nước tại Thủ Đức, thành phố Hồ Chí Minh. Sau 5 năm thương thảo, cuối cùng chúng tôi đã ký hợp đồng với phía Việt Nam. Ngân hàng Phát triển Á Châu (Asian Development Bank) sẵn sàng giải ngân để việc xây dựng nhà máy có thể bắt đầu. Bên nội bộ công ty Suez, Chủ Tịch mời Hội Đồng Quản Trị họp để xem lại lần chót hợp đồng trước khi bật đèn xanh cho phép khởi công. Nào ngờ trong buổi họp đó công ty đã chỉ ra những khó khăn mà mình phải đối đầu hàng ngày trong quá trình thi công. Rút cục Hội Đồng Quản Trị của Suez quyết định rút lui, bỏ hợp đồng, vì cho rằng đã ký hợp đồng rồi mà rủi ro để thực thi vẫn nguyên còn đó, những khó khăn thủ tục vẫn còn đó, thì thế nào vào thời kỳ thi công những khúc mắc sẽ vẫn trỗi dậy mỗi ngày. Rõ ràng tập đoàn Suez nhận thấy rằng đến lúc sắp thi công mà họ vẫn chưa hiểu hết môi trường làm việc tại Việt Nam, nên họ hoảng sợ và việc quyết định chấm dứt. Quyết định của Suez rất dễ hiểu: khi môi trường không phù hợp thì xác xuất thất bại rất cao.

Mô hình kinh doanh

Tôi lại lấy vài ví dụ liên quan đến hai nước Pháp và Hoa Kỳ để minh họa sự cần thiết của một mô hình kinh doanh đơn giản.

Tại Pháp, người ta đã chế ra dịch vụ Minitel hai chục năm trước khi Google ra đời. Ai cần bất cứ thông tin gì thì cứ vào Minitel để tham khảo. Tôi không muốn so sánh chất lượng của hai dịch vụ Minitel và Google vì khi Minitel xuất hiện thì mạng Internet chưa ra đời, và laptop hoặc máy tính để bàn cũng chưa ra đời nốt. Minitel là một sự phối hợp giữa máy điện thoại bàn và một màn hình tivi.

Điều đáng chú ý là mỗi khi vào Minitel để mua một dịch vụ thì bạn phải trả ngay lệ phí qua hệ thống điện thoại. Đây là một góc cạnh khá đặc trưng bên Pháp, ai dùng thì trả tiền trực tiếp cho dịch vụ. Mô hình của Pháp khác hẳn với mô hình kinh doanh tại Hoa Kỳ, nơi hầu hết các dịch vụ trên mạng Internet đều miễn phí. Và nếu khi nào có dịch vụ phải trả phí thì những thủ tục để thanh toán lệ phí đều đơn giản và an toàn.

Theo tôi, một trong những lý do Google và mọi dịch vụ Internet khác thành công và nhanh chóng tỏa ra đại chúng là do tính miễn phí của chúng, và khi có phí thì việc thanh toán rất đơn giản. Hệ thống quảng cáo toàn cầu đóng một vai trò thực sự quan trọng khi chính quảng cáo đã trang trải hết chi phí của mọi dịch vụ trên Internet.

Thử tưởng tượng xem nếu Minitel của Pháp cũng miễn phí, thì có lẽ số mệnh của nó đã khác hẳn.

Đây là một góc cạnh các start-up nên chú ý. Vào thời kỳ mà ở Việt Nam thẻ tín dụng chưa nhiều và cách sử dụng thẻ cũng chưa an toàn cho mấy, tất nhiên dịch vụ trên Internet sẽ khó lòng phát triển mạnh. Còn ý niệm dịch vụ miễn phí ở Việt Nam thì có lẽ còn là chuyện hoang đường. Rào cản là đây, khó khăn cũng là đây.

Cũng vì lý do đó mà các start-up Việt Nam có thêm một vấn đề để giải quyết. Một việc có thể làm là nghiên cứu thêm những phương án cộng tác trực tiếp với các start-up bên Hoa Kỳ. Ngày nay, trong bối cảnh toàn cầu hóa, chuyện đó hoàn toàn khả thi. Cả triệu công ty và tư nhân trên toàn thế giới vẫn đang tích cực viết phần mềm cho các ứng dụng của Apple, hoặc khai thác những cơ hội trên YouTube mà không cần phải sang Mỹ bàn bạc.

Còn nếu bạn nào mở start-up để bán cà phê, áo quần, giầy dép thì do công việc đơn giản hơn, rủi ro sẽ nhỏ hơn nhiều, vốn cần ít hơn, hành lang pháp lý cũng ít mối bận tâm hơn. Nhưng ngược lại, tiềm năng phát triển “vỡ bờ” sẽ rất hiếm, nếu không muốn nói là chẳng có. Hãy quên đi viễn cảnh triệu đô hay tỷ đô!

Chiến lược kinh doanh

Hầu hết các công ty khởi nghiệp sau này trở thành những tập đoàn vĩ đại đều bắt đầu bằng những ý tưởng đơn giản. Đơn giản nhưng có ảnh hưởng rất lớn đến thị trường người tiêu dùng.

Họ có lớn được hay không là do chiến lược vốn và giải ngân phù hợp hay không với mỗi bước tiến của công ty. Chiến lược kinh doanh của một công ty khởi nghiệp không được hiểu theo nghĩa cổ điển, như trường hợp của một công ty đã có mặt nhiều năm trên thị trường. Ở đây, điểm thiết yếu là dòng vốn và dòng đầu tư cần thiết cho sự phát triển phải đi theo nhau một cách gắn bó, tích hợp và nhịp nhàng. Và nếu có lúc cần mời thêm đối tác, nhất là các quỹ đầu tư, thì chiến lược kinh doanh phải được lèo lái chặt chẽ.

Chiến lược kinh doanh luôn luôn phải cố tạo ra được càng sớm càng tốt doanh thu, để rồi doanh thu sẽ giúp tiết kiệm vốn; và những kết quả luôn phải vượt chỉ tiêu để giúp công ty có được một cuộc thương thuyết với ngân hàng thật mỹ mãn. Nói tóm lại, khởi nghiệp thành công cũng chính là nghệ thuật dùng vốn ít nhất có thể, và tiếp theo là nghệ thuật thuyết phục mọi đối tác, nhất là đối tác tài chính, rằng công ty đang trên một lộ trình tích cực và an lạc.

Hợp thời và may mắn

Ở trên, tôi đã nhấn mạnh một điểm quan trọng rằng khởi nghiệp là giải quyết những nhu cầu kinh điển của con người bằng những sản phẩm hay dịch vụ được làm mới, dùng những công nghệ mới và những vật liệu mới.

Uber đã thành công vì hợp thời, một phần vì dịch vụ taxi cũ không còn phù hợp hoàn toàn với đời sống hiện đại. Nhưng tính hợp thời của Uber cũng là do mạng 3G đã kịp thời phủ khắp các đô thị. Không có mạng 3G thì không có Uber. Nó hợp thời cũng là do cả thế giới nay đã có sẵn dịch vụ bản đồ điện tử ngay trên smartphone. Cách đây không lâu, Google Map và GPS phải rất khó nhọc để thiết lập bản đồ các đô thị, các nước. Ngày nay, Uber đã có sẵn dịch vụ bản đồ chi tiết của bất cứ nơi nào trên thế giới để dùng. Thật tuyệt vời! Hợp thời là thế, “thiên thời, địa lợi, nhân hòa” là

thế. Uber đã tiền phong trong việc phối hợp dịch vụ 3G với dịch vụ bản đồ và đã chế ra một hệ thống phần mềm có khả năng đổi mới hoàn toàn dịch vụ “taxi truyền thống”.

Các ví dụ “hợp thời, hợp cảnh, hợp lý” thì vô số. Facebook là gì nếu không phải là sự phối hợp dịch vụ 3G với nhu cầu đối thoại và hiếu kỳ thường trực giữa người với người. Dịch vụ Facebook phải cho phép người tiêu dùng trò chuyện với nhau qua thời gian thực. Từ nay, bất cứ biến cố gì trên thế giới sẽ nhận được trực tiếp những phản ứng cảm xúc tức khắc của hàng triệu thành viên trên Facebook. Ông Mark chế ra cái phần mềm tuyệt diệu, nhưng nếu không có các dịch vụ phụ thuộc như 3G hay 4G, thì tính thời gian thực cũng sẽ không có, lúc đó ông Mark cũng đành chịu thua.

Những người ước mơ khởi nghiệp nên biến thời gian thành đồng lõa của mình bằng cách săn và tìm hiểu những công nghệ mới, những dịch vụ mới, những vật liệu mới để rút cục thỏa mãn những nhu cầu kinh điển cũ kỹ của đại chúng. Dân chúng toàn cầu từ một triệu năm nay đều chỉ muốn ăn no và ngon, ngủ kỹ, yêu nồng nàn và gìn giữ được sức khỏe nhẹ nhõm tươi vui. Hiểu vậy là luôn luôn hợp thời trang, hợp ý người, mọi nơi, mọi lúc.

Các vĩ nhân như Bill Gates hay Steve Jobs còn khuyên những ứng cử viên có ý muốn khởi nghiệp rằng đừng nghĩ đến việc làm giàu vội. Mặc kệ tiền của có vào hay không! Hãy thành công trong việc tạo giá trị mới và thỏa mãn nhu cầu của đại chúng đã, rồi đồng tiền đương nhiên sẽ vào. Nhiều ít không quan trọng, hạnh phúc trong sự cảm nhận rằng mình đã giúp xây dựng một thế giới hiện đại hơn mới là chủ đề. Nói thì dễ, nghe thì bùi tai. Có lẽ những vĩ nhân này muốn hướng dẫn trí óc chúng ta hãy tập trung vào lợi ích xã hội khi chúng ta muốn thực hiện bất cứ điều gì. Tôi tin rằng những lời khuyên đó rất đúng, nhưng bên cạnh họ, cũng có rất nhiều doanh nhân thành công vì chỉ nghĩ đến tiền.

Tôi không đủ óc tinh tế để phân giải đâu là thực tế, đâu là huyền thoại. Nhưng bạn đọc ơi, nếu đang mơ tới việc khởi nghiệp thành công, giấc mơ của bạn thật rất chính đáng. Tôi xin chúc bạn gặp vận may, vì cuối cùng phải thật may mắn mới gặp “thiên thời, địa lợi và nhân hòa”. Và ngay sau đó tôi xin chúc bạn tập làm quen với mùi máu đào của bản thân, vì trong việc khởi nghiệp sẽ có rất nhiều lúc bạn cảm thấy máu đào của chính mình tuôn rỉ. Vào đúng lúc đó, không bác sĩ hoặc liều thuốc nào có khả năng cứu cấp, chỉ có ông Thần May Mắn mới thay đổi được cuộc diện. Khởi nghiệp, hơn bất cứ việc gì khác trong đời, sẽ cần tới ông thần này. Tất cả những người bạn của tôi đã khởi nghiệp đều nói với tôi như vậy.

Phụ nữ hơn hẳn nam giới trong khởi nghiệp

(Bài viết của G.S. Phan Văn Trường trên báo Phụ Nữ, tháng 2/2017 –

http://phunuonline.com.vn/thoi-su/phap-luat/giao-su-phan-van-truong-phu-nu- hon-han-nam-gioi-trong-khoi-nghiep-93704/)

Nhiều lúc tôi vẫn tự hỏi: việc khởi nghiệp thích hợp với phụ nữ hay nam giới hơn? Khả năng thành công liệu có khác biệt theo giới tính không?

Tôi từng có cơ hội cộng tác với nhiều chính khách và chuyên viên cả nam lẫn nữ và xin thú thật, những nhân vật gây ấn tượng nhiều nhất cho tôi phần lớn là phái nữ.

Trong nhiều bài tham luận, tôi từng đề cập đến những điều kiện và đức tính mà việc khởi nghiệp đòi hỏi, cụ thể:

Thứ nhất là am hiểu thị trường. Nếu muốn kinh doanh thì phải hiểu biết sâu sắc thị trường. Về vấn đề này, phụ nữ “ăn đứt” nam giới. Phụ nữ quan tâm đến chi tiết nhiều hơn nam giới, theo dõi kỹ hơn nam giới những biến đổi về gu của người tiêu dùng. Nam giới hời hợt hơn và vì thế, khó mà ganh đua với nữ giới về mặt này. Am hiểu thị trường là điều kiện đầu tiên để có thể khởi nghiệp thành công.

Thứ nhì là phụ nữ thực tế hơn nam giới. Họ luôn làm thử mọi việc trong khuôn viên nhỏ trước khi ra biển lớn; trong khi nam giới thường chủ quan, ngộ nhận nhu cầu cá nhân là nhu cầu của đại chúng. Chúng ta dễ tưởng mình thích hút thuốc thì ai cũng thích hút; mình thích ăn ngọt là ai cũng thích ăn ngọt... Như vậy, nam giới thua cả về cá tính thực tiễn so với nữ giới. Mà khởi nghiệp là phải thực tiễn.

Thứ ba, phụ nữ cảm nhận rõ hơn nam giới về giá trị của đồng vốn. Với họ, một đồng là một đồng. Nam giới không chi tiết như thế. Khi vay tiền để đầu tư, các ngân hàng thường tin tưởng vào tài sử dụng đồng vốn của nữ doanh nhân hơn là nam doanh nhân. Nam giới có thể tiêu một hai chục triệu cho một cuộc nhậu, nhưng phụ nữ thì không. Biết sử dụng vốn là kim chỉ nam của việc khởi nghiệp.

Thứ tư, phụ nữ luôn theo dõi dự án khởi nghiệp của họ sát hơn nam giới, luôn có tinh thần trách nhiệm trong quá trình thực hiện. Họ sẽ bám vào từng chi tiết, thảo luận về cách điều chỉnh khi cần và sẽ nhanh chóng điều chỉnh khi cảm nhận được mình đang sai đường. Cho dù chuyện khởi nghiệp quan trọng đến mấy thì nam giới vẫn xếp sau những thứ ưu tiên như một cuộc nhậu sau một buổi họp vui vẻ với bạn bè. Sống như thế tuy “đúng phong cách”, nhưng lại không đúng khi đã lao vào việc khởi nghiệp.

Thứ năm là cái tư duy đơn giản hóa sản phẩm mà phụ nữ nào cũng có sẵn trong máu. Nam giới thích cầu kỳ hơn. Cần phải nhìn nhận, cầu kỳ hóa là lộ trình dễ dẫn tới ngõ cụt. Trái lại, đơn giản hóa dễ đưa tới những sáng tạo, những quyết sách hay.

Thứ sáu, sự nhẫn nại là điều kiện tiên quyết để thành công. Mà chữ nhẫn thì khó có phụ nữ nước nào sánh bằng phụ nữ Việt.

Thứ bảy là tính quyết liệt. Nam giới thật sự có quyết liệt hơn phụ nữ không? Nam giới không thể thức đêm thức hôm để làm xong việc như phụ nữ thường làm; thậm chí mỗi tuần, mỗi ngày đều phải thức. Khởi nghiệp thì dứt khoát phải quyết liệt.

Thứ tám, cách sử dụng lợi nhuận khi việc khởi nghiệp bắt đầu đem lại thu nhập. Nam giới sẽ hào hứng mời bạn bè nhậu nhẹt ngay sau khi công ty khởi nghiệp chỉ vừa thu lợi vài đồng bạc còm. Nhưng phụ nữ thì khác. Họ sẽ đầu tư ngay đồng lợi nhuận đầu tiên. Có thế thì công ty khởi nghiệp mới “chóng lớn” chứ. Họ nuôi doanh nghiệp của họ như cho con bú. Có người đàn ông nào biết làm việc đó không?

Thứ chín, nam giới hay mơ màng. Thậm chí sản phẩm còn chưa kịp bán trên thị trường nội địa là đã mơ đến quốc tế hóa. Phụ nữ đi đến đâu ăn chắc đến đó. Khởi nghiệp là phải thế.

Và cuối cùng là nam giới dễ nản lòng, bỏ cuộc hơn phụ nữ. Đây là điều tối kỵ trong khởi nghiệp. Khởi nghiệp hiếm khi thành công ngay, hiệp một thường thua, đến hiệp hai hoặc ba mới nếm được mùi thành công. Phụ nữ có khả năng chịu đựng gần như... vô bờ bến, một tính cách mà nam giới rất nể phục và cả... e ngại.

10.000 tỷ đồng, 10.000 ý tưởng

khởi nghiệp được tiếp sức

(Bài viết của G.S. Phan Văn Trường trên báo Đầu Tư Chứng Khoán, tháng 3/2017

– http://tinnhanhchungkhoan.vn/doanh-nhan/10000-ty-dong-10000-y-tuong-khoi-

nghiep-duoc-tiep-suc-182330.html)

Tôi thực sự ấn tượng với những lời động viên, khuyến khích người dân, đặc biệt những người trẻ tuổi mạnh dạn khởi nghiệp để tạo ra những giá trị mới cho xã hội của Thủ Tướng Chính phủ Nguyễn Xuân Phúc. Báo giới trong nước nhận định rằng: “Chưa bao giờ, hoạt động khởi nghiệp lại nhận được sự quan tâm của Chính phủ và toàn bộ hệ thống chính trị như lúc này. Chưa bao giờ khởi nghiệp có được điều kiện thuận lợi về vật chất và tinh thần, về thể chế như lúc này”. Và tôi cũng thấy hồ hởi.

Bởi lẽ, người trẻ hiện đang chiếm tới 30% dân số Việt Nam và họ sẽ đóng góp đến 100% trong vòng 10 năm, 20 năm tới. Và may mắn thay giới trẻ Việt Nam hôm nay rất yêu thích công nghệ thông tin và họ có hiểu biết tốt về lĩnh vực này. Họ cũng quan tâm đến chất lượng thực tế của cuộc sống trong ẩm thực, giải trí, đọc sách, thể thao... Từ những mối quan tâm này, có thể khơi nguồn cho hàng ngàn, hàng vạn ý tưởng kinh doanh cho người trẻ tuổi: lập doanh nghiệp phần mềm, xây dựng trang web, doanh nghiệp làm nông nghiệp sạch, nông nghiệp công nghệ cao, hay mở quán cà phê, ẩm thực...

Tôi chưa rõ Chính phủ sẽ có những giải pháp gì nên tôi xin mạn phép đưa ra một vài đề xuất và hy vọng rằng những đề xuất này sẽ công thức hóa những lời hứa của Chính phủ với giới trẻ.

Thứ nhất, phải tạo ra những điều kiện thuận lợi nhất cho giới trẻ khởi nghiệp. Theo đó, các thủ tục thành lập doanh nghiệp, mở tài khoản ngân hàng, đăng ký mã số thuế... cần được đơn giản hóa. Chính phủ cũng cần có các chính sách ưu đãi thuế cho những người khởi nghiệp. Chẳng hạn, người khởi nghiệp dưới 25 tuổi cần được miễn thuế trong vòng tối thiểu 5 năm kể từ ngày công ty bắt đầu đi vào vận hành, để hỗ trợ họ vượt qua những khó khăn ban đầu.

Thứ hai, vốn là một trong những yếu tố vô cùng quan trọng đối với bất kỳ một doanh nghiệp nào, với người khởi nghiệp lại càng là vấn đề lớn. Bởi họ hầu như mới chỉ có ý tưởng kinh doanh và một chút vốn huy động từ bạn bè, người thân, việc huy động vốn qua ngân hàng hầu như không thể do thiếu tài sản đảm bảo và tính rủi ro của phương án kinh doanh.

Vì vậy, cần thành lập một quỹ quốc gia hỗ trợ cho khởi nghiệp. Quỹ này có thể tự tài trợ bằng cách dùng thuế do những công ty khởi nghiệp thành công để huy động vốn cho những công ty chưa tới ngưỡng thu nhập. Đây chỉ là một trong nhiều ý kiến có thể có.

Tôi còn nhớ, giai đoạn thị trường địa ốc trong nước rơi vào khủng hoảng những năm 2013-2014, Chính phủ đã đưa ra nhiều biện pháp để “giải cứu” thị trường này, trong đó có gói vốn 30.000 tỷ đồng với lãi suất thấp hỗ trợ cho người có thu nhập thấp mua nhà ở. Vậy thì không có lý gì khởi nghiệp, có liên quan đến sự phát triển của mọi lĩnh vực, ngành nghề kinh tế, lại không xứng đáng được hưởng một quỹ hỗ trợ tối thiểu là 10.000 tỷ đồng.

Chúng ta đừng quên mục tiêu tối hậu là các doanh nghiệp khởi nghiệp sẽ là thành phần nòng cốt của nền kinh tế năng động trong tương lai gần. Khi tôi viết con số 10.000 tỷ đồng, thực tâm tôi thầm mong tới con số 100.000 tỷ, nếu chúng ta nhận ra rằng việc khởi nghiệp liên quan đến mọi lĩnh vực của nền kinh tế.

Với số tiền tài trợ đó, sẽ có nhiều nhóm khởi nghiệp với những công ty có thể giải quyết được bài toán ùn tắc giao thông, nạn thực phẩm bẩn, góp phần xây dựng một cuộc sống tốt lành hơn, thậm chí có thể phát triển dòng ô tô với nhãn hiệu Việt Nam (như Malaysia từng thành công với chiếc ô tô Proton)... được thành lập.

Như chúng ta đã biết, người khởi nghiệp rất khó vượt qua hai, ba “cửa ải” tài chính: vốn ban đầu, vốn bổ sung lúc sản phẩm mới ra đời, vốn để vận hành công ty lúc công ty đi vào hoạt động chính thức. Chỉ cần Chính phủ tài trợ cho mỗi công ty khởi nghiệp nghiêm túc 1 tỷ đồng tiền vốn, thì với 10.000 tỷ đồng sẽ hỗ trợ được 10.000 công ty khởi nghiệp.

Chỉ cần 10.000 tỷ đồng, bằng một phần ba so với số vốn dùng để hỗ trợ thị trường địa ốc, nhưng đã có thể cổ súy mạnh mẽ tinh thần khởi nghiệp, thúc đẩy nền kinh tế đi lên, thay đổi bộ mặt công nghệ đất nước. Tôi biết lập luận của tôi có phần đơn giản, nhưng vẫn vạch rõ hướng phải đi.

Thứ ba, những doanh nghiệp được khởi nghiệp sẽ giúp cho mọi miền của lãnh thổ có công ăn việc làm, vì vậy, không nhất thiết phải tập trung khởi nghiệp vào hai thành phố lớn là Hà Nội hay thành phố Hồ Chí Minh. Khởi nghiệp sẽ tạo việc làm cho mọi thành phần trẻ. Hiện thời, đất nước ta đang có quá nhiều người trẻ không có công ăn việc làm, nhất là tại các vùng nông thôn.

Tôi cho rằng đây không phải là tình huống lý tưởng, mà phải là mối quan tâm của Chính phủ. Khởi nghiệp về nông nghiệp cao cấp, nông nghiệp chuyên đề với công nghệ cao sẽ động viên được mọi thành

phần trẻ tại nông thôn. Đây là những lợi ích mang tính dài hạn, có ý nghĩa an ninh quốc gia và an sinh xã hội.

Thứ tư, Chính phủ cần có giải pháp hỗ trợ kiến thức cho những người khởi nghiệp bằng cách huy động trí tuệ của các chuyên gia từ nhiều ngành, nhiều lĩnh vực khác nhau giúp đỡ cho các công ty khởi nghiệp.

Chính phủ cần lựa chọn một đội ngũ chuyên gia giỏi và tài trợ kinh phí cho hoạt động tư vấn với doanh nghiệp khởi nghiệp của họ. Những người trẻ sẽ cần người có kinh nghiệm hỗ trợ và tư vấn, tôi tin rằng họ sẽ đón nhận nhiệt tình những chuyên gia nếu như Chính phủ tài trợ việc này.

Việt Nam có một đội ngũ chuyên gia đông đảo, một số đông từng được đào tạo tại nước ngoài, thiết tưởng đã đến lúc chúng ta động viên những thành phần này đóng góp vào việc thúc đẩy khởi nghiệp. Tư vấn cho các công ty khởi nghiệp từ những chuyên gia cao cấp sẽ góp phần vào xác xuất thành công.

Thứ năm, mở cửa thư viện và trường đại học cho những người khởi nghiệp. Các trường đại học có nhiều diện tích trống vào những ngày cuối tuần, trong khi các công ty khởi nghiệp rất cần mặt bằng để sinh hoạt. Vì vậy, việc các trường đại học hỗ trợ miễn phí về văn phòng cho người khởi nghiệp cho đến khi công ty khởi nghiệp đi vào thời kỳ vận hành thực sự sẽ có ý nghĩa rất lớn.

Tại sao tôi nghĩ đến khuôn viên của các trường đại học? Đó là vì số đông nhóm trẻ khởi nghiệp chính là những sinh viên tuấn tú đã hoặc chưa tốt nghiệp của những cơ sở này.

Thứ sáu, trong một số lĩnh vực nhập khẩu công nghệ của Việt Nam (như nhà máy điện, lọc dầu, luyện thép, lắp ráp xe, hóa chất...), Chính phủ cần có sự chuyển giao công nghệ cho các doanh nghiệp trẻ Việt Nam. Tất cả các nước trên thế giới đều đã và đang làm việc này.

Việc chuyển giao công nghệ cho những nhóm trẻ có ý nghĩa vô cùng to lớn. Trước hết, Chính phủ có thể chuyển giao công nghệ turbin lớn nhỏ và công nghệ đường sắt cho các công ty khởi nghiệp. Nắm vững được hai công nghệ này sẽ giúp Việt Nam tiết kiệm được tối thiểu ba, bốn chục ngàn tỷ đồng nhập khẩu máy móc mỗi năm, mặt khác tạo ra nhiều việc làm mới với giá trị cao cho nhân sự trẻ trong nước.

Thứ bảy, trong truyền thông sản phẩm, kinh nghiệm cho thấy, ít có công ty khởi nghiệp có đủ tài chính để quảng cáo sản phẩm của mình trên các phương tiện thông tin đại chúng.

Thiết nghĩ, thay vì để tồn tại hàng chục kênh truyền hình, mà đôi khi chiếu những chương trình không có nội dung thiết thực, tốn kém, mỗi ngày hay mỗi tuần, các đài truyền hình nên tặng một, hai giờ cho các doanh nghiệp mới khởi nghiệp.

Đây không chỉ là cơ hội để doanh nghiệp khởi nghiệp quảng bá sản phẩm, mà họ còn thúc đẩy tinh thần khởi nghiệp trong những người khác, tạo ra làn sóng khởi nghiệp rộng khắp, nhất là tại những địa phương đang có con em khởi nghiệp thành công. Chưa kể tới việc này sẽ phong phú hóa và súc tích hóa một số chương trình trên các kênh truyền hình.

Thứ tám, Chính phủ cũng nên khuyến khích các tập đoàn lớn dành sự quan tâm đặc biệt tới khởi nghiệp. Chính những doanh nghiệp này lại thiếu đội sáng tạo. Chi bằng chúng ta hãy nghĩ tới một việc có lợi cho cả giới trẻ khởi nghiệp và doanh nghiệp đang cần làm mới các sản phẩm, hoặc đang tìm hướng đa dạng hóa...

Cần thêm nhiều giải pháp nữa để khởi nghiệp trở thành làn sóng mạnh mẽ tại Việt Nam. Tôi mong sự đóng góp của mọi giới để chúng ta sớm có ít nhất 1.000 công ty khởi nghiệp thành công.

Đối với những người trẻ, họ gần như vào đời bằng hai bàn tay trắng nên sẽ không có những đòi hỏi quá cao, điều cần tránh là những hô hào suông, hay khuyến khích vô tội vạ. Từng tham gia vào những nhóm trẻ với tư duy là hỗ trợ, hỗ trợ và hỗ trợ vô điều kiện, tôi hiểu rõ các nhóm trẻ cần những gì để khởi nghiệp.

Tôi tin tưởng, Chính phủ sẽ cầu thị đón nhận những ý kiến đóng góp đối với chính sách hỗ trợ khởi nghiệp, để thực hiện một bước ngoặt cho nền công nghiệp nước nhà. Và tôi tin chắc hàng trăm, hàng ngàn nhóm trẻ đang chờ mong những hỗ trợ thiết thực từ Chính phủ. Nhiều nước đã làm tốt việc thúc đẩy khởi nghiệp, vậy thì không có lý do gì Việt Nam không làm được.