BIẾN ĐỘNG GIÁ

7.0. Giá cả biến động ngoài dự kiến

Đây là một trong những chiến lược quan trọng nhất trong cuốn sách này. Từ trước đến nay, giá cả của tất cả các loại tài sản luôn khiến người ta bất ngờ bởi mức tăng giảm quá nhanh chóng hoặc kéo dài quá lâu của chúng. Trong giai đoạn phát triển của thị trường thì những biến động giá nhỏ được coi là bình thường. Điều đáng nói ở đây là phản ứng của giá cả khi xuất hiện những biến động lớn.

Là một nhà đầu tư, nếu bạn biết cách duy trì các khoản đầu tư đang có lãi, bạn sẽ có được một lợi thế so sánh đáng kể. Bạn sẽ thấy rất lâu sau khi các nhà đầu tư khác đua nhau bán tháo hết chứng khoán thì bạn vẫn kiên trì với khoản đầu tư của mình, dù nhiều lúc bạn cũng phải đứng ngồi không yên khi thị trường biến động.

Giao dịch lâu nhất của tôi

Biến động giá lớn nhất mà tôi đã từng gặp xảy ra trên thị trường trái phiếu chính phủ của Australia. Lãi suất giảm liên tục từ năm 1989 đến tận năm 1993, vượt xa mọi dự đoán của tôi. Trong suốt thời gian này, lãi suất trái phiếu thời hạn 10 năm giảm từ mức gần 14% xuống còn có 7% do giá trái phiếu tăng rất nhanh và mạnh.

Tôi quyết định duy trì khoản đầu tư của mình trong hầu hết thời gian thị trường biến động và đã kiếm được rất nhiều lợi nhuận. Trong khi xung quanh tôi, mỗi người đầu tư một kiểu. Có người đầu tư ngược lại xu hướng của thị trường và lỗ nặng. Một số người khác thì có cái nhìn đúng hướng nhưng lại không thu được lãi cao chỉ vì cứ tham lam cố kiếm nửa phần trăm lãi suất từ các khoản mục đầu tư của mình.

Hãy duy trì vị thế đầu tư có lãi, đừng vội bán ra

Những biến động lớn về giá cả chính là các cơ hội tuyệt vời để kiếm tiền. Bạn cần phải tránh bị lôi kéo vào việc mua bán chứng khoán liên tục trong một tuần hoặc một tháng. Thay vào đó, hãy kiên trì chờ đợi, bạn sẽ thành công.

Hãy xem những ví dụ tiêu biểu sau để thấy được quy mô và thời gian của một vài biến động trên thị trường. Tất cả đều là những biến động lớn diễn ra trong nhiều năm và hầu như không ai dự đoán trước được.

- Chỉ số Công nghiệp Bình quân Dow Jones (Dow Jone Industrial Average') gần như tăng không ngừng trong suốt những năm 1990, từ dưới ngưỡng 3.000 lên hơn 11.000 vào thời điểm vài năm cuối của thập niên.

• Vàng giảm giá mạnh từ 400 đô la vào giữa những năm 1990 xuống còn 250 đô la năm 1999 trước khi tăng trở lại mức 400 đô là vào cuối năm 2003. - Giá dầu thô cũng có nhiều biến động lớn. Do các quyết định của OPEC và cuộc chiến Iran- Iraq, giá dầu tăng từ mức vài đô la một thùng năm 1970 lên tới hơn 35 đô la vào đầu những năm 1980, Kuwait và chiến tranh vùng Vịnh diễn ra, giá dầu lại tăng lên trên 38 đô la vào năm 1990. Kĩ thuật khai thác và sản xuất dầu tiên tiến trong thời gian sau đó lại làm giá dầu giảm xuống còn dưới 10 đô la năm 1999. Tiếp theo, cuộc chiến Iraq lại đẩy giá dầu tăng lên gần 50 đô la năm 2004, rồi vột lên mức hơn 60 đô la vào năm 2005 sau cơn bão Katrina. Quả thực bất cứ sự kiện nào cũng có thể khiến giá dầu biến động. Tương tự, thị trường tiền tệ cũng trải qua vài sóng gió. Vào đầu năm 1984, 1 đô la tương đương với 250 yên Nhật. Bây giờ một đô la chỉ còn đổi được chưa đầy 110 yên. Từ khi đồng euro bắt đầu được giao dịch, tháng 1 năm 1999, 1 euro đổi lấy 1,2 đô la. Hai năm sau, 1 euro chỉ còn đổi được 0,8 đô la. Đến đầu năm 2005, tỷ giá lại phục hồi, lên tới mức 1,3 đô la/euro. Thật là kì lạ khi tỷ giá của những đồng tiền mình lại có thể thay đổi với biên độ lớn đến vậy. Giá bất động sản tăng gần hai lần ở Anh và Australia, ba lần ở Ireland trong giai đoạn từ năm 1997 đến năm 2004. Giá bất động sản ở Mỹ cũng tăng khoảng 60%. Ai mà ngờ được lại có thể xảy ra những biến động lớn đến vậy? Ngay cả các nhà kinh tế học, chuyên gia bất động sản hay báo giới cũng sẽ gặp khó khăn. Trên đây là những loại cơ hội có thể hấp dẫn bạn. Nếu bạn có khả năng nhận ra những thay đổi căn bản, bạn sẽ có rất nhiều thời gian để nắm bắt cơ hội và tận hưởng niềm vui khi nhìn giá lên. Qua nhiều lần chứng kiến giá cả vượt xa mức dự đoán, tôi đã có nhiều kinh nghiệm hơn trong việc duy trì các khoản đầu tư đang có lãi. Rất lâu sau khi các nhà đầu tư khác đã bán tháo chứng khoán, tôi vẫn kiên trì giữ khoản đầu tư lại, mặc dù sau đó chính tôi cũng phải ngạc nhiên trước diễn biến đầy bất ngờ của thị trường.

rồi giảm xuống còn dưới 10 đô la/thùng vào tháng 12 năm 1988. Khi Iraq tấn công chiếm đóng

'Chỉ số cổ phiếu của các công ty lớn nhất nước Mỹ và thế giới.

7.1. Hãy quên mức giá củ đi

Mọi người thường hay nhận xét rằng thị trường đang được định giá quá cao hay quá thấp. Nhiều khi, phán đoán đó chỉ dựa trên cảm giác rằng giá cả đang tăng giảm quá mức. Tuy nhiên, đấy không phải là một nhận định đáng tin cậy trên thị trường.

Mức giá dầu “kì lạ”

Năm 2005, tôi nói chuyện với một người bạn về tình hình giả dầu, khi ấy vừa đạt ngưỡng 45 đô la một thùng. Quan điểm của chúng tôi về thị trường hoàn toàn trái ngược nhau. Tôi cho rằng các nhân tố tác động đến giá dầu đều có xu hướng đẩy giá tăng lên. Bảng đánh giá về giá dầu tại thời điểm đó càng củng cố niềm tin của tôi. Các nhân tố tác động như:

- Căng thẳng ở Iraq và Trung Đông nói chung.

• Bất ổn ở Nigeria. - Mức dự trữ dầu thấp của Mỹ.

• Mức cầu tăng đều đặn từ Trung Quốc và các quốc gia khác ở châu Á. Xem xét các nhân tố nền tảng này cùng với xu hướng đi lên của giá dầu, bạn sẽ rút ra kết luận mọi yếu tố đều chỉ về một hướng: giá sẽ tăng. Vì giá đã tăng nhanh và mạnh hơn dự kiến nên dù có biến động lên cao hơn nữa, tôi cũng sẽ không lấy gì làm ngạc nhiên.

Mặt khác, bạn tôi lại cho rằng giá dầu ở mức 45 đô la là quá bất thường. Nhận định của anh hoàn toàn dựa vào quan điểm cho rằng giá cả đã tăng quá cao so với mức ban đầu. Hồi giữa năm 2003, giá dầu thô mới chỉ chạm mức hơn 20 đô là một thùng.

Nhưng tôi vẫn thấy băn khoăn với lập luận của anh ta. Bất kì mức giá nào, như 30 đô la chẳng hạn, cũng có thể được coi là đã chênh lệch quá nhiều so với 20 đô la. Cho nên nếu phương pháp giao dịch của anh là đi ngược lại xu thế thị trường, tức là cho rằng giá sẽ giảm, thì chắc chắn anh ta đã vô cùng thất vọng khi giá tăng không ngừng lên tới 45 đô la.

Mức giá nào là sai?

Tôi nghĩ vẫn còn một điểm yếu nữa trong tư duy logic của bạn tôi. Nếu như biến động giá quá lớn đồng nghĩa với việc thị trường mắc sai lầm, vậy đâu là mức giá có vấn đề: giá cũ hay giá mới? Giá dầu ở mức 20 đô la mới là không bình thường, chứ không phải là mức 45 đô la.

Tôi thường nghe hay đọc được những bình luận cho rằng thị trường đã đi quá xa và một mức giá nào đó không thể duy trì lâu được. Chắc chắn tôi sẽ không bao giờ đầu tư hay giao dịch dựa trên lối tư duy như vậy. Tôi cần những gì logic và đáng tin cậy hơn. Vì vậy, hãy quên mức giá cũ đi và chuẩn bị tinh thần chờ thị trường tiếp tục tăng giá.

Đúng như tôi nói, giá dầu hiện đang ở trên mức 60 đô la.

7.2. Con người thường đánh giá sai xác suất và logic

Trên thực tế, hầu hết chúng ta đều không có khả năng nhận định chính xác về xác suất. Chúng ta không thực sự chú trọng vào việc đánh giá các khả năng khác nhau hay chú trọng vào việc có lối tư duy mở. Trước hết, bản chất của con người là tìm kiếm sự rõ ràng. Không ai thích mình là người không có chính kiến rõ ràng, vì vậy chúng ta quyết định ngay trong đầu về mọi thử. Chẳng hạn: “Nước Mỹ tốt”, “Nước Mỹ xấu”, “Arsenal sẽ đánh bại Manchester United”, “Phi vụ kinh doanh này sẽ giúp chúng ta kiếm được cả triệu đô la.” Chắc chắn tuyệt đối về mọi thứ đem lại lợi ích cho chúng ta, tuy nhiên, nó có thể khiến ta không thể suy nghĩ rõ ràng về các khả năng và xác suất.

Sai lầm trong tư duy logic đơn giản

Đôi khi chúng ta mắc sai lầm Với những logic đơn giản nhất. Tôi biết có vài người bạn của tôi là các đôi vợ chồng không bao giờ đi chung trên một chuyến bay khi không có con cái đi cùng, chỉ vì họ không muốn lỡ như xảy ra tai nạn, con cái họ sẽ trở thành những đứa trẻ mồ côi. Tuy nhiên, kể cả một cặp vợ chồng không đi cùng con cái thì họ cũng vẫn thường xuyên đi ô tô cùng nhau trên đường cao tốc với tốc độ cao và rõ ràng là độ rủi ro còn lớn hơn nhiều.

Hãy xem một ví dụ đơn giản hơn, chắc hẳn bạn đã từng thấy các cuộc điều tra của các đài truyền hình: khán giả được yêu cầu gọi điện và biểu quyết về một vấn đề nào đó. Dĩ nhiên, nhược điểm của phương thức điều tra này là hầu hết mọi người quan tâm đến cuộc điều tra thì thường phải có mục đích gì đó, số còn lại thì không buồn để ý. Cho nên, khi phóng viên truyền hình thông báo có 75% số người tham gia biểu quyết muốn tăng lượng cho y tá, rất có thể phần lớn các câu trả lời có đều từ chính các y tá, hoặc những người thực sự thông cảm cho nghề của họ. Nhiều người xem truyền hình có lẽ cho rằng mức lương hiện tại của các y tá cũng vừa đủ nhưng họ ngại không gọi điện, cho nên ý kiến của họ không được tính. Đây là một trường hợp điển hình cho một mẫu điều tra thiên lệch bởi những người bình chọn không đại diện cho toàn thể cộng đồng. Vì thế, kết luận của cuộc điều tra là vô nghĩa.

Các sự kiện nổi bật thường được thổi phồng

Các sự kiện nổi bật thường kéo mọi người xa rời thực tế. Bởi có một số sự kiện thu hút được sự quan tâm của Công chúng nên rất dễ xảy ra trường hợp thổi phồng những câu chuyện xung quanh nó. Tất cả chúng ta đều đổ dồn sự chú ý vào người trúng giải độc đắc mà lờ đi hàng nghìn, thậm chí hàng triệu người mua vé số và không trúng. Cha mẹ thường nhìn những vận động viên thể thao nổi tiếng và ép con cái họ hướng tới mục tiêu giống như thế. Cũng có nhiều cơ hội để thử sức, nhưng họ không lường được phần trăm thất bại. Tập trung vào việc học hành giúp trẻ em có một cuộc sống tử tế hơn sau này. Ở Monaco, tôi đã nhìn thấy một bé gái bị mẹ bắt phải tập tennis, dù em vừa tập vừa khóc. Nếu mẹ Cô bé hiểu được rằng rất khó có khả năng em giành được giải Wimbledon, chắc hẳn bà sẽ cho cô con gái nhỏ dành thời gian chơi đùa hay ngồi làm bài tập về nhà.

Những sự kiện bất thường

Mặt khác, mọi người hay đánh giá thấp khả năng xảy ra những sự kiện không mong đợi. Dù hiếm có nhưng một khi chúng xảy ra, người ta tự nhiên sẽ đi tìm một nguyên nhân khác ngoài nguyên nhân vốn có của sự việc và đưa ra các lý thuyết giả dối. Có lẽ ai cũng cho rằng chắc hẳn phải có gì đó uẩn khúc đằng sau cái chết của công nương Diana' hay Tổng thống John F. Kenedy.

Những cái bẫy

Trên thị trường, những nhầm lẫn như vậy thật nguy hiểm. Cái bẫy thường gặp nhất là đánh giá quá cao chiến lược mà các nhà đầu tư thành công thường áp dụng. Một lần nữa, chúng ta có thể thấy rằng những câu chuyện thành công chỉ là phần nổi của tảng băng chìm. Có rất nhiều nhà đầu tư cùng theo đuổi những chiến lược đầu tư giống nhau, nhưng không phải ai cũng thấy được thất bại của họ. George Soros là một nhà đầu cơ tiền tệ nổi tiếng, nhưng cùng lúc cũng có nhiều nhà đầu tư khác mất rất nhiều tiền khi kinh doanh tiền. Cho nên, nếu một người bạn của bạn kiếm được rất nhiều tiền khi thành lập doanh nghiệp của mình, vậy thì trước khi theo chân anh ta, bạn hãy nghĩ đến tỷ lệ thất bại rất cao khi bắt đầu khởi nghiệp.

Logic này thường bị báo chí và các cuốn sách dạy thành Công bỏ qua khi phân tích về các nhà đầu tư thành đạt. Họ điều tra các triệu phú để tìm hiểu tất cả các lĩnh vực liên quan như họ đầu tư vào lĩnh vực nào, họ học trường nào, họ ăn gì khi còn nhỏ và họ thuộc cung hoàng đạo nào. Sau đó, họ sử dụng các kết quả này để giải thích tại sao có được những tố chất đặc biệt nào đó lại có thể giúp bạn trở thành triệu phú. Đừng bận tâm đến những kết luận này, chúng chẳng có ý nghĩa gì. Bạn phải tính cả những người không phải là triệu phú vào mẫu điều tra này thì mới hiểu hết được sự thật.

"Là công nương xứ Wales, đệ nhất phu nhân của thái tử Charles, Hoàng thân xứ Wales,

* Tổng thống thứ 35 của nước Mỹ.

Nhận thức muộn màng và sự tự tin quá mức

Vẫn còn một nguy cơ khác nữa khi cho rằng thị trường tài chính có khi đơn giản. Thật không có khó khăn gì để dự đoán đưỢC sẽ xảy ra sự đổ vỡ bong bóng đầu tư vào các công ty Công nghệ vì Cổ phiếu của chúng được định giá quá cao. Tương tự, chắc chắn đồng đô la Mỹ sẽ giảm giá trước tình hình thâm hụt thương mại khá lớn ở Mỹ. Chúng ta quên mất rằng hầu hết chúng ta cảm thấy không biết chắc được điều gì sẽ xảy ra. Đó là lý do rất ít người kiếm được tiền nhờ các biến động giá “hiển nhiên” này.

Điều quan trọng là bạn không được để nhận thức này làm cho bạn trở nên quá tự tin. Các nhà đầu tư đều không thể quá chắc chắn về quan điểm của họ được. Nếu bị sa vào cái bẫy này thì họ sẽ sớm thất bại.

Vì lý do này, tôi luôn cố gắng suy nghĩ thật thoáng khi tự hỏi mình về tình hình thị trường. Thông thường đó chỉ là suy nghĩ về xu hướng giá lên hoặc xuống. Tuy nhiên, tôi không cho phép mình nghĩ về giá cả theo cách đó. Như tôi đã nói ở trên, tôi rất tin tưởng vào mức giá hiện tại và khả năng thị trường sẽ hoạt động như một siêu máy tính. Rất khó đoán trước được biến động thị trường. Tôi tin là cần nhìn thị trường từ hai phía và hiểu được giá cả được định ra dựa trên xác suất như thế nào.

Đó là chủ đề của ba chiến lược tiếp theo.

7.3. Giá là trung bình cộng của các khả năng

Khi tôi bắt đầu làm việc với thị trường tài chính, tôi nhìn nhận giá theo cách mà tôi đã học trong môn kinh tế học - tức là mối quan hệ cung cầu tạo ra giả. Thay đổi cung hay cầu làm thay đổi giá. Tất nhiên, nhận định như vậy là đúng nhưng lại chưa đề cập cụ thể gì đến tính ngẫu nhiên.

Cuối cùng, tôi lại phải tự xác định lại rằng giá cả phần nhiều chỉ là kết quả của một quá trình ngẫu nhiên mà thôi, nghĩa là giá Có thể lên, có thể xuống. Trong nhiều trường hợp, tôi luôn muốn cố gắng tính toán được phần trăm các trường hợp có thể xảy ra.

Tính toán khả năng diễn biến giả

Giả sử một ngân hàng trung ương đang xem xét tăng tỷ lệ lãi suất lên 0,5%, tức là 50 điểm căn bản. Lãi suất thị trường có thể đang cao hơn con số này khoảng 30 điểm vì nó đã bao hàm khả năng tăng lãi suất hơn nữa rồi. Theo tôi, 60% khả năng là giá sẽ tăng, 40% khả năng là giá sẽ không đổi.

Bây giờ nếu tôi nghĩ rằng khả năng tăng giá sẽ còn cao hơn cả 60%, tôi có thể dựa vào đó để tiến hành đầu tư và hi vọng chuyện tăng giá sẽ xảy ra.

Cần chú ý một điều là chúng ta chưa hề đề cập cung cầu trong phân tích này. Đó chỉ là một giả định nói rằng sẽ có hai khả năng xảy ra và ước tính cơ hội của chúng. Ngay từ năm 1980, tôi đã bắt đầu suy nghĩ như vậy và giờ tôi thấy ngày càng có nhiều phân tích cũng đi theo hướng này.

Nhưng bạn không thể quả chính xác

Mặc dù trong ví dụ của mình, tôi đã đưa ra các tỷ lệ phần trăm cụ thể nhưng thường không thể có những con số chính xác như vậy được. Thường thì con số mang tính cảm giác và mơ hồ khi có cơ hội của thị trường tăng 1% hoặc giảm xuống y%. Càng cố gắng chính xác, con số đưa ra có khi càng sai lệch. Ví dụ như tôi vừa đầu tư vào một công ty bởi vì theo tôi, 67% khả năng là giá sẽ tăng, chỉ có 33% là giá sẽ giảm.

Mức giá hiện tại chắc chắn dao động

Nhìn nhận giá cả theo các khả năng đơn giản như vậy lại mở ra một lối suy nghĩ mới. Chẳng hạn, bạn có thể nhận thấy đôi khi giá cả hiện tại không bền vững. Trong trường hợp này, giá có thể lên hoặc xuống, hiếm khi đứng yên một chỗ. Trong ví dụ về tỷ giá tăng mà tôi đã nêu ở phần trước, giá cả thị trường sẽ biến động tùy theo quyết định của ngân hàng trung ương. Thị trường không thể không bị ảnh hưởng bởi thông tin. Một công ty nhỏ có khả năng sắp giành được một đơn đặt hàng quan trọng thì giá cổ phiếu của nó sẽ biến động sau khi thông tin được công bố. Giá sẽ không thể giữ nguyên, vì đó là một thông tin vô cùng quan trọng và không thể bỏ qua.

Tôi đã tận dụng được tình trạng giá cả không ổn định bằng cách áp dụng các chiến lược đầu tư trên thị trường quyền chọn, mà tôi sẽ nói ở phần sau. Bằng cách mua đồng thời hợp đồng quyền chọn bán và hợp đồng quyền chọn mua, tôi có thể thu được lợi nhuận không quan tâm giá lên hay giá xuống, mà chỉ cần biết giá chắc chắn sẽ thay đổi.

7.4. Khả năng có thể không tương xứng

Khi cuộc tấn công chiếm đóng Iraq do Mỹ cầm đầu diễn ra vào năm 2003, rất nhiều bất ổn xảy ra và cả thế giới hồi hộp nhìn những chiếc xe tăng lăn bánh.

Nếu tất cả mọi chuyện suôn sẻ, Saddam sẽ bị lật đổ, nền dân chủ Ả Rập được thiết lập và nguồn cung dầu thô cho các nước phương Tây sẽ được củng cố.

Nếu ngược lại thì sẽ là một thảm họa thực sự, bởi vũ khí hủy diệt hàng loạt sẽ được sử dụng, hàng triệu người phải tị nạn, một chiến tranh giữa Ả Rập và Israel hay các cuộc tấn công khủng bố như vụ khủng bố ngày 11 tháng 9 năm 2001 sẽ xảy ra.

Không cần bàn đến tính chất của cuộc chiến, tôi tin rằng lúc này sẽ có một cơ hội rất lớn khi các sự kiện diễn ra. Nếu đúng như vậy, sau khi cuộc chiến kết thúc, thị trường chứng khoán sẽ lên giả. Vậy điều này có đồng nghĩa với việc tôi đang muốn đầu tư mua vào không? Câu trả lời đơn giản là không.

Tình cảnh lúc bấy giờ có thể được minh họa trên biểu đồ sau. Thị trường chứng khoán có thể sẽ tăng nhẹ sau khi Mỹ tấn công Iraq. Nhưng điều đó không có nghĩa là bạn nên mua cổ phiếu vì nếu mọi chuyện không êm đẹp (dù khả năng xảy ra trường hợp này thấp hơn), giá sẽ giảm mạnh hơn rất nhiều. Đó chẳng khác gì một ván bài mà cơ hội thắng thua là ngang nhau.

Diễn biến giá cổ phiếu

Đó là cái mà tôi gọi là tình huống không cân xứng, xảy ra khi một thị trường có nhiều khả năng đi theo một hướng hơn những hướng còn lại. Tình huống sẽ được cân bằng bởi quy mô biến động tiềm năng.

Tôi bắt đầu nghĩ đến điều này sau khi học được cách xem xét giá cả theo khả năng xảy ra. Tôi cũng rất ngạc nhiên bởi có một nhận định khá mâu thuẫn, đó là không phải lúc nào cũng nên mua ở một thị trường đang có khả năng lên giá.

Cũng cần phải nhận ra khi nào bạn đang rơi vào tình huống như vậy. Hãy cẩn thận khi thị trường đang chờ đợi những sự kiện quan trọng như Công bố các báo cáo kinh tế và đặc biệt là các sự kiện quan trọng như cuộc chiến ở Iraq. Quan trọng là bạn có thể dự đoán đúng được kết quả của sự kiện đó, nhưng trong trường hợp bạn đoán sai, tổn thất có thể sẽ lớn hơn nhiều So với mức lợi nhuận mà bạn trông đợi.

Có một số thị trường luôn lên rất chậm và xuống rất nhanh

Thị trường chứng khoán tại thời điểm đó đã trở thành một thị trường bất cân xứng khi cuộc chiến đang đến gần. Có một số thị trường khác lúc nào cũng bất cân xứng, đặc biệt là những thị trường có lãi suất cao hoặc thấp.

Ví dụ như trái phiếu “junk bond”. Đây là công cụ nợ được phát hành bởi các công ty cấp thấp nhiều khả năng có nguy cơ Vỡ nợ. Họ trả một mức lãi suất cao để bù cho tỷ lệ rủi ro cũng khá cao. Thường thì người ta mua loại trái phiếu vì sự hấp dẫn của lãi suất và vì thế có thể đẩy giá trái phiếu từ đến mức cao hơn nữa. Mọi áp lực khiến trái phiếu phải được bán ra sau đó hiển nhiên sẽ gây ra khủng hoảng bất ngờ và ngay lập tức, khiến cho giá trái phiếu lại sụt mạnh xuống. Ví dụ, khủng hoảng có thể xảy ra khi công ty phát hành công bố tình hình kinh doanh không được tốt,

Từ đó hình thành nên một mô hình giá trong đó giá tăng đều liên tục rồi bị gián đoạn, sau đó mức giá lại giảm nhanh.

Thị trường bất đối xứng

Mô hình giá trên thể hiện quan điểm: “Tăng giá thì chậm như cầu thang bộ, giảm giá nhanh như thang máy, vốn dùng để mô tả sự bất đối xứng của đô la Australia vào năm 1980, khi tỷ lệ lãi suất của Australia là khá cao. Bạn có thể thấy thị trường bất cân xứng sẽ di chuyển chậm theo một hướng, hiếm khi di chuyển đột ngột theo hướng ngược lại. Thị trường bất cân xứng là một mối đe dọa. Nếu bạn đi đúng hướng, bạn có thể cảm thấy khá thoải mái trong giai đoạn thị trường thay đổi theo đúng hướng bạn nghĩ. Tuy nhiên, nó cũng Có thể hất bạn ngã từ trên cao xuống. Thật khó để đặt cược vào cửa ít có khả năng xảy ra, bởi bạn sẽ phải đợi rất lâu.

7.5, Hãy thận trọng nếu thị trường vẫn không lên giá khi có thông tin tốt

Trước hết, chúng ta phải có một kiến thức nền tảng. Thường thì, tất cả phản ứng của thị trường trước các tin tức mới đều phụ thuộc vào dự đoán. Trước thời điểm công bố thông tin (như số liệu thống kê về kinh tế chẳng hạn), các chuyên gia phân tích, các nhà kinh tế và nhiều người tham gia thị trường đều ra sức dự đoán về kết quả. Đến khi các báo cáo được Công bố, giá biến động chủ yếu dựa vào các dự đoán trước đó. Như vậy, đối với thị trường, giá tốt hay giả xấu đồng nghĩa với việc giá cao hơn hay thấp hơn dự đoán.

Tất nhiên là ai cũng biết điều này. Đó là lý do tại sao người ta lại quan tâm đến các dự báo về số liệu trước khi chúng được Công bố đến như vậy. Một công ty báo cáo khoản lợi nhuận tăng cao, nhưng giá cổ phiếu vẫn có thể giảm nếu như trước đó thị trường đã dự đoán kết quả hoạt động kinh doanh của công ty này tốt hơn cả mức thực tế rồi.

Nếu nhà đầu tư không mua vào khi thông tin tốt được Công bố, vậy khi nào họ mới mua?

Tất nhiên, tôi đã quan sát rất nhiều lần công bố thông tin cùng với phản ứng của thị trường trong nhiều năm trời. Càng ngày tôi càng tin chắc rằng chính phản ứng sau đó của thị trường có thể sẽ là một tín hiệu báo trước tương lai. Nếu một thông tin tốt được công bố mà thị trường không tăng giá, đó có thể là dấu hiệu cho thấy người ta sẽ bán chứng khoán ra. Ngược lại, trước thông tin xấu, thị trường không mảy may sụt giá, nghĩa là chứng khoán sắp được mua vào.

Tại sao chiến lược này lại có hiệu quả? Bởi nếu người mua không muốn mua chứng khoán lúc có tin tốt, vậy họ sẽ mua vào lúc nào? Có lẽ bạn sẽ phải đợi rất lâu, Logic tương tự cũng áp dụng khi người ta không bán chứng khoán khi có tin xấu.

Chiến lược này đã giúp tôi rất nhiều trong nhiều năm. Thường thì tôi kết hợp nhiều chiến lược với nhau. Sau khi quan sát phản ứng của thị trường trước các thông tin được công bố, tôi có thể rót thêm tiền vào một khoản đầu tư đang lãi, hoặc rút bớt tiền từ khoản đầu tư đang lỗ trước khi giá xuống đến mức giá bán tự động. Tất nhiên, trong mọi trường hợp, tôi vẫn chú ý đến các nhân tố căn bản của đầu tư nếu tôi có ý định thay đổi quyết định.

Nếu thị trường phản ứng giống hệt nhau trước một loạt các thông tin thì tôi lại càng tự tin hơn nhiều. Tôi nhớ cách đây vài năm, tôi vô cùng ấn tượng khi thị trường cổ phiếu không hề bị lay động chút nào trước một loạt các báo cáo kết quả kinh doanh thua lỗ của các công ty trong vài tuần liền. Sau đó, thị trường còn tiếp tục tăng rất mạnh trong vài tháng tiếp theo.

7.6. Không nên giao dịch trong ngày

Giao dịch trong ngày nghĩa là mua và bán chứng khoán chỉ trong một ngày, thế là đến cuối ngày bạn lại chẳng có khoản đầu tư nào cả, chỉ có lãi hoặc lỗ tiền mặt mà thôi. Rất nhiều người làm như vậy, kể cả các nhà đầu tư không chuyên, cho đến khi nào họ còn có thể. Đầu tư theo kiểu này có thể rất hấp dẫn đối với một vài người, có lẽ bởi nó đem lại cảm giác phấn khích như đang đánh bạc.

Do đó, chúng ta cần phải thận trọng.

Sau khi tôi đã đề cập về các biến động lớn và hiện tượng thị trường vượt xa cả dự đoán, ý tưởng mua buổi sáng rồi bán buổi chiều có lẽ không hợp lý. Tôi quan tâm đến những khoản đầu tư mà phải mất thời gian mới có kết quả, và tôi chưa bao giờ kiếm được lời lãi từ các giao dịch trong ngày. Trên thực tế, cũng rất hiếm khi tôi tôi thành công với các giao dịch ngắn hạn.

Chi giao dịch trong ngày nếu bạn “đang ở mỏ vàng”

Những người duy nhất mà tôi biết đã thành công với những giao dịch trong ngày là những người làm việc ở “mỏ vàng” - tức là sàn giao dịch hoặc công ty môi giới. Ở đó, họ tập hợp được rất nhiều lệnh mua bán và đoán ngay được chuyện gì sẽ xảy ra trong vài giờ tới. Họ có thể kiếm được tiền từ những thông tin như vậy. Có nhiều câu chuyện xoay quanh sàn giao dịch Sydney Futures Exchange trước khi sàn này chuyển sang giao dịch điện tử. Các nhà đầu tư cố nhìn trộm lệnh của nhau để xem người nào đang mua bán cái gì. Thế là mọi người bắt đầu phải ra dấu, sử dụng những mật khẩu đặc biệt, ám hiệu và cả sổ đặt lệnh giả.

Tôi và bạn thì không có đủ thông tin để đánh giá đúng giá cả sẽ diễn biến ra sao trong một ngày, thậm chí trong một tháng hoặc lâu hơn. Chúng ta tìm kiếm những cơ hội xuất phát từ các nhân tố có ảnh hưởng lớn, và phải mất rất nhiều thời gian mới có kết quả được.

7.7. Tránh mua bán hợp đồng quyền chọn nếu bạn không hiểu giá cả của chúng

Hợp đồng quyển chọn có thể rất hữu ích khi đầu tư ở nhiều loại thị trường. Một người muốn đầu tư vào bất động sản có thể mua một quyền chọn bằng một khoản tiền nhỏ, sau đó họ có quyền mua bất động sản khi tăng quý, nhưng đó không phải là nghĩa vụ bắt buộc, nếu họ không muốn. Các nhân viên công ty có thể được nhận miễn phí quyền chọn cổ phiếu của công ty, đây sẽ là động lực rất lớn thúc đẩy mọi người làm việc vì nếu Công ty hoạt động tốt, cổ phiếu của họ sẽ rất có giá. Trong giao dịch và đầu tư, quyền chọn là một công cụ rất mạnh nếu bạn biết cách tận dụng. Quyền chọn tạo ra một đòn bẩy tài chính tuyệt vời vì giá của quyền chọn có khi chỉ bằng một phần nhỏ của tài sản mua bán bằng quyền. Đây cũng là một biện pháp rất tốt để hạn chế rủi ro vì mức tổn thất lớn nhất khi bạn mua một hợp đồng quyền chọn chỉ giới hạn trong mức chi phí.

Mặt khác, vấn đề khó khăn nhất khi sử dụng quyền chọn đó là xác định giá trị của hợp đồng. Rõ ràng là thời gian đáo hạn của hợp đồng càng dài, thị trường càng bất ổn thì giá quyền chọn càng cao nhưng giá sẽ cao bao nhiêu? Không phải lúc nào cũng dễ trả lời câu hỏi này. Những người ngoài ngành tài chính thường không thể biết được. Tôi đã tham gia vào rất nhiều vụ tái cơ cấu công ty. Dĩ nhiên, khi tiến hành tái cơ cấu, người ta phải rất vất vả mới quyết định được tỷ lệ quyền chọn thích hợp dành cho nhân viên. Thông thường, tôi luôn phải ra tay xử lí đống số liệu lộn xộn do chính các kế toán viên hay luật sư của công ty gây ra.

Không chỉ có những người ngoài ngành mới gặp rắc rối với hợp đồng quyền chọn, ngay cả những người làm ăn lâu năm trên thị trường tài chính cũng vấp phải rất nhiều khó khăn. Tôi đã từng thấy rất nhiều nhà đầu tư thua lỗ vì không biết mình đang làm gì. Do đó, tôi nghĩ các nhà đầu tư bình thường không nên đầu tư giao dịch quyền chọn trừ khi họ hiểu được giá trị của chúng.

May mắn thay, những người muốn giao dịch được các quyền chọn này vẫn có cách để áp dụng chúng một cách có hiệu quả. Trong phần còn lại của chiến lược này, tôi sẽ đưa ra một phương cách rất đơn giản mà tôi nghĩ ra để định giá quyền chọn. Những đồng nghiệp cũng như các nhà giao dịch đầu tư khác cũng rất hay áp dụng phương pháp này.

Phần này cũng không khó hiểu lắm, nhưng bạn có thể bỏ qua nếu bạn không quan tâm đến thị trường quyền chọn.

Phương thức đơn giản để định giá quyền chọn

Phương pháp chuẩn để tính toán giá cả quyền chọn dựa trên một phương pháp sử dụng mô hình Black Scholes do Fischer Black và Myron Scholes nghĩ ra. Nhờ mô hình này, họ đã đoạt được giải Nobel Kinh tế. Tiếc là toán học không bao giờ dễ dàng cả, và trong khi sử dụng mô hình này, bạn sẽ phải chấp nhận rủi ro là không biết bạn đang tạo ra những giả định ngầm gì. Khi mới bắt đầu sự nghiệp, tôi rất cố gắng học hỏi các mô hình định giá quyền chọn nhưng lại không sử dụng chúng trong giao dịch. Đơn giản là vì tôi chưa bao giờ thấy tự tin với phương pháp này. Cho nên tôi nhanh chóng phát triển một hệ thống đơn giản và dễ hiểu hơn nhiều. Hệ thống này còn giúp bạn biết được chính xác bạn đang làm gì. Bạn không nhất thiết phải sử dụng biểu đồ cong dạng chuông cân xứng hay bất cứ cái gì tương tự như vậy nữa.

Cách giải thích đơn giản nhất là đưa ra một ví dụ. Hãy nhớ rằng quyền chọn là quyền mua hoặc bán một loại tài sản nào đó trong tương lại ở một mức giá xác định. Giá xác định hay còn gọi là giá thực hiện và chi phí để mua quyền chọn được gọi là giá quyền chọn, quyền chọn mua gọi là “quyền mua”, quyền chọn bản gọi là “quyền bản”. Giả sử thị trường đang giao dịch ở mức giá 100, và bạn muốn định giá một quyền chọn mua trong sáu tháng với giá 110. Nếu bạn thực hiện ngay quyền chọn, bạn sẽ lỗ và quyền chọn trở nên vô giá trị. Quyền chọn không có “giá trị thực chất”, nó chỉ có giá trị thời gian vì nếu giá tăng lên trên mức 110 trước khi hợp đồng đáo hạn thì hợp đồng mới đem lại giá trị.

Quá trình định giá sau là một ví dụ đơn giản. Tất cả những gì bạn cần làm là chọn vài mức giá thị trường có thể đạt tới trong sáu tháng nữa và tại mỗi mức giá hãy xác định phần trăm khả năng nhất định. Sau đó, mọi thứ trở nên rất đơn giản. Hãy nhìn bảng sau:

Trong cột (1), tôi giả sử giá lên và xuống với bước giá 20. Cột (2) là cột tôi chọn xác suất xảy ra các mức giá đó. Tổng xác suất phải bằng 100.

Cột (3) là lãi từ hợp đồng quyền chọn mua tại mỗi mức giá khác nhau. Ở mức giá 110 và thấp hơn, lãi từ hợp đồng quyền chọn là 0, còn từ mức giá 110, hợp đồng quyền chọn bắt đầu có lãi. Lại có thể có được từ việc thực hiện hợp đồng quyền chọn mua và bán ngay hàng ra thị trường. Dĩ nhiên, lại không thể là số âm được, tức là bạn sẽ không bị lố vì bạn không bắt buộc phải thực hiện hợp đồng quyền chọn. Cột (4), lãi sau khi điều chỉnh theo xác suất, tính bằng cách lấy lãi nhân với xác suất của mức giá tương đương.

Bằng cách tính tổng lãi đã điều chỉnh theo xác suất, ta sẽ ước tính được giá trị của hợp đồng quyền chọn. Cách tính này thực sự rất đơn giản. Tuy nó không mang đến cho tôi giải Nobel nhưng tôi thích sự rõ ràng và tính trực quan của phương pháp này. Thật là dễ để đưa ra các con số phần trăm xác suất hoàn toàn khách quan và thấy được giá trị quyền chọn trong tương lai. Có một vài điều bạn cần lưu ý. Thứ nhất, bạn có thể đưa thêm bao nhiêu mức giá tiềm năng vào Cột (1) cũng được, nó sẽ làm tăng độ chính xác nếu như bạn dám chắc được xác suất xảy ra. Tuy nhiên theo kinh nghiệm của tôi, bạn chỉ nên Có vài mức giá là đủ, không cần phải quá nhiều. Thứ hai, bạn nên kiểm tra lại mức giá sau khi điều chỉnh xác suất, tức là kết quả của cột (1) nhân cột (2) rồi cộng tổng. Nếu nó khác nhiều So với mức giá thị trường hiện tại thì có lẽ các xác suất bạn đưa rà quá cao hoặc quá thấp, vì vậy, hãy chắc chắn rằng đó là ý đồ của bạn.

Trong mô hình này, tôi vẫn chưa tính đến chi phí lãi suất. Nếu quyền chọn có thời gian đáo hạn dài, nên nhớ là bạn phải tính đến việc bạn sẽ mất đi khoản lãi do phải chi tiền mua quyền chọn từ thời điểm ban đầu.

Vậy thì giờ đây, bạn có thể áp dụng mô hình này và so sánh tính toán của bạn với giá trị của các quyền chọn trên thị trường. Nếu giá thị trường thấp hơn giá bạn ước tính, bạn nên mua quyền chọn đó. Tôi thường sử dụng mô hình này để xác định các cơ hội đầu tư thành công.

Mua quyền chọn là một vấn đề, nhưng chương này tôi không khuyến khích các độc giả nên nghĩ đến việc bán quyền chọn. Vì giá cả thường biến động vượt xa dự tính nên rất khó tính toán được các khả năng xảy ra một cách chính xác. Quyền chọn bán cũng có nhiều rủi ro hơn mà mức lãi lại chỉ có giới hạn, đồng thời nó đòi hỏi nhà đầu tư phải có kĩ năng quản lý rủi ro rất tốt.

7.8. Hãy tin tưởng vào linh cảm của bạn và thử đầu tư

Có một số điều đúng trong cả giao dịch chứng khoán cũng như trong đời sống, ví dụ:

• Không gì có thể thay thế cho kinh nghiệm. - Khi tham gia làm một việc gì đó, bạn rất dễ đánh giá thấp những gì sẽ học hỏi được. * Mọi việc đều có vẻ đơn giản cho đến khi bạn thực sự bắt tay vào làm. Hầu hết những gì tôi học được về giao dịch đầu tư đều bắt đầu từ những ý tưởng hết sức mơ hồ nhung lôi cuốn sự chú ý của tôi, do đó tôi kiên trì theo đuổi, tìm hiểu chúng và học được nhiều hơn khi đã thực sự tham gia vào công việc.

Tham gia

Việc tôi tham gia vào các công ty chứng khoán nhỏ cũng bắt đầu như thế. Giữa những năm 1990, tôi tưởng thị trường chứng khoản đang chờ đợi một đợt tăng giá mới và tôi có linh cảm là Cổ phiếu của các Công ty nhỏ có khả năng đem lại những khoản lợi nhuận lớn. Tôi bắt đầu mua một ít cổ phiếu và đã phạm phải rất nhiều sai lầm. Ví dụ tôi không biết thế nào là “những nỗ lực hợp lý, tôi tin tưởng tất cả mọi người. Tuy nhiên, nếu tôi không có bước bắt đầu như thế, tôi sẽ không bao giờ học được gì cả. Nhờ sự việc này mà tôi có khả năng tạo dựng các mối quan hệ và tăng cường các kĩ năng. Trước đó, tôi không hề nghĩ gì về việc tôi sẽ gắn bó với cái nghề này như thế nào hay có bao nhiêu cơ hội thực sự tồn tại trên thị trường.

Tương tự như vậy, khi tôi bắt đầu nghiên cứu hành vi thị trường vào cuối những năm 1980, tôi không thể nghĩ rằng tôi sẽ tìm ra được một mô hình giao dịch để sử dụng 24/24 giờ đầu tư vào các thị trường trên toàn thế giới. Ý tưởng ban đầu của tôi chỉ là sử dụng nghiên cứu để đầu tư trên thị trường sau khi có các công bố về tình hình kinh tế, nhưng rõ ràng tôi đã học được nhiều hơn thế và còn nảy sinh thêm những ý tưởng mới.

Vì vậy, tôi đã học được cách thử tin vào linh cảm của mình và thử đầu tư một khoản nho nhỏ để xem điều gì sẽ xảy ra. Dĩ nhiên, đến nay tôi vẫn sử dụng các chiến lược này để hình thành nên các ý tưởng và tiến hành đầu tư.

Đầu tư ảo không phải là sự lựa chọn khôn ngoan

Đầu tư thực hoàn toàn khác so với đầu tư ảo, đầu tư ảo là khi bạn giả vờ như đang đầu tư và đánh giá kết quả của mình xem lãi lỗ ra sao. Khi đầu tư ảo, bạn không phải chịu bất kì áp lực nào và động lực đầu tư cũng không giống như khi bạn đầu tư thực sự.

Còn một lợi ích khác của việc tin tưởng vào linh cảm của bạn là sẽ rất tệ nếu bạn bỏ lỡ một cơ hội đem lại nhiều lợi nhuận. Ít nhất là khi bạn đầu tư một chút gì đó và thua lỗ, bạn vẫn học được từ thất bại. Nếu bạn bỏ lỡ một cơ hội thu lợi nhuận, bạn sẽ chẳng học được gì mà vẫn mất đi cơ hội.

7.9. Đặc điểm của mô hình giao dịch hiệu quả

Tôi có khá nhiều kinh nghiệm với các mô hình giao dịch. Các mô hình đầu tư chính là bí quyết trong giới tài chính. Các mô hình sử dụng quy tắc rất rõ ràng về việc mua bán. Một khi đã hình thành, chúng có sức quyến rủ rất lớn bởi chúng rất hiệu quả và dễ thực hiện. Bạn không phải bận tâm gì đến các nhân tố cơ bản và cũng không phải chịu áp lực vì không quyết định được thời điểm đầu tư thích hợp.

Các mô hình đầu tư khác nhau

Có rất nhiều mô hình đầu tư khác nhau. Một vài mô hình chỉ dựa trên những nguyên tắc cực kì đơn giản, ví dụ hãy mua cổ phiếu vào tháng 12 và bán cổ phiếu vào tháng 1. Có những mô hình đánh giá mối liên hệ giữa các thị trường khác nhau, như giữa lãi suất và thị trường cổ phiếu. Những mô hình khác thì dựa vào tình hình kinh tế và các số liệu thống kê tài chính. Các mô hình phức tạp hơn có thể sử dụng kết hợp dữ liệu từ cả thị trường và tình hình kinh tế. Tất cả các mô hình này có một điểm chung là đều giả định rằng một quy tắc giao dịch đầu tư đã thành công trong quá khứ thì sẽ tiếp tục tái diễn trong tương lai.

Lần đầu tiên tôi quan tâm đến mô hình đầu tư là khi tôi làm việc ở Ngân hàng Trung ương Australia và chúng tôi phải nghiên cứu một mô hình kinh tế của Australia. Mục tiêu của chúng tôi là tìm hiểu xem nền kinh tế phản ứng như thế nào với sự thay đổi của lãi suất và các biến số kinh tế khác. Sau đó, tôi đặc biệt quan tâm đến các mô hình đầu tư và tôi bắt tay vào việc tạo ra chúng ở Bankers Trust.

Vì vậy, khi xuất hiện một người mang một mô hình đầu tư đến ngân hàng, anh ta đã được đưa sang gặp tôi. Anh ta muốn chúng tôi sử dụng hệ thống của anh ta trên thị trường chúng khoản và trả cho anh ta một phần lợi nhuận. Anh ta cho tôi xem một biểu đồ giá với rất nhiều mức giá mua và bán trên đó, trông nó khả ổn. Các điểm đánh dấu giá mua gần như lúc nào cũng ở dưới mức giá bán và hứa hẹn sẽ đem lại lợi nhuận khá cao. Tuy nhiên, tôi không chấp nhận lời đề nghị này bởi tôi chưa hài lòng lắm. Mô hình này chưa có những đặc điểm mà tôi cho là tối cần thiết đối với một mô hình giao dịch hiệu quả:

• Phải có lời lý giải hợp lý tại sao mô hình lại thành công. - Phải đánh giá thêm một vài dữ liệu trong quá khứ.

• Phải thật đơn giản.

Sự cần thiết phải có một lý thuyết nền tảng

Quá trình xây dựng một mô hình đầu tư cần dựa trên một lý thuyết căn bản, sau đó thử nghiệm trên các số liệu. Nói cách khác, dữ liệu cần được sử dụng để kiểm tra lý thuyết, chứ không phải để tìm ra một lý thuyết mới. Nếu một lý thuyết không có sự lý giải hay logic phù hợp, tôi sẽ rất nghi ngờ tính hiệu quả của nó.

Hãy cẩn trọng với việc khai thác dữ liệu

Việc thiết kế các mô hình đầu tư đã trở nên dễ dàng hơn rất nhiều nhờ sự giúp đỡ của máy vi tính. Hầu hết các ý tưởng đều có thể được kiểm tra dựa trên dữ liệu giao dịch trong quá khứ để kiểm tra tính hiệu quả của chúng. Điều này dẫn đến sự bùng nổ khai thác dữ liệu - chạy hàng tỉ chương trình kiểm tra trên mọi nguồn dữ liệu để tìm kiếm các quy tắc hiệu quả trong giao dịch đầu tư.

Tôi không đồng ý với cách khai thác dữ liệu kiểu này. Nếu bạn đào bới mọi nguồn dữ liệu, bạn sẽ tìm thấy một số quy luật nhất định nhưng biết đâu đó chỉ là sự trùng hợp ngẫu nhiên. Đó cũng có thể là một qui luật khá khác biệt, dựa trên các chu kì của mặt trăng, hay theo những gì bạn dùng trong bữa sáng, hoặc những gì kì quặc tương tự.

Vì vậy nên hạn chế việc tìm kiếm mô hình đầu tư dựa trên các dữ liệu của giao dịch trong quá khứ. Bạn sẽ tự tin hơn nếu bạn có một ý tưởng, kiểm nghiệm nó và thấy hiệu quả, còn hơn là chạy thử nghiệm hàng ngàn ý tưởng và rồi chọn lấy một vài quy luật trùng hợp ngẫu nhiên. Hãy nhớ rằng có một giả định là những gì diễn ra trong quá khứ sẽ tiếp tục diễn ra hiện tại. Chúng ta không tìm kiếm những sự trùng lặp khó hiểu, cái chúng ta tìm là những phản ứng mang tính quy luật của thị trường.

Hãy đơn giản hóa chúng

Mô hình càng đơn giản thì càng hiệu quả. Tôi không tin tưởng những mô hình quá phức tạp. Bởi thị trường là một sản phẩm của hành vi con người và khó có khả năng thị trường lại vận hành theo một mô hình chính xác mà không ai biết.

Trong những chương tiếp theo, tôi sẽ đưa ra một mô hình đơn giản do tôi xây dựng nên để xác định cơ hội và tiến hành giao dịch đầu tư trên các thị trường vận động theo xu hướng. Khi thiết kế mô hình này, tôi tuyệt đối tuân theo các nguyên tắc và chọn lọc những thước đo thật chuẩn trước khi đưa vào thử nghiệm. Khi tôi nhìn thấy kết quả - thật tuyệt vời! - tôi đã tìm ra một mô hình đầu tư đem lại rất nhiều lợi nhuận trong suốt thời gian thử nghiệm. Sau đó, tôi không thử cải tiến thêm mô hình bằng cách thay đổi các thước đo và chạy lại dữ liệu nửa. Do đó, tôi vẫn tự tin rằng mô hình này vẫn sẽ có hiệu quả trong tương lại và không phải là một kết quả có được do may mắn.