LỜI MỞ ĐẦU

Hết thảy chúng ta, những người yêu thích việc biên tập, đều không nhớ mình đã học nghiệp vụ ấy bằng cách nào. Chúng ta đã đọc bằng con mắt biên tập tự bao giờ không rõ và chúng ta đã quen nghĩ rằng biên tập viên giỏi là người có năng khiếu bẩm sinh chứ không phải do đào tạo. Trong mức độ nào đó, giả định này có lý. Biên tập là một công việc có tính cá nhân rất cao chứ không phải là một khoa học có thể lập thành công thức. Nhưng khi chúng ta đối mặt với một gian phòng đầy ắp học viên háo hức muốn học nghiệp vụ biên tập, chúng ta nhận ra rằng có thể dạy cho họ bằng “con mắt biên tập”. Một “con mắt biên tập” tốt là một tập hợp các kỹ năng có thể tiếp thu và nâng cao bằng việc học và hành.

Không ai có thể biến học viên thành những biên tập viên lý tưởng chỉ trong một hai học kỳ. Thay vào đó, mục tiêu của CON MẮT BIÊN TẬP – cuốn sách này – là dạy cho học viên cách tư duy như biên tập biên tập viên. Nó sẽ giúp cho học viên trau dồi những kỹ năng mà biên tập viên giỏi nào cũng đều có: làm việc với ngôn từ, làm việc với ý nghĩa, và làm việc với tác giả. Ngoài các kỹ năng đó, những năng lực về hình ảnh cũng rất quan trọng trong thời đại truyền thông hội tụ này nên CON MẮT BIÊN TẬP sẽ được chia thành 3 phần chính: biên tập bản thảo, biên tập nội dung và biên tập trang. Tuy kỹ năng biên tập bản thảo chiếm phần lớn, nhất trong một khóa học biên tập căn bản, sẽ có hại cho học viên nếu không đề cập đến các kỹ năng khác.

Thời của những biên tập viên chỉ làm việc cấu trúc ngôn ngữ không còn nữa. Biên tập viên ngày nay bắt buộc phải làm nhiều hơn mặc dù họ mang chức danh “biên tập viên”, “biên tập viên trực tuyến” hay “biên tập viên truyền hình”. Hiếm có học viên nào tốt nghiệp một chương trình nghiệp vụ báo chí lại được nhận ngay vào cơ quan báo chí đủ lớn để có đủ bộ phận biên tập riêng biệt. Trái lại, nhiều học viên sẽ thấy mình làm việc ở các tuần báo hay báo nhỏ, một kênh thời sự truyền hình hay trực tuyến, hay một tòa soạn nơi các phương tiện truyền thông bằng báo in và báo điện tử đang được tích hợp chung. Trong truyền thông báo in, ở đại đa số nhật báo quốc gia, mọi biên tập viên đều làm rất nhiều việc chứ không chỉ có sửa lỗi chấm câu hay viết tít. Ở các nhật báo nhỏ hơn, chứ không nói đến những tuần báo là nơi hành nghề đầu tiên của rất nhiều học viên tốt nghiệp, một biên tập viên có thể phải xử lý mọi công đoạn từ phân công đề tài cho tới sửa bản in cuối cùng. Và trong truyền thông điện tử, vai trò của một biên tập viên đòi hỏi sự linh hoạt, cho nên đòi hỏi học viên không những phải làm chủ kỹ năng biên tập bản thảo mà còn phải áp dụng rất nhiều kỹ năng biên tập đa dạng khác.

Khi những nhu cầu đối với biên tập viên và thực tiễn công việc thay đổi, việc dạy nghiệp vụ biên tập cũng phải thay đổi. Biên tập viên trong thế giới truyền thông hội tụ phải nhìn thấy được tiềm năng tường thuật bằng nhiều phương tiện của các đề tài. Họ cần phải có kỹ năng chuyển hóa một tường thuật truyền thanh hấp dẫn thành một câu chuyện mạnh mẽ cho nhật báo, truyền hình và báo trực tuyến. Họ phải có đủ óc sáng tạo để hình dung ra những ứng dụng mới cho các video clip, đồ họa động và âm thanh cho các câu chuyện. Và họ cũng phải biết khì nào nên để cho một bài viết tốt chuyển tải hình ảnh và âm thanh bằng ngôn từ chứ không cần tới hỗ trợ điện tử. Biên tập viên ngày nay phải có nhiều kỹ năng và lòng dũng cảm dám thử nghiêm với phương tiện truyền thông mà không đánh mất sứ mệnh nghề báo.

CON MẮT BIÊN TẬP đề cập đến những vấn đề thực tế này bằng cách bao quát nhiều kỹ năng khác nhau trong công việc biên tập bản thảo, biên tập nội dung, và biên tập trang. Ở phần biên tập bản thảo, Con Mắt Biên Tập đề cập cả vai trò và sứ mệnh của biên tập viên cùng những vấn đề pháp lý và đạo đức nghề nghiệp liên quan đến công tác biên tập. Phần biên tập nội dung trình bày các kỹ năng biên tập thông tin và biên tập ý nghĩa và cũng dành một chương đặc biệt cho việc huấn luyện phóng viên. Trong phần biên tập trang, CON MẮT BIÊN TẬP dành hẳn một chương cho kỹ năng viết tít và hai chương về kỹ năng trình bày và dàn trang - một lãnh vực trọng yếu trong thế giới thị giác ngày nay.

Chúng ta có thể cho học viên hàng trăm lý do để học kỹ năng biên tập. Chúng ta có thể nói rằng kỹ năng biên tập sẽ giúp họ nâng cao nhiều kỹ năng viết và tư duy, tăng cường sự tự tin và khả năng tiêu thụ sản phẩm. Tuy nhiên, thách thức đích thực chính là phải giúp học viên cảm nhận được những phần thưởng mà nghề biên tập mang lại. Học viên phải trải nghiệm được sự hài lòng khi trau chuốt những câu văn, niềm phấn khởi khi giúp phóng viên tìm ra câu trả lời, những thích thú khi làm một người đa năng trong một thế giới chuyên môn hóa đến từng chi tiết. Học viên phải nếm trải trách nhiệm xã hội, quyền quyết định những gì công chúng cần biết, sự hào hứng khi tạo ra điều khác biệt.

Có lẽ chúng ta có thể khơi gợi cho họ cả những niềm vui của công việc tung hứng lắt léo hàng ngày: cùng một lúc làm 50 việc trái ngược nhau và bằng cách nào đó kết hợp tất cả những việc đó lại kịp thời hạn chót. Chúng ta có thể làm cho nghề biên tập trở thành nhọc nhằn như công việc khổ sai hay biến nó thành một tưởng thưởng của cuộc đời. Chúng ta có thể giúp học viên say mê tích lũy những kỹ năng sẽ biến việc đọc bằng "con mắt biên tập" thành một bản năng thứ hai. Và chúng ta có thể khuyến khích học viên trau dồi và nâng cao những kỹ năng ấy bên ngoài lớp học. Chúng ta đang đào tạo những con người mai đây sẽ đào tạo cả thế giới. Trong lúc tương lai của truyền thông báo chí vẫn đang được tranh cãi ác liệt, đừng quên rằng: Một phần của tương lai đó tùy thuộc vào chúng ta.

KAREN BROWN DUNLAP

Phần 1: BIÊN TẬP BẢN THẢO